تبلیغات

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ د لوراند او لورین څښتن په نامه غوره بېلګه (سیرت النبي) لومړی ټوک څېړنه: اجرالدین اقبال  لومړی چاپ : قاهره، مصر ، ۱۳۹۵/ ۲۰۱۷  خپلې خبرې سپېڅلی څښتن مو وايي: ((لَّقَدْ كانَ لَكُمْ فى رَسولِ اللَّهِ أُسوَةٌ حَسنَةٌ لِّمَن كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الاَخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ کَثِيراً (الاحزاب/21)= په […]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

د لوراند او لورین څښتن په نامه

غوره بېلګه (سیرت النبي) لومړی ټوک

څېړنه: اجرالدین اقبال 

لومړی چاپ : قاهره، مصر ، ۱۳۹۵/ ۲۰۱۷ 

غوره بیلګه – سیرت النبی – څیړنه اجرالدین اقبال – مصر چاپ – لومړی او دویم جلدونه

خپلې خبرې

سپېڅلی څښتن مو وايي: ((لَّقَدْ كانَ لَكُمْ فى رَسولِ اللَّهِ أُسوَةٌ حَسنَةٌ لِّمَن كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الاَخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ کَثِيراً (الاحزاب/21)= په يقين د الله د استازي په ژوند كې مو هغو خلكو ته غوره بېلګه ده، چې الله او د اخرت ورځې ته هيلمن وي او الله ډېر يادوي.))

ستاېنه يوازې نړۍ پال ته ده، سلام او درود دې زموږ پر ښاغلي او لارښود حضرت محمد مصطفى صلى الله عليه و آله وسلم، پر سپېڅلې کورنۍ او عزتمنو اصحابو دې يې وي.

((په رښتيا د رسول الله (ص) ژوند غوره بېلګه ده))

د رسول الله (ص) سيرت انسانانو ته غوره بېلګه ده.

د رسول الله (ص) سيرت عبرتناک او د انسان د ودې لامل دى.

 د رسول الله (ص) پر سيرت ټول انسانان پوهېداى او عملي کولاى شي.

د رسول الله (ص) سيرت د ارواییزو او جسمي رنځونو درملنه ده.

د رسول الله (ص) سيرت د انسان ټولنيز پوهاوى زياتوي.

 د رسول الله (ص) سيرت د انسان کړنې مانيزوي.

د رسول الله (ص) سيرت تل؛ نوى او تازه دى.

د رسول الله (ص) سيرت يو اخلاقي، عبادي، عرفاني او ټولنيز کړندود دى.

د رسول الله (ص) سيرت انسان بيمه کوي.

د رسول الله (ص) سيرت انسان ته وګړه او مقام ورکوي.

 په دې کتاب کې د قرآن له نظره د نبي کريم خويونه تشريح شوي او د يوه روايت له مخې، چې ” د حضرت محمد (ص) ګرد سره خويونه قرآن و” نو ددې کتاب په لوستو به ددې روايت پر هر اړخيزه مانا هم پوه شو. د کتاب لوستنه ځوان کهول ته اړينه ده، چې خپلې ناستې ولاړې او راشه درشه د کتاب د منځپانګې له مخې تر سره کړي، د هغې پېر په تمه، چې راتلونکى کهول مو نړيوالو ته د بشپړ محمدي اخلاقو بېلګه وي.

 رسول الله ښه خويونو ته مبعوث شوى و. رسول الله ښه خوى درلود. رسول الله په لورنه کې بې سارى و. رسول الله همېشه معطر و. د رسول الله سيرت دا و، چې يې څوک له ځان نه نهيلول. رسول الله خورا مېړنى او سخي و. رسول الله د نورو په پرتله ډېر لږ غوسه کېده او که غوسه کېده هم نو غوسه يې په حقه وه او تر ټولو ژر پخلا کېده. رسول الله د بېسدۍ تر بريده د الله له ډاره ژړل او چې له کومې غونډې به پاڅېده؛ نو ٢٥ ځل يې استغفار وايه. نشتمن يې د نشتمنۍ او رنځور يې د رنځ له لامله نه راټه نه د کوم پاچا له زورځواکۍ او ځواکه ډارېده. په هر چار کې يې زغم کاوه. اړين يې همداسې نه پرېښود، که څه به ورسره وو، ورکول يې که به نه وو، ويل يې: الله دې يې درکړي” رسول الله تر ويدېدو وړاندې قرآن لوسته.

رسول الله وويل: “زموږ د اهلبيتو ځوانمردي په دې کې ده، چې که چا راباندې تېرى کړى وي، ترې تېرېږو او سره له دې، که چا بې برخې کړو؛ نو ورکړه ترې نه سپموو”

اوس که وغواړو سم ژوند دود زده کړه، بايد د رسول الله (ص) په سيرت پسې ولاړ شو.

انسان که د ځان او د خپل چاپېريال اندونو او کړنو ته وويني نو نه يوازې يې انساني موخو ته رسولاى نشي؛ بلکې شونې ده، بې لارې يې هم کړي. الله دې هغه ورځ را نه ولي، چې زموږ د نوي کهول بېلګې پردۍ او غير اسلامي وي. موږ د افغان مسلمان ولس په توګه د الله اوامرو ته غاړه ږدو او الله په قرآن کې رسول الله (ص) غوره بېلګه راښوولې ده؛ نوځکه لازم دي، چې ځان پر نبوي؛ خويونو پوه او عمل پرې وکړو.

پېغمبراکرم صلى الله عليه و آله وسلم موږ ته بېلګه دى. آنحضرت (ص) د ٢٣ کلونو په اوږدو کې وکړاى شول، “امت” جوړ کړي او نړيوالو ته يې وروښووله، چې د بشري ستونزو د هواري لار؛ یعنې “مدينة النبي”.

موږ، چې د آنحضرت (ص) لارويان يو او هغه راته بېلګه دی بايد ځان وپوهو، چې آنحضرت له کومو طريقو کار واخست، چې دا بريا ور پر برخه شوه. په دې کتاب کې د آنحضرت اسلوب او چاردود خورا ښه شنل شوی او په دې حالاتو کې راښيي، چې څنګه د ټولنې د شرايطوپه پامنيوي ټولنيزې او سياسي هڅې وکړو، چې په هېواد کې د “مدينة النبي” په لاروۍ ټولنه جوړه کړو او پردې سربېره، ځوان کهول د کتاب تر مطالعې روسته په خپلمنځي خبرو اترو او ويينو کې له پياوړي استدلاله برخمنولاى شي.

او پخپله حضرت رسول الله (ص) حضرت علي کرم الله وجهه ته په وصيتونو کې ويلي، چې: ((شپږم وصيت مې دادى، چې په لمانځه، روژې او صدقې کې به راپسې راځې او سنت به مې عملي کوې.)) حضرت علي (ک) وويل: “چې څوک ځان پر الهي آدابو وپسولي، الله به يې د همېشنۍ ژغورنې پر لور ښیون کړي. “

امام صادق رحمة الله عليه وويل: “دا مې ښه ايسي، چې مسلمان هله ومري، چې د نبي کريم ګرد سره سنتونه که څه د يو ځل لپاره وي؛ خو عملي کړې يې وي. “

بېشکه کمال او آریزې موخې ته وررسېدل هله شونې دي، چې انسان په ټولو کړنو، راشه درشه او چلن کې د رسول الله لاروي وکړي او ځان د آنحضرت په ظاهري او باطني آدابو وپسولي، چې په دې بڼه کې د دنيا او آخرت له ښېګڼې برخمنېږي.

د اسلام ستر پېغمبر حضرت محمد (صلى الله عليه و آله) انسانانو ته بېلګه دى، چې يې تر پېژندو روسته بايد لاروي وشي، زموږ ديني ټولنې، چې د تاريخ په بهير کې د يرغلګرو پر وړاندې بې سارې سرښندنې کړي او نيت يې هم د “محمد رسول الله” (ص) په مشرۍ د ديني غونډال – نظام ټينګول وو خو په خواشينۍ، چې د ټولنې د هڅوبيزې، سياسي، علمي، وټيزې او اډانیزې- تشکيلاتي ودې د نشتوالي له لامله، دې موخې ته رسېدلې نه ده؛ خو اوس چې د لوى الله په فضل، ټولو هېوادوالو ته لار پرانستل شوې، چې په دين ځان پوه کړي او پلي کولو ته يې راودانګي، چې ګرد هېوادوال مو د اسلام له پېغمبر(صلى الله عليه و آله) نه د سمې پوهېدنې په رڼا کې يو بل ته د رورۍ لاسونه ورکړي او په هېواد کې د(مدينة النبي) په لاروۍ ارماني ټولنه جوړه کړي.

اسلام په خپلو ګروهيزو آرونو (توحيد+نبوت+معاد) کې له بله تقليد او په پټو سترګو تګ روا نه ګڼي؛ یعنې څو مو پخپله په دې آرونو سر نه وي خلاص شوى نو د نورو د استدلال پر بنسټ په دې آرونو ګروهې درځنې نه منل کېږي او بايد ددې آرونو د منلو لپاره د خپل عقل او پوهې هومره دلايل ولرې، چې زړه دې یې هم تصديق کړي وي، چې يو له دې ګروهيزو آرونو ځنې نبوت دى؛ نو موږ په دې کتاب کې د “سيرة النبي” په کښلو کې پر يو نوښت لاس پورې کړ او هغه داچې کتاب نېغ په نېغ پخپله د رسول الله (ص) په سيرت پیل نه کړو؛ بلکې لومړى پر نبوت بيا د پېغمبرانو په ځانګړنو او ورپسې “د غوره بېلګې” پر ځانګړنو، خویونو، دودونو، کړلارو او ویناوو رڼا واچوو.

دا کتاب د ښوونځيو او پوهنتون زدکړيالانو ته د نبوي؛ خويونو غورچاڼ دى، چې د تنکۍ ځوانۍ په منګ کې ځان پرې پوه او عملي يې کړي او په دغسې عمر کې د يو څه زده کړه او عملي کول يې د کاڼي کرښه وي؛ نو هيله ده، چې همدا اوس ددې کتاب په لوستو د ځان جوړونې په بهير لاس پورې کړو.

دا کتاب د بشريت د ستر لارښود حضرت “محمد” صلى الله عليه و آله وسلم څيړنيز-شننيز سيرت دى، چې پکې په نوي انداز اړوند چارې څېړل شوي او له لوستو يې پوهېداى شو، چې پر “افغان ولس” د راتپل شويو خوځښتونو پر وړاندې د نوي کهول انديز، سياسي او تشکيلاتي اډانه غښتلې کوي.

 ددې سيرت لوستل؛ نوي کهول ته مخه خلاصوي، چې څنګه مشرۍ ته ورسي، څنګه ټولنه جوړه کړاى شي، څنګه پر خپل ولس ډډه وکړي او څنګه له ولسه په قانوني توګه مشر راوټوکېږي.

پردي د خپلو ارزښتونو له مخې راته خپل لوبڅي تبليغوي او نوى کهول، چې د مشرۍ او انسان جوړونې په باب سمې ديني او ملي پوهېدنې و نه لري؛ نو هرومرو به د تبليغاتو ښکار شي؛؛ نوځکه ددې سيرت لوستل، ددې ډول هڅوبيز – فرهنګي يرغل پر وړاندې پياوړی ډال او يرغليز خوځښت دى.

هيله ده، چې د هېواد په ((اسلامي جمهوري)) دولت کې ګرد سياسي ګوندونه، ټولنيز سازمانونه او مدني ټولنې په خپلو تشکيلاتي کړيو کې ددغسې سيرتونو په تدريس لاس پورې کړي، چې د نظام ستنې ټينګې او ټولنه جوړه شي.

ددې کتاب بله ځانګړنه داده، چې په لومړي ځل داسې يو سيرت د پښتنو ټولنې ته راوړاندې کوي، چې:

١. کوښښ شوى ادبيات يې معیاري وي.

٢. کوښښ شوى د رسول الله (ص) ژوند دود ورته داسې انځور شي، چې په ټولنه کې هر وګړی، چې پر هره دنده بوخت وي، خپله دنده او ژوند د پېغمبراکرم (ص) له کړلاروسره همغږی کړي.

٣. د سرچينو له اړخه: هم پکې د اهلسنتو له سرچينو ګټنه شوې او هم پکې د اهل تشيع له سرچينو، چې د اسلامي مذاهبو د پيوستون لپاره مو هم يو کوشنى ګام پورته کړى وي او ښوولي مو وي، چې په اسلام کې د آریزو مسلو او د رسول الله (ص) د سنتو په باب، ټول مذاهب سره همغږي دي.

٤. د نننيو پوهو؛ لکه اقتصاد، مديريت (سمبالنه) او… په باب نبوي کړنلار راوړل شوې ده.

٥ په دې کتاب کې د مکروهاتو خبره شوې نه ده؛ ځکه د حق لار ده، چې له رسول الله (ص) هېڅ مباح او مکروه چار تر سره شوی نه دی، چې عقلي او نقلي دلايل هم پر همدې آر ولاړ دي.

. 6په دې کتاب کې مو تبرک ته د نبي کريم مبارک شمايل او د خويونو او آدابو په اړه يې يو شمېر احاديث راوړي خو له جزيي پېښو تېر شوي يو او يوازې د حضرت محمد امین (ص) پر ټوليزو خویونو مو بسیا کړې ده او الله مو دې مل شي.

۷- له معتبرو اسلامي سرچینو ځنې مو یو شمېره احادیث راخستي دي.

۸-۱۰۰۹ نبوي سنن هم راوړل شوي، چې نوی کهول مو خپل ژوند په نبوی سننو وپسولي.

۹-د رسول الله (ص) د سیرت اړوند یو لړ الحاقي موضوعات: ۱- د رسول الله د ګڼ ښځۍ خواله. ۲- د رسول الله (ص) معراج. ۳- پر رسو الله درود. ۴-مدینه العلم دباب العلم په ویناوو کې. ۵- د رسول الله په سیرت کې اولاد روزنه هم راغلي دي؛ ځکه دا هغه موضوعات دي، چې په اړه یې پوښتنې کېږي؛ خو په پښتو کې په شته سیرتونو کې يې ځواب نه موندل کېږي؛ نوځکه مو د موضوع د ارزښت له لامله په الحاقي بڼه د سیرت په پای کې راوړل.

۱۰- يادونه: دا زیار د رسول الله (ص) څېړنیز-شننیز سیرت دی.

 

رور مو

اجرالدین اقبال

 

ویینې ته د ورننوتو دریمڅه

بېلګې ته اړتيا

 د روزنې يوه غوره لار د برياليو بېلګو پېژندنه ده. بېلګې کلياتو او څرګندونو ته ژوند ورکوي. ښه بېلګه انسان په بدې بېلګې پسې له ورتګه ژغوري. ښه بېلګه عملي بلنه او تبليغ دى.

د امامانو او د اسلام د مخکښانو د تلين ورځې نمانځنه همدې ته ده، چې په تاريخ کې د ايمان او زغم د بېلګو بېرغ اوچت وي.

 الله به تل خپل استازي ته حکم کاوه، چې د انسانيت غوره بېلګې خلکو ته ور وپېژني، چې هېرې نشي.

په يو آيت کې وايي: د حضرت ابراهيم علیه السلام ياد ژوندى وساته (وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ) او په يو بل آيت کې وايي: د حضرت مريم علیه السلام ياد ژوندى وساته. (وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ)

((لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا[1]=په يقين د رسول الله په ژوند كې مو هغو خلكو ته غوره بېلګه ده، چې الله او د آخرت ورځې ته هيلمن وي او الله ډېر يادوي.))

“أُسْوَةٌ” په ښو چارو کې له نورو د لاروۍ لپاره په کارېږي.

 په قرآن کې دوه ځل دا ټکى کارول شوى يو ځل حضرت ابراهيم علیه السلام ته او بل ځل د حضرت محمد(صلی الله علیه و اله وسلم) لپاره، چې پاموړ خو دادي، چې حضرت ابراهيم له شرک او مشرکانو په برائت کې بېلګه دى؛ خو د اسلام پېغمبر د ټولو ښو چارو بېلګه دى.

 رسول الله (ص) په هر څه کې، هر کهول ته په هر وخت کې بېلګه ده:

 په مشرۍ کې تر لاس لانديو باندې لورنه، ورين تندی، مشوره، اخلاص، ساده ژوند، علم ته هڅونه، عبادت استقامت، زغم، کړه وړه، له ظلم او تېري سره مبارزه، نظم، پاکوالي او خوږ بوى، مساوات، کورني ژوند، له ماشومانو سره مينه او….

 رسول الله (ص) په ټولو چارو کې بېلګه ده، چې په تېرو مخونو کې څه نا څه اشاره ورته وشوه. په تاريخ کې د رسول الله (ص) پر بېلګه توب لېينې- شاهدۍ ته ډېر روايتونه او آيتونه شته؛ لکه د احزاب په جګړه کې د رسول الله (ص) ونډه، د مشرانو او رهبرانو بېلګه دى: لښکر او سرتېرو ته لارښوونه، هيله ورکول، خندق (کنده) کنل، ټوکې کول، ډاډه کول، دښمن ته تر ټولو په لومړۍ ليکه کې کېناستل.

 حضرت علي کرم الله وجهه وويل: د جګړې لمبې به چې بلې شوې؛ نو موږ به رسول الله ته پناه وړه او په هغو شېبو کې په موږ کې، د رسول الله په څېر څوک دښمن ته ورنژدې نه و. [2]

 که څه پورتنی آيت د احزاب د جنګ د آيتونو په شمېر کې راځي خو د اسلام پېغمبر په ټولو چارو کې تاريخ ته بېلګه دی.

 څو ټکيو ته پام وکړئ:

١_ آيت پر “لَقَدْ” پيل شوى، چې هم د “لام” ټکى د قطعاً پر مانا دى او هم د “قد” ټکى؛ یعنې رسول الله (ص) قطعا‌ً او حتماً درته بېلګه دى، چې په دې خبره کې اړنګ- شک مه کوئ.

٢_ د “كَانَ” ټکى د ثبات او دوام لپاره دى؛ یعنې رسول الله په ټولو وختونو کې د ټولو کهولونو لپاره بېلګه دى.

٣_ ددې پرځاى، چې ووايي ((رسول الله (ص) بېلګه دى))، وايي: په رسول الله (ص) کې “أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ” ده؛ یعنې تاسې کله هم د رسول الله (ص) په څېر نشئ کيداى خو کړاى شئ په اخلاقواو کړنو کې يې ځان ته بېلګه ومومئ.

 رسول الله (ص) په څو اړخونو او يا چارو کې بېلګه نه؛ بلکې ټولې چارې يې بېلګه دي.

 د آيت په پاى کې وايي: هغوى کړاى شي رسول الله (ص) ځان لپاره بېلګه کړي، چې پر الله او د قیامت پر ورځ ايمان لري. (لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ).

 

د رسول الله  بې سارې وګړه، د ټولو پېرونو لپاره تلپاتې بېلګه ده

د رسول الله ژوند- د خدای لپاره، د خدای په لار کې او الهي ښوونو ته وقف ژوند – او ايکي یو او بې ساری شخصیت، د اسلام د تاریخ د ټولو پېرونو لپاره یو تلپاتې بېلګه او زده کړه ده؛ ((لکم فی رسول الله اسوة حسنة[3])) له دې مجاهدت او هڅو سره، د اسلام ښوونې په ټول تاریخ کې خپرې شوې. دا ښوونې یوازې د مسلمانانو لپاره نه دي؛ ټول بشریت د اسلامي ښوونو له خپراوي ګټنه کوي. موږ مسلمانان که د اسلامي ښوونو په قدر پوه شو او په ژورو یې ځان پوه کړو؛ نو و به کړای شو، چې د انسان له فطري او حقیقي غوښتنو سره سمه یوه نوې نړۍ جوړه کړو. اسلامي امت کولای شي، په اسلام په منګولو لګولو سره، په شهوتونو کې له ډوبې، د غوسې، جاهلیت، خودخواهۍ او ځانلمانځنې له نړۍ ځان وژغوري. د ټولو اسلامي ښوونو اروا همدا ده، چې په ژوند کې د انسان د کړنو او حرکت واګې شهوت او غوسې ته ور نه کړل شي؛ انسان او انساني ټولنې ته له خودخواهۍ ښیون وکړي؛ بېوزلۍ، بې برخېتوبونه، تبیعضونه، فسادونه، جهالتونه او بې ځایه تعصبونه، جګړې، مظلومیتونه، ظلمونه او قساوتونه په بشري ټولنه کې له کومه راځي؟ ددې ټولو جرړه په دې کې ده، چې هغه انسانان، چې د خپل نفس واګې په لاس کې نه لري او د شهوت، غضب، خودخواهۍ، مقام غواړۍ او مال راټولنې بندیوان دي؛ نو هر مهال، چې د نړۍ په یوه ګوټ کې د بشر پر برخلیک واکمن شي؛ نو بشریت یې بېوزلۍ، جګړې، جهالت، تبعیض، فساد او فتنو ته ورمخ کړی دی؛ اسلام غواړي د دې درملنه وکړي؛ اسلام وايي: د بشر د ارادې او هوډ واګې دې – چې بشر ته یو له سترو الهي نعمتونو ځنې ده- جهالت، شقاوت، نړۍ لمانځنې، ځان غواړۍ ته ور نه کړل شي؛ بلکې د عقل او تقوا په لاس کې دې وي.

د اسلام د مکرم نبي (صلی الله علیه و آله وسلم) شتون، په ټولو اسلامي پېرونو کې د یووالي او وحدت تومنه ده او نن هم کولای شي، شي؛ ځکه له دې سپېڅلي انسان سره د ټولو مسلمانانو ګروهه له عاطفې او مینې سره مل ده؛ نو د هغه بختور نازولي شتون د ټولو مسلمانانو د عواطفو او عقایدو مرکز او چورلیځ دی او همدار چورلیز د مسلمانانو د زړونو د انس او د بېلابېلو اسلامي ډلو د نږدېوالي وزله ده.

هېڅ څوک نشي کولای، د نبي اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) د شخصیت پر ټولو اړخونو په بشپړه توګه رڼا واچوي او د هغه بختور شخصیت ته ورنږدې واقعي انځور یې انځور کړي. څه چې موږ د نړۍ پال پالونکي د ټاکلي او د ټول تاریخ په ترڅ کې د پېغمبرانو د سردار په باب پېژندلي او پوه شوي پرې یو، د آنحضرت (صلی الله علیه و آله وسلم) د مانیز، باطني او حقیقي وجود یو سیوری دی؛ خو همدومره پېژندنه هم مسلمانانو ته بسیا دي، چې لومړی یې د کمال پر لوري یون تضمین کړي او د انسانیت لوړه څوکه او د بشري تکامل روستی پوړ یې د سترګو مخې ته ورانځور کړي او دویم داچې هغوی اسلامي وحدت او پر شاوخوا یې راټولېدلو ته وهڅوي؛ نو ځکه د نړۍ ټولو مسلمانانو ته مو سپارښتنه ده، چې د رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) د شخصیت او وګړې پر بېلابېلو اړخونو، ژوند، خویونو او هغه زده کړې، چې ترې راپاتې دي، ډېر کار وشي.

په لویدیځ او مسیحیت کې د منځنۍ پېړۍ تر پېر روسته، د رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) پر شخصیت خورا یرغلونه وشول او پرخلاف یې خورا ناوړه تبلیغات هم پیل شول او د اسلام قسم خوړلي دښمنان پوه شول، چې له اسلام سره د مقابلې یوه لار داده، چې د رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) څېره ناوړه انځور کړي او په دې باب یې خورا کارونه هم وکړل او تر نننه هم کېږي، چې دښمن په دوامداره توګه او په بېلابېلو لارو هڅې کوي، چې د نړۍ د آزادو انسانانو له ذهنه د رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) څېره پاکه کړي؛ خو څومره، چې په دې باب غورځې پورځې کوي؛ په نړۍ کې خورا خلک شته، چې څومره چې د نړۍ مسلمانان د خدای استازی پېژني، یا یې تر هغوی لږ وپېژني-یعنې د آنحضرت د شخصیت یو څرک هم که وويني- نو اسلام او اسلامي معنویاتو ته به یې ورلېوالتیا تضمین شي او موږ باید په دې مسله کار وکړو.

 

د رسول الله (ص) د وګړې د معرفۍ لپاره پراخه او هر اړخیزې چارې

د اسلام د تبلیغ لپاره کېدای شي، تر ټولو غوره لار همدا وي، چې موږ د اسلام د پېغمبر (صلی الله علیه و آله وسلم) څېره د نړۍ لیدونکیو او پلټونکیو ته روښانه کړو او ډېره پر ځای به وي، چې مخکې تردې چې د اسلام دښمنان او مخالفان په خپلو بېلابېلو پېچلیو فرهنګي او هنري کړلارو زموږ د رسول الله څېره د نړۍ د بې خبره خلکو په ذهنونو کې مخدوشه کړي؛ هنرمند او پوه مسلمانان په نړۍ کې په شته بېلابېلو لارو، د آنحضرت (صلی الله علیه و آله وسلم) شخصیت خلکو ته په علمي، فرهنګي، هنري او تبلیغي چارو روښانه کړي او دا اړینې چارې دي، چې باید وشي.

 

د ټولنیزو هڅو ترڅنګ د زړګني بدلون اړتیا

مهمه داده، چې موږ د هغو سترانو د لارو د پلویانو په نامه ـ چې لږ تر لږه مو دا ادعا ده او د نړۍ خلک مو د همدې ادعا په نامه پېژني – کوښښ وکړو، چې ددې سترو الهي وګړو بېلابېل اړخونه په خپل وګړیز وجود کې ـ که څه لږ وي – راژوندي کړو. بسیا نه ده، چې یوازې فی سبیل الله مجاهدین او د اسلامي حکومت د رامنځ ته کولو لپاره هڅاندان، د ټولنې او نظام د جوړولو په فکر کې ووسي – که څه دا یوه ستره دنده، ستر واجب او کېدای شي د یوه مؤمن او مسلم له آریزو واجباتو ځنې وي -؛ خو د اسلامي نظام د رامنځ ته کولو او د بریا د بشپړولو لپاره یې چې کومې هڅې او مجاهدتونه کوو، یوه بله هڅه او مجاهدت هم اړین دی، چې په خپل وجود، زړه او اراو کې یو بدلون او انقلاب رامنځ ته کړو.

د لورنې پېغمبر (ص) او الهي رسالت ته د بشریت د تل لپاره اړتیا

ددې ورځو لمانځل، زموږ د تذکر لپاره دي؛ ددې ورځې د مولود د ستریا د تذکر لپاره، چې حقیقتا بشري پوهه او ادراک تر هغه څه خورا کوشني دي، چې وکولای شي، هغه ستر حقیقت او هغه ستره اروا له هومره ستر نورانیت سره په سمه توګه درک کړي. څه چې زموږ په څېر د وګړیو پر ژبو راځي، یوازې د قضیې ظاهري اړخونه دي، چې:

فاق النبیین فی خلق و فی خلق    و لم یدانوه فی علم ولاکرم

و کلهم من رسول اله ملتمس     غرفا من البحر او رشفا من الدیم[4]

دا هغه څیزونه دي، چې د بشر عقل او ادراک یې له لرې د نبي اعظم (ص) په وجود کې ویني او د آنحضرت د احکامو په برکتونو، قوانینو او کلیمو کې ځان ورغوپه کوي.

موږ نن د مسلمان او انسان په نامه، رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  ته اړتیا لرو؛ ان د بشر له نوغي د خلکو په نامه؛ ځکه رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  رحمة للعالمین و؛ نه یوازې رحمة للمسلمین. ټول بشریت د پېغمبر اعظم د لورنو او برکتونو مرهون دی. څه چې آنحضرت د الهي رسالت په نامه بشریت ته ورکړل- چې د ټولو مهام او کلیاتو جامع یې قرآن کریم دی-نن موږ ورته اړتیا لرو او کولای شو، چې ګټنه ترې وکړو.

رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  د بشر پر مخ د خلاصون لار پرانستې ده؛ د سمونې لار یې بشر ته هواره کړې؛ بشریت یې پر یوه داسې لار حرکت ته وهڅاوه، چې پردې لار حرکت کولای شي، د بشریت ستونزې له منځه یوسي؛ د دردونو درملنه وکړي. بشریت پخواني او پاخه دردونه لري، چې په یوه پېر او وخت پورې اړوند نه دي؛ بشریت عدالت ته اړمن دی. هدایت ته اړمن دی، لوړو انساني خویونو ته اړمن دی، لاسنيوي او لارښوونې ته اړمن دی؛ د بشر عقل، الهي مبعوثانو ته اړمن دی. بشر ته دا لار، پېغمبر اعظم له ټولې سعه او الهي هدایت ظرفیت سره پرانستې ده. څه چې لامل شول او تردې روسته هم لاملېږي، چې بشر د دې هدایت له برکتونو او الهي اعانت نه برخمن نشي، په خپله انسانانو پورې اړوند ده؛ زموږ په ناپوهۍ پورې اړوند ده؛ زموږ په لنډون او ناغېړۍ پورې اړوند ده؛ زموږ په ځاني غوښتنو او ځانپالنې پورې اړوند ده. بشر که سترګې پرانځي، له عقل نه کار واخلي، همت وکړي، حرکت وکړي؛ نو د دې چار لپاره لار پرانستې پرته ده، چې د بشر پخواني او پاخه دردونه او ټپونه درمل شي.

د دې بلنې پر وړاندې شیطاني بلنه ده، چې جنود، ملګري او لاس روزلي یې تل د انبیاوو پر وړاندې بسیج کړي دي او بشر د دوه لارۍ پر سر دی او باید ټاکنه وکړي.

نن اسلامي امت- په ټولو اسلامي لیکو کې- د اسلام شریعت او د اسلام دین ته یوه نوې کتنه پیدا کړې ده؛ تر اوږدو غفلتونو روسته، د پېړیو پېړیو او پرله پسې کلونو لپاره د اسلامي حقایقو له وړانګو نه تر لرې پاتېدو روسته. نن بشر سترګې پرانستې دي؛ اسلامي نړۍ او اسلامي امت، اسلامي احکامو او اسلامي ښوونو ته سترګې پرانستې دي؛ ځکه د بشر په لاس جوړو شویو فلسفو، په ډګر کې خپله کمزوري او بېوسي ښوولې ده. نن اسلامي نړۍ کولای شي، په اسلامي شریعت او اسلامي ښوونو په منګولو لګولو، د تعالي او کمال پر لوري د بشریت مخکښان شي. نن نړۍ د اسلامي امت یون ته چمتو ده. د بشر علمي پرمختګونه- په غټو غټو برخو کې یې اخلاق، معنویت او دیني اروا ګوښې شوې ده-، بشري پوهه او د نړۍ طبیعي حقایقو ته د بشر نوې کتنه کولای شي، د اسلامي امت د حرکت لپاره تومنه شي. اسلامي ښوونې، د اسلامي نړۍ په واک کې دي؛ د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  سیرت، د رسول الله وینا او تر دوی اوچت ((قرآن کریم)) د اسلامي نړۍ په واک کې دي او اسلامي نړۍ کولای شي، حرکت وکړي.

 

 

 

 

نبوت

په الهي نړۍ ليد کې، پېغمبرانو ته د انسان اړتيا څرګنده ده. که هستي موخه لري او پخپل بهير کې سمه روانه وي؛ نو انسان هم، چې د نړۍ يوه برخه ده، بايد څرګنده او له هر ډول تېروتنې پاکه لار ولري او که داسې نه وي؛ نو نېکمرغه به نشي.

په توکيز نړۍ ليد کې، چې نړۍ ته موخه نشته او انسان هم بې له پخوانۍ ونډې او طرح جوړ شوى او تر څه مودې روسته به له منځه ولاړ شي؛ نو په دې نړۍ ليد کې د نبوت خبره نوموتې نه ده.

 

د توحيد او نبوت اړيکه

ددې خبرې رايادول اړين ګڼم، چې پنځګر غونډال پخپله پر پېغمبرانو او رسالت يې ژوندى لووی-ګواه دى که پنځګر غونډال ته يوه لنډ کتنه وشي؛ نو الله د موجوداتو يوه اړتيا يې هم نه ده پرېښې د بېلګې په توګه: که ليدو ته يې سترګې ورکړي دي؛ نو ساتلو ته يې باڼه او وريزي هم ورکړي، چې د رڼا ورننووتل اوډون کړي. د سترګو په ګوټ کې يې د اوښکو کڅوړې جوړې کړي، چې سترګه لمده وساتي؛ ځکه د سترګې وچېدل، سترګه له منځه وړي او د همدې سترګې په ګوټ کې يې يو وړوکى سورى جوړ کړى، چې اضافي اوبه د پوزې له لارې ترې وباسي او که دواړه سوري نه وي؛ نو دا ټولې اوبه به مو پرمخ رابهېدې! د سترګې ګاټي ته يې هومره حساسيت ورکړى، چې د پياوړي او کمزورې رڼا پر وړاندې پخپله تنګ او پراخېږي، چې رڼا تنظيم شي او سترګه زيان و نه ويني. د سترګې شاوخوا ته يې ډول ډول عضلات جوړ کړي، چې بې د سر له تاوولو خپله شاوخوا بې له کومې ستونزې وويني؛ نو پخپله ووایئ، الله چې د بشر دا ټولې غوښتنې چمتو کړي؛ نو ايا بشر به له يوه ډاډمن مشره بې برخې کړي، چې له وحې سره اړيکه لري ؟!

د هېواد مشهور فيلسوف “ابوعلي سينا بلخي” پخپل مشهور کتاب “شفا” کې ليکلي:

*د الهي پېغمبرانو راتګ ته د انسان اړتيا تر بڼو، وېښتانو او وريزو ډېره ده؛ نو (ناشونې ده)، چې الله هغه راکړي او دا را نه کړي.

 

انبياوو علیه السلام ته د اړتيا دليلونه

١_د هستۍ موخه درلودل

په الهي نړۍ ليد کې، هستي موخه لري او انسان هم د هستۍ يوه برخه ده او هستي انسان ته جوړه شوې او په واک کې يې ده؛ نو داسې خو نشي کېداى، چې انسان په هستۍ کې سرايله وي.

فرض کړئ د يو ښوونځي پرانستو ته ټول شونتیاوې وي؛ لکه لابراتوار، کتابتون، علمي شونتياوې او… ، زدکړيالان هم په ټولګي کې ناست وي؛ خو ښوونکى نه وي؛ نو دا ټولې چارې به بې ځايه او بې ګټې وي.

٢_د هستۍ حرکت

د الميزان تفسير مفسر علامه طباطبايي وايي: بېشکه ټوله هستي يو حرکت لري. پردې مانا، چې ټول موجودات پخپله وده کې شکمن نه دي او په پاى کې ودې او کمال ته وررسي نو په دې ترڅ کې ‏آيا سمه ده، چې انسان هېښنده وي؟ اړنګ نشته چې انسان هم بايد بې خطا او څپڅپاندۍ ولري، چې ورباندې پر تلو کمال ته ورسي او دا لار حکيم او عادل الله څنګه چې نورو موجوداتو ته ښوولې، انسان ته يې هم ښوولې ده؛ خو کوم توپير، چې انسان له نورو موجوداتو سره لري، دادى چې انسان کړاى شي پردې لار ولاړ شي او يا يې پرېږدي.

٣_ د الله پېرزو

الله (ج) د پېرزو له مخې خپلو بندګانو ته لار ورښيي او د الهي پېغمبرانو او اسماني کتابونو رالېږل هم يوه ستره الهي پېرزو ده؛ لکه څنګه چې په قرآن شريف کې وايو: ((إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى =په يقين چې لارښوونه يوازې زموږ(پرغاړه) ده))

الله خبر دى، چې د انسان د تګ په بهير کې ډول ډول کږلېچونه دي، شيطانان ورته پټ دي او ځاني غوښتنې يې هرې خوا ته راکاږي نو ووایئ، چې آيا لوراند څښتن به انسان بې لارښوده پرېږدي؟

٤_د انسان ناپوهي

په دې خو ټول خبر دي، چې انسان د ځان او هستۍ په هکله خورا لږ معلومات لري؛ خو مجهولات يې ډېر دي؛ نو بشر ښوونکي ته اړتيا لري، چې خپل مجهولات کم او معلومات ډېر کړي.

کېداى شي، ذهن ته راشي، چې د وخت په تېرېدو د انسان معلومات ډېرېږي؛ نو پېغمبرانو ته اړتيا نه لري، په ځواب کې دې يې وويل شي: که څه د وخت په تېرېدو انسان پر يو لړ خبرو پوهېداى شي؛ خو دا معلومات ورته بسيا نه دي‏، چې لاندې آيت له دې حقيقته پرده اوچته کړې: ((وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُونَ=پر څه چې نه پوهېداى، الله دروښوول.))

دا آيت وايي: داسې څيز نشته چې پرې نه پوهېږئ! پخپله ووایئ، چې بشر به څنګه وکړای شي پخپلو محدودو ماغزو د برزخ او قيامت پر پېښو پوه شي؛ نو پوه شئ، چې دا چار يوازې د انبياوو علیه السلام کار دى.

 

د انبياوو علیه السلام لار د انسانانو پخوانۍ غوښتنه وه

نياو-عدالت غوښتنه د انسان طبيعي هيله ده او د تاريخي لاسوندونو- شواهدو له مخې ددې ډول حکومتونو څرګنده بېلګه، يوازې په انبياوو او په نياومن-عادلانه غونډال کې يې او په هغوى کې ليدل شوې، چې د دين له پلوه انبياوو ته ورنږدې ول او دې طبيعي غوښتنې ته يوازې د انبياوو ليکه مثبت ځواب ورکولاى شي.

 

پر نبوت نه ګروهه ‏د الله نه ښانده – پېژندنه ده

الله (ج) ټوله نړۍ د انسان ګټنې ته پيدا کړې او موږ ټول يې تلپاتې نېکمرغۍ ته خپلې نمانځنې ته رابللي يو او ددې خبرې په پامنيوي‏، چې لار نه پېژنو او د لارې په ټاکنه ‏کې تېروځوو او پر لار د تګ پرمهال پر تېروتنو، شيطاني وسوسو او کږلاريو ککړېږو نو دلته مو کوربه لوراند څښتن دى؛ نو که د پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم په څېر ‏مشر د معجزې په څېر له څراغ سره او د قرآن په څېر له بشپړ قانون سره را و نه لېږي؛ نو الله چې کومې بلنې راکړې، بې ځايه به وي.

د پېغمبرانو له رالېږلو نهايي موخه د واقعي تکامل پر لور د انسان يون دى او هر يون مبداء، مقصد او د لارې مشر او وسيلې ته اړتيا لري او په دې ټولو اړتياوو کې مشر ته اړتيا خورا اړين چار دى؛ ځکه که مشر نه وي؛ نو هم به لار ورکه کړو او هم موخه او هم به له وسيلو پخپل ځاى کې ګټه وانخلو.

د قرآن شريف د وينا له مخې: ((أفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ[5] = ايا(له تا) د جاهليت حكم او پرېکړه غواړي ؟! حال دا منونکې ډلې ته به د الله له پرېکړې د چا پرېکړه غوره وي؟))

الله تر ټولو پوه دى، پنځولي يې يو او د هر څه پنځګر د خپل پنځولي په هکله بشپړ کره معلومات لري.

قرآن شريف وايي: ((أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ[6]= آيا چاچې (موجودات) پنځولي، له حاله يې خبر نه دى؟ حال دا هغه (له دقيقو رازونو) خبر دى.))

پخپله ووایئ، څنګه به داسې وشي، چې حکيم الله ټول ژوي – موجودات انسان ته پيدا کړي؛ خو انسان بې کړلار خوشې او ايله پر خپل حال پرېږدي؟ آيا دا چار د حکمت پرخلاف نه دى؟که څوک اندي؛ نو سمه خبره خو داده، چې الله يې سم نه دى پېژندلى.

 

آیا علم او عقل بسيا ‏دي؟

اسلام عقل او پوهې ته خورا ارزښت ورکړى، تردې چې عقل د انسان دنننى پېغمبر ګڼي او د انسانانو سزا او ثواب يې د هغوى د عقل پر بنسټ ټاکلې ده. قرآن شريف ټول اندنې ‏، تعقل او تدبر ته رابللي او په ډېرو آيتونو کې خو يې يوازې عقلمن او انديالان مخاطب دي.

څه چې اسلام د پوهې ‏د ارزښت په هکله د جاهليت پرمهال ويلي ول، تر وسه يو عالم هم په يوه ځاى کې، هغه ته ورته نه دي ويلي.

د يو ښوونځي خاوند پيدا کړئ، چې د پوهې ‏د زده کړې موده يې له زانګو تر مړينې ټاکلې وي او زده کړې ته لرې لرې مسافرتونه ان تر اسمانه پراخوي؛ خو له دې ټولو سره، علم او عقل ‏کله هم نشي کړاى د انبياوو علیه السلام ځاى ونيسي او له پېغمبرانو مو مړه خوا کړي.

 

د بشري پوهې د نیمګړتیا دليلونه

الف: د انسان د علم محدوديت

هره ورځ وينو، چې په دنيا کې پوهنځي زياتېږي او انسان ډول ډول راسپړنې کوي؛ خو انسان خپل عقل او علم ته ورپرېښوول، په حقيقت کې يې په کنده کې ورګوزارول دي؛ ځکه د خلکو پوهه او علم توپير لري. ډېرى خلک يو څيز د ځان په ګټه ګڼي خو نور يې په خپل تاوان. هو! د انسان پوهه لږه ده. نه له تېرو سم خبر دى او نه له راتلونکي او نه د خپلو کړنو له چټک او سوکه سوکه غبرګونونو خبر دى. څومره ښه يې ويلي، چې د انسان پوهه يې د ناپوهۍ په پرتله؛ لکه څاڅکي چې سمندر ته وي.

 

ب: د ښاندې – معرفت پر لار د خنډونو ډېروالى

انسان هله پر حق پوهېدای شي، چې د ښاندې په لار کې يې خنډونه نه وي. انسان د عقل، آند او پوهې په درلودو کله داسې د غريزو په توپانو کې ښکېل شي، چې د واقعيت په پېژندو کې سرګردان شي او لار ورکی شي. ډېر داسې باطل دي، چې حق ښکاري او ډېر داسې حق، چې باطل ښکاري. داچې انسان د غريزو په ځاله کې راښکېل دى او واقعيتونه نه ويني او کله هم د سمې پوهېدنې پرخلاف عمل کوي؛ نو انسان د قانون جوړونې حق نه لري. قرآن شريف وايي: ((إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ))

ج: په پوهېدو کې ځنډ

کله د وخت په تېرېدو او د علم په پرمختګ يو لړ واقعيتونو ته رسي خو دا د کلونو د ځنډ ګناه به د چا پر غاړه وي ؟ د ساري په توګه: تقريباً نيمه پېړۍ کېږي، چې انسان پوه شوى، چې د سرکوزي د غوښې خوړل د کدو دانې او د ((تريشين)) چنجي د رنځ لامل ګرځي خو هغوى چې په وحې د سرکوزي ‏د غوښې له حراموالي خبر ول له پېړيو پېړيو راهيسي له دې ګواښه ژغورل شوي دي. د اسلام د سپېڅلي دين ډېری داسې احکام او اسرار دي، چې علم يې د وخت په تېرېدو له اسرارو پرده اوچته کړې ده؛ خو د انبياوو علیه السلام لارويان له هماغه پيله په يوه داسې پړاو کې واقع شول، چې د علم او تجربې پر بنسټ عالمان تر پېړيو روسته ور و رسېدل.

پر معنوياتو پوهېدنه

انسان په خپل عقل، علم، مشورې او څېړونو يوازې کړاى شي د محسوسو توکيزو چارو په هکله ګام اوچت کړي او ځان ته لار وټاکي خو له تلپاتې نېکمرغۍ، مانيزې ‏ودې او اروايزې ‏روزنې ته انسان لاس رسي نه لري، چې بې له وحې او انبياو بله لار نه لري.

 

د قانون ساز ځانګړنې

١_ قانونساز بايد د انسان پر ټولو ظاهري او باطني اړتياوو پوه وي.

٢_پر انسان ولورېږي.

٣_بشپړ نياومن وي او پر حقيقت او سازښت-مصلحت خپلې غوښتنې غوره وګڼي.

نو ښکاره ده، چې داسې يو قانونساز بې له الله بل څوک نشي کېداى، چې د انبياوو علیه السلام له لارې انسانانو ته لارښوونې او پېغامونه رالېږي.

 

د انبياوو علیه السلام په هکله د قرآن شريف وينا

د عقل له پلوه مو انبياوو علیه السلام ته پر اړتيا رڼا واچوله نو اوس به هم د قرآن شريف څو آيتونو ته اشاره وکړو:

*((وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولٌ فَإِذَا جَاء رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ[7]= او هر امت ته يو استازى وي او چې کله يې استازى راشي؛ نو ترمنځ يې په انصاف پرېکړې کېږي او هېڅ ډول تېرى به پرې ونشي.)).

* ((وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلَّا خلَا فِيهَا نَذِيرٌ[8]= او هېڅ داسې امت نه و خو داچې خبروونكى پکې تېر شوى دى.))

*((لِّيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَن بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَن بَيِّنَةٍ[9]= هغوى چې هلاك (اوبې لارې)كېږي په ښكاره دليل هلاك شي او هغوى چې ژوندي كېږي (او سمه لار مومي) له څرګند دليل سره ژوندي پاتې شي)).

 هو! بايد لار روښانه وي، چې انسان يې په پوهه او پوره ازادۍ وټاکي.

*((رُّسُلًا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ[10]=(دا ټول) پېغمبران زېري وركوونكي او وېروونكي لېږل شوي ول، چې د پېغمبرانو (تر لېږلو) روسته خلكو ته د الله په مقابل كې پلمه نه وي (او پر ټولو غاړه خلاصه شي).

 

د انبياوو علیه السلام ښاندلار

د انبياوو علیه السلام ښاندې ته درې لارې دي:

١_معجزه.

٢_د انبياوو علیه السلام د تېرو چارو، حالاتو او کارنامو څېړنه.

٣_د تېرو پېغمبرانو يادونې.

الف) معجزه:

 څوک چې وايي الله د لارښوونې دنده راکړې او د هستۍ له خاوند او ناپايه ځواک ‏سره په اړيکه کې يم؛ نو بايد داسې کار وکړي، چې نور ترې بېوسې وي او له دې لارې خپله خبره جوته کړي، چې په رښتيا له بلې نړۍ سره په اړيکه کې دى، چې دې عمل ته معجزه وايي[11].

هر الهي پېغمبر خپل حقانيت جوتولو ته معجزه او معجزې درلودې؛ لکه:

١_حضرت داود علیه السلام ته د اوسپنې نرمېدل: ((وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ))

٢_حضرت سليمان علیه السلام ته د باد اېلېدل: ((فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ))

٣_حضرت صالح علیه السلام ته له غره د اوښې راوتل. ((إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ))

 ٤_پر ښامار د حضرت موسى علیه السلام د کونټۍ اوړېدل. ((فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُّبِينٌ))

٥_د حضرت عيسى علیه السلام په لاس د مرغۍ جوړېدل. ((أَنِّي أَخْلُقُ لَكُم مِّنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللّهِ وَأُبْرِئُ الأكْمَهَ والأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللّهِ))

د انبياوو علیه السلام چار له مخترعانو، مرتاضانو، کوډګرو او پهلوانانو سره څه توپير لري؟

 هغوى هم يو لړ چارې کوي، چې نور يې نشي کړاى؛ نو ولې ورته پېغمبران نه ويل کېږي؟!

 

د پېغمبرانو علیه السلام او نابغو توپير

نوابغ هغه وګړي دي، چې د آند، تعقل او حساب غښتلى ځواک لري؛ یعنې په حواسو له څيزونو سره اړيکه نيسي او د خپل عقل په حسابګر ځواک د خپل ذهن په محصولاتو کار کوي او پايلې ته رسي او شونې ده، تېر هم وځي.

الهي پېغمبران د آند، تعقل او حساب پر غښتلي ځواک سربېره، د وحې په ځواک هم سمبال دي، چې نابغې ترې بې برخې دي؛؛ نوځکه هېڅکله نه شو کړاى نابغې له پېغمبرانو سره پرتله کړو؛ ځکه پرتلنه هغه مهال سمه ده، چې د دواړو ډلو چار يو ډول وي؛ خو که دوه ډوله وي؛ نو پرتلنه ناسمه ده. د بېلګې په توګه: آيا سمه ده، چې د دوو کسانو د ليدو، اورېدو او يا آنديز ځواک پرتله کړو او ووايو، چې کوم يې غښتلى دى.

د نابغو نبوغ په آندنې او انساني آند په ځواک پورې اړوند دى؛ خو د پېغمبرانو سرباندېتوب په وحې او د هستۍ په مبداء پورې د تړاو له لامله دى؛ نو دا دواړه پرتله کول ناسم چار دى.

١_ دا خلک اړوند چارو ته روزل شوي؛ خو انبياء علیه السلام ښوونکي نه لري.

٢_ د دوى چارې د تمرين پايله ده؛ خو انبياء علیه السلام داسې نه ول. هغه پهلوان که درانه درانه وزنونه پورته کوي؛ نو دې ځاى ته تر کلونو کلونو تمرين روسته رسېدلي دي. هغه خلک، چې له حضرت صالح علیه السلام څخه راتاو شوي ول ورته يې وويل: که له الهي ځواک سره په اړيکه کې يې نو همدا اوس له غره له دغو ځانګړونو سره اوښه راوباسه نو حضرت صالح علیه السلام ورته ونه ويل: لږ صبر وکړئ، چې تمرين يې وکړم او زده يې کړم نو بيا به دا کار وکړم او پردې سربېره، اصولا دا چار په تمرين هم ترسره کېداى نشي.

٣_ ددې خلکو د چارو موخه توکيزه ده. که پهلوان درانه وزنونه پورته کوي، جادوګر جادو کوي؛ نو د خلکو د پام راګرځولو او مادياتو ته وي؛ خو د انبياوو علیه السلام موخه د نېکمرغه غښتلي انسان او ټولنې جوړول دي.

٤_دا خلک تېروتوونکي او ګناهکاران دي؛ خو الهي انبياء علیه السلام سپين لمني دي او په خپل ژوند کې هېڅ ډول نيمګړتيا نه لري.

٥_جادوګر، پهلوان او…. هېڅکله نه وايي، کوم چار چې کوم، بل يې نشي کولاى او د سيال رابللو مړانه هم نه لري؛ خو الهي انبياء علیه السلام په پوره ډاډ وايي: کوم چار، چې کوو، بل يې نشي کولاى.

ځکه د الهي پېغمبرانو او د نورو سترګو تېرايستونکيو په چارو کې هم د موخې او هم د عمل له پلوه خورا توپيرونه دي.

 

نندارتون نه معجزه

هره معجزه، چې خلکو غوښته انبياوو علیه السلام ترسره کوله؟

کله يې ويل: که پېغمبر يې نو الله راوله! ((تَأْتِيَ بِاللّهِ)) خو داچې الله جسم نه دى؛ نو دا چار ناشونى و.

کله يې ويل: که پېغمبر يې نو اسمان ټوټې ټوټې کړه او راګوزار يې کړه: ((أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاء كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا)) او کله يې ويل: که پېغمبر يې نو کور دې بايد له سرو زرو جوړ شوى وي. ((أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِّن زُخْرُفٍ)) او د ډول ډول ونو، انګورو او کجورو بڼ ولرې: ((أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَعِنَبٍ)).

آيا د بڼ او ماڼۍ درلودل له الله سره اړيکه راښيي؟ فرعونانو، قارونانو او نمرودانو دا هرڅه درلودل؛ نو آيا هغوى له الله سره په اړيکه کې وو؟

؛ نوځکه معجزه يوازې هغه ده، چې له ستر الله سره د پېغمبر اړيکه څرګنده کړي او داسې نه ده، چې هر چاته په هر وخت کې د هر چا په خوښه، هره شېبه پېغمبران معجزه وکړي.

 

په معجزه کې سنخيت

داچې حضرت موسى عليه السلام په يو داسې وخت کې پېغمبر شو، چې د جادو او کوډو بازار ګرم و معجزه يې د ښامار کونټۍ کېدل وو.

داچې د حضرت عيسى عليه السلام په پېر کې رنځ درملنه او طبابت پر مخ تللى و نو د الله په امر يې مړي راژوندي کول او زموږ د خپل ګران پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم په پېر کې شعر پر مخ تللى و نو معجزه يې کلام وه. دا له يوه پلوه او بلخوا داچې تلپاتې نړيوال دين تلپاتې نړيوالې معجزې ته اړتيا لري او قرآن شريف زموږ د پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم تلپاتې معجزه ده، چې د رسول الله (ص) په رحلت يې معجزه له منځه ولانړه او پر خپل حال پاتې ده.

 

دويمه لار: د لاسوندونو او د انبياوو علیه السلام د چارو او حالاتو څېړنه:

د الله استازى څوک و؟ هم ُامي، هم نالوستى [12] او هم امين و. ولې يې د کفر، شرک، بوت نمانځنې، تفرقې او کږنو او انګېرنو-خرافاتو په پلازمېنه کې راپاڅېد او د فساد او ورکاوي پرخلاف يې پرېکنده مبارزه وکړه؟

د پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم مخالفين ستر ځواکي، ځانمني، پېسمني، ښاڅمني، زبېښونکي او زور مټي ول. رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم يوازې د حق پر لار روان و. له چا سره يې د مادياتو ژمنه و نه کړه. په ريا، چل ول او ناسمو لارو يې خپل دين ته پراختيا ورنه کړه. وينا يې د قرآن شريف سپېڅلي احکام ول او روزل شوي يې اصحاب کرام وو.

 رښتيا! که رسول الله (ص) مو معجزه هم نه درلوده؛ نو د ژوند حالات او موخه يې پر رښتينولۍ ستر لووي-ګواه دي.

 

درېيمه لار: د تېرو پېغمبرانو يادونې:

پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم راغى، و يې ويل: هماغه پېغمبر يم، چې نوم او نښې مې په تورات او انجيل کې راغلي دي.

په قرآن شريف کې راغلي: ((يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ)) هغوى پخپلو کتابونو کې د الله د روستي استازي نوم موندلى و. د اسلام د پېغمبر راتګ د نورو اديانو لارويانو ته دومره څرګند و، چې په دې هکله قرآن شريف وايي: ((يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءهُمُ)) هغوى څنګه چې خپل اولاد پېژانده، رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم يې هم پېژانده؛ خو سره له دې ټولو، يهودانو په جګړو لاسونه پورې کړل او مسيحيانو خورا جزيې ومنلې. که دا خبره يې په کتابونو کې نه وه نو په ډېره اسانه به د الله په استازي (ص) پسې راپاڅېدلي ول او نه يوازې پر هغه به يې ايمان نه راووړ؛ بلکې دروغجن یې ورته وايه؛ نو هغه جګړې، جزيي او تاوانونه، چې هغه مهال د اسلام دښمنانو وزغمل، ددې خبرې پخلى کوي، چې زموږ د پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم نوم او نښې يې په اسماني کتابونو کې راغلې وې خو نن يې پکې بدلون راوړى دى.

 

د انبياوو علیه السلام ځانګړنې

الهي انبياء علیه السلام يو لړ ځانګړنې لري، چې معرفۍ او موخو پلي کولو ته يې ګټورې دي، چې څو ته يې اشاره کوو.

١_معجزه:

معجزه يو له هغو ګټورو او محسوسو اوزارو ځنې ده، چې انبياوو علیه السلام درلوده، چې په دې اړه مو مخکې خبرې وکړې.

٢_وحې:

له دې لارې به پېغمبرانو له الله سره اړيکه نيوه او د الله پېغام به ورته راته. الله د نورو پېغمبرانو په هکله خپل روستي استازي ته وايي: ((وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلاَّ رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِمْ[13] = موږ تر تا مخكې يوازې سړي (چې انسانان او د بشر له جنسه وو، د پېغمبرانو په توګه) لېږلي وو، چې وحې مو ورته کوله.))

د وحې په هکله يو لړ پوښتنې اوڅارېږي، چې پر دوو يې رڼا اچوو:

پوښتنه: آيا وحې يو ډول بشري نبوغ نه دى ؟

ځواب: ځينې، چې نه غواړي له بلې نړۍ سره اړيکه ومني؛ نو په وحې او ورته مسلو کې لتې وهي، چې يوه توکيزه مخونه ‏ورته راوړي.

که د انبياوو علیه السلام د ځانګړونو برخه ولولئ؛ نو پوه به شئ، چې د انبياوو علیه السلام او بشري نوابغو ترمنځ خورا توپير دى له هر ډول اړنګ – شک، تېروتنې او ګناه څخه عصمت، له غيبو خبرېدل، نږه او د زړه له تله عبادت او هر څه د الله ګڼل، هغه خبرې دي، چې په نوابغو کې نشته؛ ځکه نوابغ هم تېروځي او هم سپين لمني نه دي او هم له غيبو خبر نه دي او له الهي عارفانه نږه عبادته لرې دي او څه چې لري، د الله (ج) له لوري يې نه ګڼي.

مګر موږ نورې نابغې نه لرو نو ولې هغوى د قرآن شريف په څېر رانه ووړ او نشى کړاى رايې وړي ؟

پوښتنه: ولې موږ ته وحې نه کېږي؟

ځواب: هره راډيو، هر چاينل او څپې نه را کاږي. دنننى اخلاص، پاکي، تقوا او نور شرطونه پکار دي او بايد زړه الهي وحې او الهام ته چمتو والى ولري.

٣_د غيبو علم:

انبياء علیه السلام د غيبو علم لري. په دې هکله قرآن شريف وايي: ((عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا. إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا[14]= (هغه) پر غيبو پوهېږي او هېڅوك د خپلو غيبو (پر رازونو) نه پوهوي؛ خو هغه استازى (ترې خبروي)، چې (دې کار ته يې) غوره كړي نو په حقيقت كې مخكې او شاته يې ورته ساتونكي ګومارلي دي‏))

پوښتنه: د قرآن شريف په آيتونو کې لولو: بې له الله بل څوک د غيبو علم نه لري: ((وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُو)) نو ددې آيت په شتون کې، چې د غيبو علم يې يوازې د الله لپاره ځانګړى کړى دى؛ نو څنګه يې پېغمبرانو ته جوتولاى شئ ؟

ځواب: د غيبو علم يوازې په الله پورې ځانګړى دى او که پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم په دې هکله څه معلومات لري؛ نو الله به ورکړي وي او پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم له ځانه له غيبو خبر نه وي.

٤_عصمت:

د الله د استازي (ص) بل امتياز عصمت (سپينلمنوب) دى. عصمت؛ یعنې انسان د ايمان، معرفت او بشپړ يقين له کبله د داسې ستر روح خاوند شي، چې په بشپړه ازادۍ، واک او پوهې ګناه نه کوي؛ بلکې د ګناه په فکر کې هم نه وي.

 

 

د اسماني مشر د عصمت اړتيا

معصوم مشر ته؛ ځکه اړمن يو، چې نور انسانان تېروتنې، انديزې او عملي بې لارۍ لري؛ نو الله دې انسان له هغه ورځې ساتي، چې مشر هم بې لارې شي؛ ځکه په دې بڼه به دا مشر هم معصوم مشر ته اړمن شي او که هغه هم معصوم نه وي؛ نو بل معصوم ته به اړمن شي.

 

څو يادونې:

الف: ځينو د قرآن شريف ځينې آيتونه لوبڅي کوي او د پېغمبرانو عصمت ټکنى کوي. موږ چې د قرآن شريف په آيتونو کې کومه څېړنه کړې نو سره له دې چې پېغمبرانو ته وړانديزونه، خبر او اخطارونه ورکړل شوي؛ خو دا يو هم د عصمت له مقام سره په ټکر کې نه دي.

ب: پېغمبران نه يوازې په ګروهو او احکامو کې او نه يوازې په کبيره ګناهونو کې؛ بلکې په ټولو ګناهونو کې او نه يوازې په لوى لاس تېروتنو؛ بلکې په سهوي تېروتنو کې هم معصوم وي، چې دښمن ته يوه پلمه هم د دوست د ډاډ د خرابولو لپاره پيدا نشي. په قرآن شريف کې راغلي: ((فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ= ټينګ (او غوڅ) دليل خو له الله سره دى))

ج: عصمت د الله د استازي له لمونځونو، مغفرتونو او ژړاګانو سره په ټکر کې نه دی؛ ځکه همداچې د الله استازى ځان د الله پر وړاندې وګوري نو د زړه له کومې يې مني، چې الله يې له ماغزو او زړه خبر دى او څاري يې او ټولې کړنې يې ليکل کېږي؛ نو داسې يو حالت پرې راپېښېږي، هغه کارونه، چې ګناه هم نه وي؛ نو حيا کوي. د ساري په توګه: که په کور کې ټوخېږ م نو نه شرمېږم خو چې خلکو ته خبرې کوم نو که يو ټوخى هم وکړم نو سره له دې چې دا کار ګناه نه ده؛ خو شرمېږم او له خلکو بښنه غواړم؛ ځکه ځان د خلکو پر وړاندې وينم نو د الله اولياء هم، چې ځان د الله پر وړاندې ويني نو ان له خپل کوشني ‏عمله شرمېږي.

 

د څو پوښتنو ځوابونه

پوښتنه: ولې انبياء علیه السلام بشر دي ؟

ځواب: يوه نيوکه، چې پر انبياوو علیه السلام کېده دا وه، چې ولې بشر دي او پرښتې نه دي؟ حال دا ددې چارې ښکلا په همدې کې ده، چې انبياء بشر وي؛ ځکه که بشر نه وي؛ نو بشر به لانجه کوله، چې انبياء زموږ له ستونزو او مسايلو خبر نه دي او يوازې حکمونه راکوي!

انبياء بايد د نورو انسانانو په څېر شهوت او غضب ولري او ځان کابو کړي، چې نورو ته بېلګه شي. الله خپل استازي (ص) ته وايي: ((قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ[15]= زه خو ستاسې په څېر يو بشر يم)).

 

آيا انبياوو علیه السلام خپله ارماني ټولنه جوړه کړه ؟

ځواب: د خلکو ښيون-ښیون ته د انبياوو علیه السلام او اسماني قانون راتګ يو اړين چار دى؛ خو د خلکو له لوري د يوې دندې منل جلا چار دی او ددې دواړو حساب و کتاب توپير لري. د الله کړلار داسې نه ده، چې خلک په زور ښيون شي او که داسې وي؛ نو اوس به ټول ښيون شوي ول. ((وَلَوْ شَاء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ))

د الله استازی ډانګ په لاس نه و او د چا ازادي يې هم له منځه يونړه: ((لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِرٍ[16]= ته پر هغوى زرور نه يې (چې ايمان راوړ ته يې اړ باسې).))

 الله بايد خلکو ته ښيون وزله چمتو کړي: ((إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى[17]= په يقين چې لارښوونه يوازې زموږ(پرغاړه) ده))

او خلک هم بايد ښيون منونکي وي؛ خو ځينو خلکو ښيون ‏ونه مانه او دا خبره بايد ددې لامل نشي، چې د الله له لوري د نورو د ښيون ‏لړۍ هم پرې شي؛ لکه څنګه چې بڼوال ‏کله هم د مرداربوټو له کبله د ټول بڼ د ونو له خړوبولو لاس نه اخلي.

په قرآن شريف کې لولو: ((وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ[18]=(هغه وخت درياد كړه) چې ستا پالونكي پرښتو ته وويل: ((زه پر ځمكه ځايناستى خليفه (استازى) ټاكم.)) (پرښتو) وويل: (((پالونكيه!) ايا ته داسې څوك ټاكې، چې فساد او وينه تويه كړي؟ (ځكه تر آدمه مخكې ځمكني موجودات پر فساد او وينه تويېدنه ككړ ول، كه د دغه انسان له پيدايښته موخه عبادت وي) نو موږ (خو)دې ستايو او تا پر سپېڅلتوب ستايو.)) الله وويل: ((پرڅه چې پوهېږم، پرې نه پوهېږئ.))

دا خلک دي، چې بايد ارماني ټولنه جوړه کړي او که د الله استازيو ارماني ټولنه جوړه نه کړه؛ نو په دې کې د خلکو ناغېړي وه.

پوښتنه: ولې ټول انبياء په ختيځ کې راغلي دي ؟

ځواب: موږ ته د لويديځ پخوانى تاريخ روښانه نه دى او موږ هم هېڅ داسې دليل نه لرو، چې ټول انبياء علیه السلام په ختيځ کې راغلي دي؛ خو د ((وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولٌ))له آيته په ګټنې ويلاى شم، چې هر ملت پېغمبر درلود.

 

پوښتنه: انبياء علیه السلام څو تنه ول او پر ټولو ايمان ته څه اړتيا ده؟

ځواب: په قرآن شريف کې د پينځه ويش پېغمبرانو نومونه راغلي دي؛ خو د غافر په سورت کې لولو: ((وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِّن قَبْلِكَ مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُم مَّن لَّمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ[19]= او په يقين موږ تر تا مخكې استازي لېږلي وو، د ځينو قيصې مو درته كړي او د ځينو نه))

له دې آيته ګټنه کېږي، چې د پېغمبرانو شمېر يوازې دومره نه و، چې په قرآن شريف کې يې نومونه راغلي دي. په روايتونو کې ډول ډول شمېرې ښوول شوي چې تر ټولو مشهور يې هغه حديث دى، چې له حضرت ابوذر غفاري (رض) را نقل شوى، چې وايي: رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم مې وپوښت: انبياء علیه السلام څو تنه وو؟ و يې ويل: يو لک او څلرويشت زره. او همداراز د بقرې د سورت د ١٣٦ آيت له مخې او د آل عمران د سورت د ٨٦ آيت له مخې او همداراز د نساء د سورت د ١٠٥ سورت په رڼا کې، پر ټولوانبياوو علیه السلام ايمان پکار دى او کېداى شي دليل يې دا وي، چې بعثت يو ناڅاپي چار نه دی؛ بلکې يو الهي چار او پړاو دى. پر پخوانيو پېغمبرانو ايمان؛ یعنې د تاريخ په پوړيو کې پر انسانانو د الله پر همېشني او تلپاتې پېرزو ايمان درلودل د الله پر ثابت حکمت باندې؛ یعنې پر باطل د حق پر لاسبرېدو ايمان درلودل او ايمان درلودل، چې په تاريخ کې پر حقه انسانان يوې لوري ته او طاغوت بلې لوري ته و او په دې ټولو پړاوونو کې په پاى کې برى د حق و او د باطل پوزه پر خاورو وه او د الله پر همدې سنت ايمان درلودل، د ودې، استقامت او پايدارۍ راز دى.

 

 

د پېغمبرانو علیه السلام ځانګړنې

پېغمبران علیه السلام ، چې په وحې د هستۍ له مبداء او جرړې سره په اړيکه کې دي ځانګړې ځانګړنې لري، چې دادي:

ðاعجاز:

هر پېغمبر، چې الله مبعوثوي؛ نو له ځانګړي ځواکه برخمن وي، چې په دې خارق العاده ځواک د بشر له ځواکه هاخوا يو يا څو اغېزې ښيي، چې له الهي خارق العاده ځواکه يې د برخمنۍ ښکاروندى ده او د خبرې او د اسماني بلنې پر رښتينولۍ يې لووى دى.

قرآن کريم دې خارق العاده ځواک ته “آيت” وايي، چې پېغمبران يې د الله په اجازه د خپلې خبرې پر رښتينولۍ لووى نيسي؛ یعنې د “نبوت نښه” ورته وايي. اسلامي متکلمين ورته؛ ځکه “معجزه” وايي، چې د نورو وګړيو بېوسي ښيي.

قرآن کريم وايي، چې د هر پېغمبر د پېر خلکو له خپل پېغمبره د “آيت” او “معجزې” غوښتنه کوله او هغو پېغمبرانو به يوازې د هغوى معقولو او سوليزو-منطقي غوښتنو ته -؛ ځکه دا غوښتنې حقيقت پلټونکيو درلودې او بې له دې به يې د پېغمبرانو د پېژندو بله لار نه درلوده_ مثبت ځواب ورکاوه؛ خو که له معجزې غوښتو به يې حقيقت پلټنه موخه نه وه- د بېلګې په توګه: معامله يې ورسره کوله، چې که پلانى کار وکړې نو نبوت دې منو_ نو پېغمبرانو به يې غوښتنو ته منفي ځواب ورکاوه.

 او؛ لکه څنګه مو چې په تېرو مخونو کې ورته اشاره وکړه، چې قرآن کريم د پېغمبرانو خورا معجزې بيان کړي؛ لکه د مړي ژوندي کول، په زانګو کې خبرې، د کونټۍ پر مار اوړېدل او له راتلونکي خبر ورکول.

ðعصمت

عصمت؛ یعنې له ګناه او تېروتنې خونديېنه-مصونيت؛ یعنې پېغمبران نه د ځاني غوښتنو تر واک لاندې راځي او نه ګناه کوي او نه په خپل چار کې تېروځي. له ګناه او تېروتنې يې خونديېنه، پرې د ډاډ د وړتيا خورا لوړه درجه ده.

اوس بايد پوه شو، چې دا خونديېنه په کومه بڼه ده؟ د بېلګې په توګه: آيا داسې ده، چې کله ګناه کوي؛ نو له غيبو يو مامور راځي او؛ لکه څنګه چې پلار خپل اولاد له تېروتنې ژغوري، د دوى مخه هم نيول کېږي؟ يا د پېغمبرانو خټه او فطرت داسې دى، چې نه پکې ګناه شونې ده او نه تېروتنه؛ لکه څنګه چې پرښته؛ ځکه زنا نه کوي، چې شهوت نه لري او يا د حساب ماشين نه تېروځي؛ ځکه ذهن نه لري؟ يا داچې د پېغمبرانو ګناه نه کول او نه تېروتل يې د ليد د څرنګوالي، د يقين او ايمان د درجې پايله ده؟ ؛ البته همدا روستۍ خبره سمه ده.

ðله ګناه خونديېنه:

انسان مختار دى او خپلې چارې د ګټې، تاوان، مصالحو او مفاسدو په پامنيوي ټاکي؛ نوځکه نومېرنه -“تشخيص” په اختيار او ټاکنه کې مهمه وڼده لري او ناشونې ده، انسان داسې چار وټاکي، چې نه يوازې ګټه يې پکې نه وي؛ بلکې تاوان يې هم پکې وي د بېلګې په توګه: هوښيار او ژوند ته لېوال انسان کله هم ځان له غره نه راګوزاروي او يا وژونکي زهر نه خوري.

“وګړيز ايمان” او د ګناه آثارو ته پام له “ليد لوري” سره توپير لري څومره چې يې ايمان پياوړى او د ګناه آثارو ته يې پام ډېر وي هومره به له ګناه ډډه کوي او ګناه به يې لږه وي. که د ايمان درجه “شهود” او “عيان” ته ورسي، تردې چې د ګناه کولو پرمهال ځان په هغه حالت کې وويني، چې له غره ځان راګوزاروي او يا وژونکي زهر څښي نو په داسې حالتو کې د ګناه د اختيار احتمال صفر ته رسي؛ یعنې هېڅکله د ګناه پر لور نه ځي، چې دې حالت ته “له ګناه عصمت” وايي.

نو له ګناه عصمت، د ايمان د کمال او د تقوا د مزبوتۍ پايله ده. اړينه نه ده، چې انسان له ګناه “خونديېنې” او “عصمت” ته د رسېدو لپاره، بهرني جبري ځواک ته اړمن وي او يا داچې د معصوم بدن داسې وي، چې ګناه کول پکې ناشوني وي.

 که انسان د ګناه ځواک و نه لري او يو جبري ځواک يې تل له ګناه ژغوري نو دا ګناه نه کول ورته کمال نه ګڼل کېږي؛ ځکه په بند کې د بندي انسان په څېر دى، چې د سرغړونې وس و نه لري. د داسې انسان سرغړونه نه کول يې په سړيتوب او امانت ساتۍ کې نه شمېرل کېږي.

ð له تېروتنې خونديېنه:

له تېروتنې خونديېنه هم د پېغمبرانو د ليد د څرنګوالي زوکړه ده. تېروتنه هغه مهال رامنځ ته کېږي، چې انسان په بهرني او يا دننني حس له يو واقعيت سره په اړيکه کې شي او پخپل ذهن کې يې يو لړ ذهني بڼې چمتو کوي او په عقل يې شننه او يو ځاى کوي او ډول ډول تصرفات پکې کوي؛ نو هله له بهرني واقعيتونو سره د ذهني بڼو په اړخ لګولو او اوډون کې تېروځي خو هغه مهال چې انسان په ځانګړي حس له عيني واقعيت سره نېغ په نېغه مخ وي او د واقعيت ادراک عين له واقعيت سره نښلون وي نه ذهني بڼه يې نو دلته تېروتنه مانا نه لري.

الهي پېغمبران له دنننه نه د هستۍ له واقعيت سره اړيکه او نښلون لري. د واقعيت په متن کې تېروتنه نه فرضېږي. د بېلګې په توګه: که موږ د تسبيح سل دانې په لوښي کې واچوو او بيا سل دانې واچوو او دا کار سل ځل وکړو؛ نو شونې ده، ذهن مو تېروځي او وانګېري، چې دا کار مو نهه نوي ځل کړى دى او يا داچې تر سلو اوچت شمېر وښيي.

 هغه انسانان، چې د پوهې له پلوه د واقعيتونو په متن کې وي؛ نو په خپل وجود له بهيرونو سره يو ځاى کېږي او له هر ډول تېروتنې خوندي کېږي او له ګناه معصومېږي.

ðمشري:

سره له دې چې “پېغمبري” د الله پر لور له مانيز لوري او د الله ذات ته له ورنږدېدو او له خلکو له ځان شلولو (سير من الخلق الى الحق)نه پيلېږي، چې غوښتنه يې بهر تا شا کول او دنننه ته مخ کول دي؛ خو بالاخره د خلکو د ژوند د سمونې او سمې لارې ته د انسانانو د لارښوونې په موخه بهر او خلکو ته په راستنېدو (سير بالحق فى الخلق) پاى ته رسي.

په عربي کې “نبي” د “خبرراوړونکي” په مانا دى او “رسول” د “استازي” په مانا دى.

پېغمبر د الله پېغام د الله مخلوقاتو ته اوروي، ځواکونه يې راويښوي، نظم ورکوي او د الله او د هغه څه پر لور يې بوځي، چې د الله خوښي ده؛ یعنې سولې، مينې، سمونپالۍ، د نورو نه ځورولو، له “غيرالله” ازادي، نیاو او ښه خويونو ته يې رابلي او له ځاني غوښتنو او د ډول ډول بوتانو او طاغوتانو له لاروۍ يې ژغوري.

علامه محمد اقبال لاهوري پېغمبران او هغه نور وګړي، چې د الله پر لور مانيز بهير لري (عارفان) خو د پېغمبرۍ رسالت نه لري او علامه ورته “باطني انسان” وايي، داسې توپيروي:

((“باطني انسان” نه غواړي په مانيز بهير کې د باطني ډاډ او هوساينې تر پيدا کېدو روسته دنیوي ژوند ته راستون شي؛ خو د اړتيا له مخې نو راستنېدل يې بشريت ته دومره ګټه نه لري؛ خو د پېغمبر راستنېدل له نوښت او ګټه رسونې سره وي راستنېږي او په دې هوډ د زمانې په بهير ورننوځي، چې د تاريخ بهير تر واک لاندې کړي او له دې لارې له مطلوبو کمالونو نوې نړۍ جوړه کړي. “باطني انسان” ته روستى پوړ هوساينه ده؛ خو پېغمبر ته د روحي ځواکونو راوېښېدل دي، چې نړۍ وخوځوي او دا ځواکونه دومره منظم او د حساب له مخې دي، چې ټوله بشري نړۍ به بشپړه بدله کړي.)) [20]

د الله خوښي او د بشريت سمونې ته يې د خلکو مشري او د انساني ځواکونو اوډون او خوځښت، له پېغمبرۍ څخه يو نه بېلېدونکې چار دی.

ðنيت نږه کول:

داچې پېغمبران الهي اډانه لري او الهي رسالت او دنده يې هډو هېرېږي نه نو پخپل چار کې خلوص لري؛ یعنې بې د بشر له لارښوونې، بله هېڅ موخه نه لري او له خلکو د “رسالت” اجر نه غواړي.

قرآن کريم په الشعراء سورت کې په لنډه د ډېرى پېغمبرانو ويناوې راخستي، چې له خپلو امتونو سره د مخېدو پرمهال يې ورته کړې وې ؛ البته هر پېغمبر به د خپل وخت د ستونزو له مخې، خپل قوم ته ځانګړى پېغام درلود؛ خو يو مطلب، چې د ټولو پېغمبرانو په پېغام کې راغلی دادی، چې: ((زه له تاسې د خپل رسالت اجر نه غواړم)) نو خلوص او بې سارى توب د پېغمبرانو يوه ځانګړنه ده؛ نوځکه د پېغمبرانو پېغام له بې ساري پرېکندتوب سره يو ځاى دى.

داچې پېغمبران ځان “مبعوث” ننګېري او د خپل رسالت په ګټورتوب او ورته په اړتيا کې يې پوټى اړنګ –شک هم نه لري؛ نو په بشپړ پرېکندتوب خپل رسالت تبليغوي او دفاع ترې کوي.

حضرت موسى بن عمران علیه السلام له خپل رور حضرت هارون علیه السلام سره داسې فرعون ته ورغلل، چې ساده جامې يې اغوستې وې او يوه کونټۍ ورسره وه او ټولې وزلې يې همدا وې او په بشپړ پرېکندتوب يې راوباله، ورته يې وويل: ((که بلنه مو و نه منې نو د واکمنۍ ړنګېدل دې هرومرو دي او که و يې منې او پر هغه لار راسره ولاړ شې، چې موږ پرې روان يو نو عزت دې تضمينوو.))

فرعون هېښنده وويل: ((دوى ته وګوره! که ورپسې ولاړ شم نو عزت مې تضمينوي، که نه د واکمنۍ ړنګېدل مې هرومرو دي!!!)) [21]

د اسلام پېغمبر د بعثت په لومړيو کلونو کې، چې د مسلمانانو شمېر د ګوتو هومره و، د “يوم الانذار” په غونډه کې يې د بني هاشمو مشرانو ته په پشپړ پرېکندتوب وويل: ((دين به مې نړيوال شي او نېکمرغي مو په دې کې ده، چې بلنه مې ومنئ.))

 دا خبره اورېدونکيو ته دومره درنه او د نه باور وړ وه، چې ټولو يو بل ته وکتل، هېڅ يې هم و نه ويل او ووتل.

“قريش”، چې د رسول الله (ص) تره “ابوطالب” ته راغلل او غوړه ژمنه يې ورسره وکړه، چې که وراره دې له تبليغه لاس واخلي نو چې څه غواړي، ور به يې کړو خوغوڅ ځواب يې ورکړ:

((قسم پر الله! که لمر راته په يوه لاس او سپوږمۍ راته په بل لاس کې کېږدي، چې له خپل رسالته لاس واخلم نو هېڅکله به دا کار و نه کړم او خپل رسالت به پرېنږدم.))

هو!؛ لکه څنګه چې د انسانانو مشرۍ ته له ګناه او تېروتنې عصمت د وحې پايله ده خلوص او پرېکندتوب هم د پېغمبرۍ غوښتنه ده.

ðرغاونه:

پېغمبران يوازې د وګړي او ټولنې جوړولو لپاره ځواکونو ته نظم او حرکت ورکوي په بله وينا: دا کار د بشر نېکمرغۍته کوي او ناشونې ده، د وګړي يا انساني ټولنې فساد ته يې وکړي.

 که د يو چا بلنه، چې د پېغمبرۍ دعوا کوي، د ټولنې او انسانانو فاسدول وي؛ نو پخپله همدا بلنه يې پر دروغجنۍ ستر ګواه ده. علامه محمد اقبال لاهوري دلته هم ارزښتمنه خبره لري، وايي:

((د يو پېغمبر د ديني تجربې د ارزښت (د رسالت حقيقت او له دنننه يې له الله سره اړيکه) د ارزونې لپاره بله لار داده، چې هغه انسانيت وارزول شي، چې رامنځ ته کړى يې دى او همداراز هغه فرهنګ او تمدن ته پام کول دي، چې دده له رسالته راولاړ شوى دى.))[22]

ðمبارزه:

له شرکونو، کږنو انګېرنو، ناپوهيو، خيالپلونو او زورمټيو سره مبارزه د پېغمبرۍ د دعوا کوونکي د خبرې د رښتينولۍ نښه ده؛ یعنې ناشونې ده، څوک د الله استازى وي او په پېغام کې يې له شرک، زورمټۍ او بې عدالتۍ سره مبارزه نه وي او يا د شرکونو، کږنو انګېرنو، ناپوهيو، خيالپلونو او زورمټيو پر وړاندې چوپ کېني.

د ټولو پېغمبرانو د بلنې آرونه “توحيد”، “عقل” او “عدل” دي او يوازې د هغو بلنه ته غوږ ايښوداى شو، چې بلنه يې په همدې بهير کې وي؛ یعنې که څوک پخپله بلنه کې د “توحيد”، “عقل” او “عدل” پر ضد خبره وکړي؛ نو پېغام يې د لوستو وړ نه دى او پر نبوت يې هم دليلېداى نشي. همداراز د هغه بلنه د غوږ ايښوولو وړ نه ده او پر نبوت يې دليلېداى نشي، چې ګناه وکړي، تېروځي يا د خلکو د مشرۍ وس و نه لري (که څه ددې بېوسۍ لامل جسمي او يا داسې رنځ؛ لکه جذام وي، چې د خلکو ترې کرکه وشي) يا داچې بلنه يې د رغاونې لپاره نه وي؛ نو که څه خورا معجزې راوړاندې کړي عقل يې لاروي نه مني.

ðبشري اړخ:

سره له دې چې پېغمبران خارق العاده اړخونه(؛ لکه معجزه، له ګناه او تېروتنې عصمت، بې سارې مشري، بې سارې رغاونه، له شرک، کږنو انګېرنو او زورمټيو سره بې سارې مبارزه) لري؛ خو بيا هم پېغمبران بشر دي؛ یعنې د بشريت ټولې اړتياوې لري: د نورو په څېر خوري، ويدېږي، ګرځي، واده کوي، اولاد زيږوي او بالاخره مري؛ یعنې ټولې هغه چارې، چې د بشريت غوښتنه ده.

پېغمبران مکلف دي، پر هغه څه پخپله هم عمل وکړي، چې نورو ته يې وايي حلال ورته حلال او حرام ورته حرام دي او په ځينو چارو کې د پېغمبرانو پر غاړه ستونزمنې دندې هم وي؛ لکه څنګه چې پر رسول الله (ص) د شپې لمونځ فرض و.

پېغمبران هېڅکله ځانونه له احکامو استنثاء نه ګڼي د نورو په څېر او تر نورو ډېر له خدايه وېرېږي تر نورو ډېر د الله عبادت کوي، لمونځ کوي، روژې نيسي، جهاد کوي، زکات ورکوي، له خلکو سره نېکي کوي، د ځان، کورنۍ او خلکو ژوند ته هڅاند دي او په ژوند کې پر نورو پېټى نه دي.

له نورو سره د پېغمبرانو توپير په وحې او د وحې په سريزو او غوښتنو کې دى. وحې پېغمبران له بشريته نه وباسي؛ بلکې بشپړ انسانان او نورو ته يې غوره بېلګه کوي؛ نوځکه د نورو لارښود او مشران دي.

شريعت څښتني استازي

په ټوليزه توګه پېغمبران دوې ډلې دي:

يوه ډله يې لږګي-اقليت دي، چې په خپلواکه بڼه د يو لړ قوانينو او احکامو وحې ورته شوې او دنده ور پر غاړه شوې، چې دا قوانين او احکام خلکو ته تبليغ کړي او ددې قوانينو او احکامو پر بنسټ ورته لارښوونه وکړي. دې پېغمبرانو ته د قرآن په څرګندنه-اصطلاح “اولوالعزم” ويل کېږي.

 کټ مټ نه پوهېږو، چې “اولوالعزم پېغمبران” څو ول په تېره، چې قرآن کريم هم په ډاګه کوي، چې يوازې د ځينو پېغمبرانو کيسې يې کړې دي (که قرآن د ټولو پېغمبرانو کيسې کړې واى او يا لږ تر لږه مدعي وو، چې ټول مهم پېغمبران په قرآن کې ياد شوي دي؛ نو شونې وه، چې د قرآن له مخې د “اولوالعزم” پېغمبرانو پر شمېر پوهېدلي واى) خو دومره خبر يو، چې حضرت نوح، حضرت حضرت ابراهيم، حضرت موسى، حضرت عيسى او حضرت محمد (صلوات الله عليه و عليهم) ټول الوالعزمه او شريعت څښتني ول او دې هر يوه ته د يو لړ قوانينو او احکامو وحې شوې ده، چې تبليغ يې کړي او پر بنسټ يې خلک وروزي.

دويمه ډله هغه پېغمبران دي، چې خپل شريعت او قوانين يې نه درلودل؛ یعنې د هغه شريعت او قوانينو د تبليغ دنده يې درلوده، چې په هغه وخت کې ول او ډېرى پېغمبران په دې ډله کې دي؛ لکه “هود”، “صالح”، “لوط”، “اسحاق”، “اسماعيل”، “يعقوب”، “يوسف”، “يوشع”، “شعيب”، “هارون”، “زکريا” او “يحيى” عليهم السلام.

 

د پېغمبرانو علیه السلام تاريخي ونډه

آيا پېغمبرانو د تاريخ په بهير کې منفي يا مثبته ونډه درلوده که نه بېخي يې نه درلوده؟ که ونډه يې درلوده؛ نو څه وه؟مثبت که منفي؟

پردې د دين مخالفان هم منښته-اعتراف کوي، چې پېغمبرانو په تاريخ کې ګټوره وڼده درلودلې او بې اغېزې وګړي نه ول.

پخوا پېغمبران د ستر ملي ځواک ښکارندوى ول.

په دې کې څه خبره نشته چې پېغمبران په ديني ملاتړ يو ځواک و خو خبره ددې ځواک د کړنو په لوري کې ده او له همدې ځايه بېلابېلې څرګندونې راولاړې شوې دي.

الف- ځينو په ليکنو کې ډېر په اسانه ويلي: پېغمبرانو منفي ونډه درلوده، وايي:

((د پېغمبرانو دريځ نيونه، مانيزه-معنوي او د دنيا ضد وه د پېغمبرانو د ويناوو چورليځ دنيا ته شا، اخرت ته مخه، بهر پرېږده، سر په ګرېوان کې ښکته کړه، ذهنيت ته پام او عينيت ته شاکول دي؛؛ نوځکه دين او پېغمبران، چې ددې ځواک ښکاروندى ول، د بشر د پرمختګ په مخ کې خنډ او له ژونده زړه تورونکي ول؛ نوځکه په تاريخ کې د پېغمبرانو ونډه منفي ده.))

ب – بله ډله په بله بڼه د دين د خاوندانو ونډه ښيي دوى د لومړۍ ډلې اپوټه د دين خاوندانو ته دنيا ته د لېوالتيا پر لوري پر دريځ نيونه قايل دي او مانيزه دريځ نيونه يې دې چارو ته پوښښ او د خلکو تېرايستل او درغلي ښوولې او مدعي دي، چې دنيا ته د لېوالتيا دا دريځ د موجوده حالاتو د ساتنې او د لاسبرې ټولنې پر ګټه او تر لاس لاندې ټولنې پر تاوان او د ټولنې له پرمختګ سره د مبارزې لپاره ده. مدعي دي، چې تاريخ د هرې ښکارندې په څېر يو ديالکتيکي يون لري؛ یعنې له دننني تضاده راولاړ حرکت. د مالکيت په رامنځ ته کېدو ټولنه پر دوو دښمنو ډلو وويشل شوه: واکمنه او زبېښوونکې او بله بې برخې او زبېښل شوې. واکمنه ډله د خپلو ګټو د خونديېنې لپاره تل د موجوده حالاتو پلوې وه او د توليد د اوزارو له جبري تکامل سره سره غواړي ټولنه په يوه حال کې وساتي خو بې برخې او د توليد له اوزارو سره همغږې ټولنه غواړي موجوده حالات واړوي او ښه حالات يې ځايناستي کړي: واکمنه ټولنه په درې څېرو کې خپله ونډه ترسره کوي: دين، دولت او شتمني. په بله وينا: د زور، زر او درغلۍ لاملونه.

 د دين د خاوندانو ونډه د ظالمانو او زبېښوونکيو پر ګټه د خلکو تېرایستل او ورسره درغلي ده. د دين د خاوندانو آخرت ګروهي واقعي نه وه؛ بلکې د خپلې دنياګروهۍ د پټولو او د بېوزليو تېرایستنې ته يو چل دى؛ نو د دين د خاوندانو تاريخي ونډه؛ ځکه منفي وه، چې تل دودپالي او د موجوده حالاتو ساتونکي وو؛ یعنې د زر، زور او تزوير پلويان ول.

تاريخ ته په مخونه کې د مارکسزم تز همدا دى د مارکسزم له ليد لوري د دين، دولت او شتمنۍ درې لاملونه، په تاريخ کې د مالکيت له اصل سره غبرګ او د خلکو ضد لاملونه ول.

ج_ځينې تاريخ بل ډول او د پورتنۍ څرګندونې پر ضد تفسيروي؛ خو ورسره د دين او پېغمبرانو ونډه منفي ګڼي. دوى مدعي دي، چې د طبيعت او د تاريخ د تکامل قانون د زرورو د غښتلېدو او د کمزرويو په له منځه وړو کې دى زرور د تاريخ د پرمختګ او کمزوري يې د پر شا تګ او درېدو لامل ول او دي کمزوريو دين راوايست، چې د زرورو مخه پرې ونيسي.

 دينوالو هم د نیاو – عدل، آزادۍ، رښتينولۍ، انصاف، مينې، لورنې، مرستې او… په بله وينا: د مريېنې اخلاق يې د کمزوريو پر ګټه او د زرورو پر تاوان راوايستل او د زرورو وجدان يې له ځانه اغېزمن کړ او د کمزوريو د له منځ تلو او د بشر د خېل د سمونې او د سترو انسانانو د رامنځ ته کېدو لامل شول؛ نو د دين او پېغمبرانو ونډه؛ ځکه منفي ده، چې د زرورو د اخلاقو پر ضد، د “مريېنې د اخلاقو” پلويان ول.

المانى توکيزپال فيلسوف “نيچه” هم ددې څرګندونې پلوى دى.

د-نورې ډلې ان له دينه نمښتي هم په تاريخ کې د پېغمبرانو او اديانو ونډه مثبته ګڼي دې ډلې له يوه اړخه د پېغمبرانو اخلاقي او ټولنيزو منځپانګو ته پام کړى او ورسره يې د تاريخ عيني واقعيتونو ته هم اشاره کړې او دې پايلې ته رسېدلي، چې پېغمبرانو بشريت سمونې او پرمختګ ته يې اغېزمن مثبت ګامونه اخستي دي.

 بشري تمدن دوه اړخه لري: توکيز او مانيز.

 د تمدن توکيز اړخ فني او صنعتي اړخ دى، چې پېر په پېر پرمخ تللى او تردې ځايه رارسېدلى دى.

 د تمدن مانيز اړخ د انسانانو ترمنځ د انساني اړيکو دى. د تمدن مانيز اړخ د پېغمبرانو د غورځو پرځو پايله ده او د تمدن د مانيزو وړانګو په رڼا کې، توکيز اړخ يې هم د ودې ساه واخسته؛ نو د بشري تمدن د مانيز اړخ په تکامل کې د پېغمبرانو ونډه سیده او نېغ په نېغه ده او په توکيز اړخ کې يې ناسیده او غير مستقيمه ده.

ددې ډلې له ليد لوري: په تېر وخت کې د پېغمبرانو له مثبتې وڼدې څوک منکرېداى نشي؛ خو په دوى کې ځينې ډلې د پېغمبرانو او اديانو مثبته ونډه په تېر وخت پورې ځانګړې بولي، وايي: نن ددې ډول ښوونو وخت نه دى او ديني ښوونو ارزښت له لاسه ورکړى دى او په ګانده – راتلونکې کې به يې نور هم له لاسه ورکړي؛ خو ځينې ګروهن دي، چې د ديني آند او ايمان ونډه هغه ونډه ده، چې علمي پرمختګونه يې ځايناستېداى نشي؛ لکه څنګه چې فلسفي ښوونځيو هم و نه شو کړاى ځايناستي يې شي.

 په هغو بېلابېلو ونډو کې، چې پېغمبرانو په تېر وخت کې درلودې، احياناً داسې موارد پکې پيدا کېږي، چې د بشر د ټولنيز تکامل شعور، بشر له ديني ښوونو مړه خوا کوي؛ خو تر ټولو بنسټيزې ونډې يې هماغه دي، چې په تېر وخت کې وې او په راتلونکې کې به هم له بشپړ ځواک سره پر خپل ځاى وي.

 

د بشریت پېغام او درې مهمو کړلارو؛ اسلامي بلنې، علم او اخلاق، تزکیه او اخلاق او عدالت او انصاف ته د بشریت اړتیا

د خاتم پېغمبر (صلی الله علیه و آله وسلم) بعثت، بشریت د یوه ور پرانستېدل ول، چې هغوی د بشري ټولنو له پخوانیو او پخو دردونو وژغوري. ځینو دا غږ ومانه او له ګټو ځنې یې ګټنه وکړه، ځینو هم سرغړونه ترې وکړه او تاوان یې وکړ.

نن هم زما په اند، چې بشر خورا اړمن دی، د بعثت پېغام ته او د سترو الهي پېغمبرانو له ښوونو لاروۍ ته، چې ټول یې په بشپړه توګه، د اسلام په ښوونو او قرآن کې راټول شوي دي. د اسلامي بلنې د کړلار په سر کې درې څیزونه تر ټولو مهم دي، چې د قرآن کریم په آیتونو کې په څرګنده راغلي دي: علم او حکمت، تزکیه او اخلاق او عدالت او انصاف.

که سم ووینو؛ نو نن هم بشر همدې درېیو څیزونو ته اړتیا لري. د بشر علم نن خورا پرمختګونه کړي دي؛ خو په یوه ځانګړي اړخ کې. توکیز او طبیعي علوم- او په توکیز ژوند پورې اړوند علوم- په بشریت کې خورا پرمختګ کړی دی؛ خو بشر د مانیزو علومو- څه چې د بشر ذهن د پنځون پر مبداء او الهي توحید روښانوي؛ زړه ته یې ښیون کوي، پر هغه لوري، چې بشر یې ورته پنځول شوی دی – زده کړې ته اړمن دی. علم ته د اسلام رابلنه، یوه هر اړخیزه بلنه ده. د اخلاقو او مانیزې او اراويي تزکیې مسله تر دوی هم نن خورا مهمه ده. د بشر د ستونزو لامل د اخلاقو له تزکیو روسته پاتېدنه ده.

په لومړۍ درجه کې د ولسونو مخور، د هېواد او ټولنو د چارو سمبالوونکي، ددې وینامخاطبان دي. که د بشري ټولنو په سوکو کې – چې سیاسي، علمي او فرهنګي مخور دي- اخلاق او معنویت او تزکیه وي؛ نو د فیاض دا سرچینه به لمنو ته هم راورسي او خلک به هم له نېکو اخلاقو برخمن شي.

د اسلامي هېوادونو چارواکي، په لومړۍ درجه کې ددې وینا مخاطبان دي. له دنیا سره مینه، له شهوتونو سره مینه، له حیواني غوښتنو او لېوالتیاوو سره مینه، هغه دوستۍ او دښمنۍ، چې سرچینه یې حیواني او توکیزه وي؛ هغه جګړې، چې سرچینه یې ځواک غواړي او د توکیز ځواک پراختیا ده، هغه نا امنۍ، چې سرچینه یې خباثتونه او د هېواد د سیاسي چارواکیو سیاسي رذالتونه دي، د بشر سترې ستونزې دي.

د یوه هېواد لپاره د اخلاق تزکیه، یو خورا اړین چار دی؛ یو له بل سره د انسانانو مینه، یو له بل سره د انسانانو انصاف، د انسان د ژوند په کړلار کې یو د بل حال په پام کې نیول، د انسانانو ترمنځ رحم او مروت، هغه چارې دي، چې د انسان ژوند ته هوساینه وربښي. که ووینئ، نننۍ نړۍ تر پخوا ډېره د نا امنیو په اور کې سوځي- نن نا امني د بشر تر ټولو سترو بلا او یا لږ تر لږه د بشر له بلاګانو ځنې یوه یې ده؛ انسانان په خپلو کورنیو کې امنیت نه لري؛ د ټولنیز ژوند په چاپېریال کې امنیت نه لري؛ په خپل هېواد او وطن کې امنیت نه لري- ددې نا امنیو سرچینه په ناوړه سیاستونو، ځواک غواړیو، بې اخلاقیو او له تزکیې د انسان په لرې پاتېدنه کې ده. او اسلام موږ تزکیې ته رابلي او د اسلام د ښوونو له سترو چارو ځنې یوه یې ده. ((یتلوا علیکم ایاتنا و یزکیکم و یعلمکم الکتاب و الحکمة[23])) الهي آیتونه تلاوت کوي او هغه تزکیه کوي؛ هغه تعلیم ورکوي.

او عدالت. د عدالت پلي کول، د ټولو الهي انبیاوو حکم دی، چې و یې ویل: د استازیو او کتابونو دراستول او د انبیاوو او د هغوی د لارویانو دا ټولې هڅې ددې لپاره وې، چې: ((لیقوم الناس بالقسط[24])) د خلکو ژوند له قسط سره وي.

د اسلام د مکرم نبي (صلی الله علیه و آله وسلم) شخیص شخصیت د ټولو اسلامي ډلو د اتحاد لپاره یو چورلیز ټکی دی. زړونه ټول د رسول الله له مینې ډک دي. ټول اسلامي امت، د خدای پردې ټاکل شوي بنده او د ټول تاریخ پردې ستر انسان زړه بایللی دی. دا دې د اسلامي امت چورلیځ کړي او اسلامي امت دې سره نږدې شي.

 

دين که اديان؟

معمولا ديني علماء او ديني تاريخپوهان د “اديانو” په نامه ويينه کوي د بېلګې په توګه وايي: د حضرت ابراهيم علیه السلام دين، د يهود دين، د مسيح دين او د اسلام دين او د شريعت هر يو خاوند پېغمبر د يو دين راوړونکى ګڼي. په خلکو کې خپره څرګندنه همدا ده.

خو قرآن کريم ځانګړې څرګندنه لري، چې له ځانګړي ليده يې سرچينه اخلي. د قرآن له پلوه له “آدمه” تر “خاتمه” د ټولو دين يو دى ټولو پېغمبرانو که د شريعت خاوندان ول که نه يو ښوونځي ته يې بلنه کوله. د انبياوو علیه السلام د ښوونځي آرونه، چې “دين” نومېږي يو دي. د آسماني شرايعو توپيرونه په يو لړ فرعي مسايلو کې ول، چې د وخت د غوښتنو، د چاپېريال د ځانګړنو او د خلکو د ځانګړنو پر بنسټ ول او ټول په بېلابېلو بڼو د يوه حقيقت او د يوې موخې پر لور ول او بل توپير يې د ښوونو په کچه کې و، چې روستيو پېغمبرانو د بشر له تکامل سره سم په لوړه کچه ښوونې کولې، چې ټول په يوه زمينه کې ول. د بېلګې په توګه: د معاد او د نړۍ د مبداء په هکله د اسلام او د مخکېنيو اديانو د ښوونو کچه له ځمکې تر اسمانه توپير لري. په بله وينا: د انبياوو علیه السلام په ښوونو کې بشر د زده کوونکي په څېر و، چې له لومړي ټولګي تر روستي ټولګي اوچت شوى دى. دا د دين تکامل دى نه د اديانو اړپېچ.

 قرآن کريم هېڅکله د دين ټکى د جمع په بڼه (اديان) راوړى نه دى. د قرآن له پلوه، څه چې ول، دين و نه اديان.

د پېغمبرانو علیه السلام ، نابغو او سترو فيلسوفانو يو توپير په دې کې دى، چې فيلسوفانو هر يو ځان ته ځانګړى ښوونځى درلود؛ نوځکه تل په نړۍ کې “فلسفې” وې نه “فلسفه” خو تل الهي پېغمبران يو د بل تاييدونکي او تصديقوونکي ول او يو بل يې نه نفې کاوه. که هر يو پېغمبر د بل پېغمبر په چاپېريال او وخت کې و نو د هماغه په څېر قانون يې راووړ.

قرآن ټينګار کوي، چې د پېغمبرانو لړۍ يوه ده او پخوانيو پېغمبرانو د راتلونکيو پېغمبرانو د راتګ زېرى ورکړى و او روستي پېغمبران د تېرو پېغمبران تاييدونکي ول او هم په دې خبره ټنيګار کوي، چې له ټولو پېغمبرانو کلکه ژمنه اخستل شوې، چې يو د بل تاييدونکي به وي.

((وَإِذْ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّيْنَ لَمَا آتَيْتُكُم مِّن كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءكُمْ رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُواْ أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُواْ وَأَنَاْ مَعَكُم مِّنَ الشَّاهِدِينَ [25] = او (درياد كړه) چې الله له پېغمبرانو (او له لارويانو يې) ټينګه ژمنه واخسته، چې كله مې كتاب او حكمت دركړ او بيا كوم پېغمبر درغى او هغه (لار ښوونې) يې تصديق كړې، چې له تاسې سره وې؛ نو ايمان پرې راوړئ او ملاتړ به يې كوئ. بيا (الله) ورته وويل: ((ايا پردې موضوع مو منښته وكړه او په دې مو راسره ټينګه ژمنه ده؟)) هغوى وويل: (((هو) منښته مو وكړه.)) (الله ورته) وويل: ((نو شاهدان وسئ او زه هم درسره شاهد يم.))

قرآن کريم، چې د الله دين له آدمه تر خاتمه يو پرلپسې بهير ښيي نه څو يو نوم پرې ږدي او هغه “اسلام” دى ؛ البته مراد دا نه دى، چې په ټولو وختونو کې د الله دين په همدې نامه يادېده او په دې نامه په خلکو کې مشهور و؛ بلکې مراد دادى، چې دين يوه منځپانګه لري، چې غوره معرفي کوونکى يې د “اسلام” لفظ دى وايي: ((إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ [26] = په حقيقت كې د الله پر وړاندې (خو يوازېنى) دين همدا اسلام (او د حق پر وړاندې تسلېمېدل) دي.))

يا داچې وايي: ((مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلاَ نَصْرَانِيًّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفًا مُّسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [27] = ابراهيم نه يهودى و، نه نصراني بلكې سپېڅلى مؤحد او مسلمان و او هېڅكله له مشركانو ځنې نه و.))

 

 

د نبوت پاى

و مو ويل: پېغمبران له ټولو فرعي اړپېچونو سره په يوه ښوونځي پورې د اړوند پېغام راوړونکي ول. دا ښوونځى د انساني ټولنې د استعداد له مخې راوړاندې شوى دى. تردې چې بشر داسې ځاى ته ورسېد، چې دا ښوونځى ورته جامع او بشپړ راوړاندې کړاى شو او دې ټکي ته چې راورسېد؛ نو نبوت پاى ته ورسېد هغه چې دا ښوونځى پرې بشپړ راوړاندې شو حضرت محمد بن عبدالله صلى الله عليه و آله وسلم دى؛ لکه څنګه چې قرآن کريم وايي: ((وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلاً لاَّ مُبَدِّلِ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [28] = د رښتينولۍ او عدالت له مخې د پالونکي وينا دې (بيخي په تول) پوره ده، هېڅوك يې خبرې بدلولاى نشي او هغه اورېدونكى (او) پوه دى.))

 

حضرت محمد (ص) د پېغمبرانو خاتم دى

د اسلام پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم د پېغمبرانو علیه السلام خاتم او د الله روستى استازى دى. په دې اړه قرآن شريف وايي: ((مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ[29]= محمد(ص) ستاسې د هېڅ يوه سړي پلار نه دى؛ خو د الله استازى او د پېغمبرانو(د لړۍ)پاى ته رسوونکى دى.))

پوښتنه: ولې د نبوت پړاو پر حضرت محمد (ص) پاى ته ورسېد؟

ځواب: نوي پېغمبر ته اړتيا هله پيدا کېږي، چې په پخواني کتاب او دين کې اړونه راشي؛ نو د قرآن شريف ان يو ټکى هم اړول شوی نه دى او داسې څه به نه وي، چې قرآن شريف ورته ځواب نه وي ورکړى؛ نو نوي پېغمبر ته څه اړتيا ده ؟

که پخواني اسماني کتابونو ته لنډه کتنه وشي؛ نو دومره اړونې پکې شوي، چې انسان يې په ويلو شرمېږي. بلخوا يو نالوستى، چې لرې ځاى ته سفر وکړي؛ نو دلته بې له دې بله چاره نه لرو، چې کوڅه په کوڅه پته ورته ورکړو خو که همدې ځاى ته يو لوستى ځي؛ نو بسيا ده، چې د يوې ټوليزې پتې او د ښار د نقشې په ورکولو خپله لار پيدا کړي.

پخوانيو ټولنو خو دومره وده نه وه کړې نو کوڅه په کوڅه پته ورته پکار وه خو ټولنو، چې وده وکړه؛ نو که ټوليزه نقشه هم ورکړ شي؛ نو خپله لار پيدا کوي او نېغ لارښود (پېغمبر) ته اړتيا نه پيدا کوي ؛ البته د قانون ساتنې او پلي کولو ته د امامانو او فقهاو شتون پکار دى.

بل مطلب داچې پخوانيو پېغمبرانو(بې له څو تنو)معمولاً کتاب نه درلود او ډېرى يې د نورو سترو پېغمبرانو لارښوونې تبليغولې او داسې نه ول، چې ټول تېر شوي پېغمبران د کتاب خاوندان ول؛ نو پردې بنسټ د امامانو او د متقي اسلام پوهانو په شتون کې بل پېغمبر ته اړتيا نه پيدا کېږي؛ ځکه د دين تبليغ د دين عادل عالمان هم کولاى شي؛ ځکه نه ښايي له اجتهاده سترګې پټې کړو؛ ځکه عادل فقهاء د اسلام د ټوليزو قوانينو په رڼا کې کړاى شي له قرآن شريف او سنتو اسلامي حکم راوباسي.

 

د خاتميت دليلونه

 ددې خبرې د جوتولو لپاره دليلونه ډېردي؛ خو روښانه يې دا درې دي:

 

١- د مسلې اړتيا:

 و مو ويل: د نړۍ په هر ګوټ کې که له هر مسلمان سره مخ شئ؛ نو د اسلام د پېغمبر پر خاتميت ګروهن دی؛ نو چاچې د دليل او سول-منطق له لارې اسلام منلى وي؛ نو بې د خاتميت د آر-اصل له منلو به هېڅ چاره نه لري او همدغسې په تېرو مخونو کې مو ددې دين حقانيت جوت کړ؛ نو بايد خاتميت هم ومنو، چې ددې دين له ضرورياتو ځنې دى.

٢-د قرآن کرم آيتونو هم په ډاګه د حضرت محمد د خاتميت خبره کوي؛ لکه:

((مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِن رِّجَالِكُمْ وَلكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَلِيماً [30]= محمد(ص) ستاسې د هېڅ يوه سړي پلار نه دى؛ خو د الله استازى او د پېغمبرانو(د لړۍ) پاى ته رسوونکى دى او الله پر هر څه ښه پوه دى.))

 دا تعبير هله وکارېد، چې د “زوى ويلي” خبرې په عربو کې دود درلود؛ یعنې هغه چې له بل موروپلاره رېږېدلی و خو خپل اولاد يې ګاڼه او د يو حقيقي زوى په څېر يې په کور کې محرمېده او ميراث هم ورسېده؛ خو اسلام راغى او د جاهليت دا دود يې له منځه يووړ، و يې ويل: زوى ويلى هېڅکله د حقيقي اولاد په څېر حقوقي او شرعي حقونه نه لري، چې “زيد” هم پکې شامل و، چې پېغمبراکرم ورته زوى ويلى و خو د پېغمبر زوى نه و نو ددې پرځاى، چې د اسلام پېغمبر د چا پلار معرفي کړي هغه يې پر خپل او حقيقي ځانګړنو وستايه “رسالت” او بل”خاتميت”.

دا تعبير راښيي، چې د اسلام د پېغمبر خاتميت د رسالت په څېر ټولو ته روښانه او څرګند و.

يوازې پوښتنه، چې پېدا کېږي داده، چې د “خاتميت” حقيقي مفهوم څه دى؟

“خاتم” د “ختم” له مادې اخستل شوى، چې د خلاصونکي پر مانا دى يا په يو څيز، چې يو کار پاى ته ورسي، د بېلګې په توګه: يوه ټاپه، چې د يوه ليک په پاى کې وهل کېږي، ورته “خاتم” وايي او که وګورو، چې ګوتې ته هم “خاتم” ويل کېږي؛ ځکه دي، چې هغه مهال ګوته د نوم د ټاپې پرځاى کارېده او هر چا د خپل؛ نوم ټاپه پخپله ګوته کې جوړه کړې وه.

په اسلامي روايتونو کې لولو: رسول الله (ص)، چې غوښتل پاچايانو ته ليک وليکي او اسلام ته يې راوبلي نو ورته وويل شو، چې د عجمو واکمنان بې له ټاپې ليک نه قبلوي. تر هغه وخته د رسول الله (ص) ټول ليکونه ساده او بې ټاپې ول؛ نو حکم يې وکړ، چې ورته پر يوه ګوتمه د “لااله الاالله محمد رسول الله (ص)”، غونډله ټاپه کړي او رسول الله (ص) تردې روسته حکم کاوه، چې تر ليکونو لاندې يې دا ټاپه ووهل شي؛ نو د خاتم آريزه مانا پاى ورکوونکى دى.

٣- روايتونه د حضرت محمد خاتميت جوتوي:

الف: حضرت “جابر بن عبدالله” په يوه معتبرحديث کې د الله له رسوله رانقل کړي دي: ((په نورو پېغمبرانو علیه السلام کې مې بېلګه د هغه چا په څېر دى، چې يو ښکلی او بشپړ کور يې جوړ کړى وي؛ خو د يوې خښتې ځاى پکې تش وي زه هماغه روستۍ خښته يم او د پېغمبرانو لړۍ پر ما پای ته رسېدلې ده [31].))

 د امام صادق (رح) وينا ده: د حضرت محمد(ص) حلال د قيامت تر ورځې حلال او حرام يې د قيامت تر ورځې حرام دي [32].

په يوه مشهور حديث کې، چې شيعه او سني دواړو رانقل کړى راغلي: علي! داسې راته يې؛ لکه هارون، چې موسى ته و خو په دومره توپير، چې تر ما روسته بل پېغمبر نه راځي.))

 او داسې نور ډېر زيات حديثونه.

د پېغمبراکرم د خاتميت په باب ځينې پوښتنې ذهن ته راځي، چې څو ته يې مو پام را اړوم:

١-ځينې وايي: که د پېغمبر رالېږل يو نعمت دى؛ نو ولې زموږ د وخت خلک له دې نعمته بې برخې دي؟ او يو نوى لارښود ورته نه راځي؟!

په ځواب کې يې وايو: دا؛ ځکه چې همپېري مو په يوه داسې پړاو کې پراته دي، چې په آنديز او د پوهې په لار کې د بشريت کاروان يو داسې ځاى ته رارسېدلى، چې کړاى شي د اسلام په لارښوونو خپله لار ووهي.

 بده به نه وي، چې يوه بېلګه راوړم: اولوالعزم پېغمبران؛ یعنې هغوى چې اسماني کتاب درلود، پينځه تنه ول: ((حضرت نوح، حضرت ابراهيم، حضرت موسى، حضرت عيسى او د اسلام پېغمبر)) چې دوى هر يو د تاريخ په يوه وخت کې د بشر بشپړتيا او لارښوونې ته هڅې وکړې او دا کاروان يې له يوه پړاوه راايستلى او په بل پړاو کې يې بل اولوالعزم پېغمبر ته ورسپارلى دى، چې داسې پړاو ته راورسېد، چې کړاى شي پخپله لار ووهي، د يوه زدکړيال په څېر، چې د خپل زده کړې پړاوونه تېر کړي او بيا فارغ التحصيل شي.

(البته دلته له زده کړو فراغت مانا نه لري؛ بلکې مراد ترې دادى، چې پر خپلو پښو لار وهلی شي)

که يو ډاکټر پوهنتون ته نه ځي؛ نومانا يې دا نه ده، چې وړتيا نه لري؛ بلکې ددې لپاره دي، دا څومره معلومات، چې لري، کړاى شي خپلې علمي ستونزې پرې هوارې کړي او خپلو زده کړو ته دوام ورکړي.

٢-ټولنه تل د بدلون په حال کې ده؛ نو څرنګه د اسلام ثابت قوانين کړاى شي د وخت غوښتنو ته ځواب ورکړي؟!

ځواب: اسلام دوه ډوله قوانين لري يو لړ قوانين د انسان د ځانګړنو په څېر ثابت دي؛ لکه پر توحيد ګروهه، د عدالت د آرونو پلي کول، له هر ډول ظلم سره مبارزه خو بله برخه يو لړ ټوليز او هراړخيز آرونه دي، چې د موضاعوتو په بدلېدو يې بڼه بدلېږي، چې د هر وخت غوښتنو ته ځواب ورکوي د بېلګې په توګه: په اسلام کې يو ټوليز آر لرو: ((اوفوابالعقود)) (پر خپلو تړونونو مو ولاړ وسئ)

روښانه ده، د وخت په تېرېدو يو لړ ګټور، ټولنيز، سوداګريز او سياسي تړونونه رامنځ ته کېږي، چې کړاى شو د پورتني آر په پامنيوي ځواب ورکړو.

يو بل آر لرو: هر حکم او قانون، چې د ټولنې په تاوان وي، بايد محدود کړاى شي.

ګورئ، چې د اسلام ټوليز قوانين څومره چارسازي دي، چې داسې قوانين په اسلام کې خورا زيات دي او په همدې ټوليزو آرونو دي، چې کړاى شو د خپل وخت ستونزو ته ځواب ورکړو.[33]

د اسلام د پېغمبر پر حقانيت يو بل سند

داچې ځان د نبوت د مدعي د بلنې پر حقانيت، يا يې پر دروغو ځان پوه کړو؛ نو بې د “اعجاز” له غوښتو بله چاره هم لرو، چې دا پخپله کړاى شي، موخې ته د وررسېدو لپاره يو بل ژوندى دليل وي، چې دادي:

١-اخلاقي ځانګړنې او ټولنيزه مخينه.

٢-هغه شرايط، چې د بلنې پر چاپيرېال واکمن دي.

٣-د وخت شرايط.

٤-د بلنې منځپانګه.

٥-پلي کوونکې کړلارې او موخې ته د وررسېدو وزلې.

٦-د بلنې پرچاپېريال د بلنې اغېز.

٧-بلنه ورکوونکى څومره پر خپله بلنه ايمان لري او ورته سرښندنه کوي.

٨-له کږو وړانديزونو سره جوړجاړى نه کول.

٩-پرعمومى افکارو د اغېز چټکتيا.

١٠-داچې لارويان او پلويان يې څوک ول.

څه چې پورته وويل شول، د اسلام د پېغمبر په باب ورته يوه لڼده کتنه کوو.

١-د اسلام د پېغمبر دوست او دښمن ټول يوه خوله دي او تاريخ هم دا خبره ليکلې، چې رسول الله (ص) دومره پاک او سم سړى و، چې ان د جاهليت پر وخت يې د امين لقب درلود، تاريخ ليکي: چې رسول الله (ص) غوښتل مدينې ته هجرت وکړي؛ نو علي ته يې دنده ورکړه، چې ورسره د خلکو امانتونه يې خاوندانو ته ورکړي.

مړانې، صبر، ښه خوى، پراخې سينې، سړيتوب او هله به حيران شئ، چې د مکې تر سوبې روسته او په ښار کې د اسلام خونړيو دښمنانو ته د عمومي بښنې اعلان، پردې خبرې ژوندى سند دی.

٢-ټول پوه يو، چې معمولي انسانان ان نابغې که وغواړي که نه، د خپل چاپېريال رنګ اخلي ؛ البته ځينې ډېر او ځينې کم اوس پخپله فکر وکړئ، د خلکو ورځنى ژوند، چې شرک او خرافات وي؛ نو څرنګه کېداى شي يو کس پکې د توحيد بېرغ هسک او د شرک له ټولو نښو سره مبارزې ته ملا وتړي؟!

څرنګه شونې ده، د ناپوهۍ له چاپېرياله د علم لوړه رڼا راوبريخي؟!

ايا باور کړاى شو بې له الهي پېرزوينو به داسې هېښنده پېښې وشي؟

٣-بايد ووينو، چې ددې پېغمبر د راښکاره کېدو وخت کله و؟ دا خبره د حضرت علي کرم الله وجهه له خولې اورو، چې پخپله د اسلام د مخکې او روسته حالاتو شاهد و، وايي: ((الله پېغمبر هغه وخت مبعوث کړ، چې خلک په نړۍ کې بې لارې، ورک او سرګردان ول، عقلونه يې وژونکيو ځاني غوښتنو نيولي ول، کبر کندې ته ورګوزار کړي ول، د ناپوهۍ تيارو پر ورانه روان کړي ول او په ناپوهۍ او تشويش کې سرګردان ول. [34]))

فکر وکړئ! هغه دين، چې شعار يې د انسانانو مساوات او د توکمي او طبقاتي تبعيض له منځه وړل او ((انماالمؤمنون اخوة)) دى، له هغه وخت سره څه تناسب لري؟

٤-د بلنې منځپانګه: په ټولو برخو کې توحيد، د ظالمانه امتيازاتو له منځه وړل، د انسانيت د نړۍ يووالى، له تېري سره مبارزه، د نړيوال حکومت کړلار، له بېوزليو ملاتړ او د انسان د ارزښت په نامه د انسان لپاره د تقوى، پاکۍ او امانت قبلول.

٥-په اجرايي کړلارو کې يې هېڅکله اجازه ورنه کړه، چې د ((موخه وسيلې ته مخونه ورکوي)) له منطقه ګټنه وشي، سپېڅليو موخو ته د وررسېدو لپاره په سپېڅلو وسيلو پسې و او ښکاره يې داخبره کوله: له يوې ډلې سره دښمني مو د عدالت له پلي کولو مخنيوى و نه کړي.

((يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى‏ أَلَّا تَعْدِلُوا إِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى‏ وَاتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ[35]=مؤمنانو! تل د الله (د فرايضو) لپاره راپاڅئ او په قسط او عدل ګواهي وركړئ، له كومې ډلې سره دښمني دې تاسې دې ته اړ نه كړي، چې عدالت و نه کړئ عدالت وكړئ چې هغه (ځان ساتنې او) پرهېزګارۍ ته ډېر نژدې دى او(ځانونه مو) د الله له (عذابه) وساتئ، څه چې كوئ، الله پرې ښه خبر دى.))

د جګړې په ډګر کې يې تل د اصولي اخلاقو پر پاملرنې ټينګار درلود ويل يې: پر ملکيانو يرغل و نه کړئ، ونې بوټي او بڼ ونه له منځه يونسئ، د دښمن د څښاک اوبه چټلې نه کړئ، له بنديانو سره پر درناوي چلن وکړئ او داسې نور حکمونه…

٦-پر هغه چاپېريال د رسول الله (ص) د بلنې اغېز دومره و، چې دښمنانو يې له وېرې، خلک له ورنږدېدو منع کول؛ ځکه د رسول الله (ص) بلنې زيات نفوذ او جاذبه درلوده او کله يې داسې هم کول، چې رسول الله (ص) خبرې کولې نو ګڼه ګوڼه يې جوړوله، چې خلک يې خبرې وا نه وري نو د همدې هېښنده اغېز له لامله يې پر پېغمبراکرم د کوډګر ټاپه ولګوله او د پېغمبراکرم (ص) خبرې يې کوډې ګڼلې، چې دا کار يې د دښمنۍ ترڅنګ د پېغمبراکرم پر هېښنده نفوذ منښته ده.

٧-په دې لار کې يې خورا سرښندنه درلوده او دا راښيي چې تر ټولو زيات يې پردې دين ايمان درلود.

په ځينو جګړو کې، چې تازه مسلمانان شوي وتښتېدل؛ نو پخپله په مړانه وجنګيد او د دښمن د غوړو غوړو ژمنو پر وړاندې يې بيخي چرت هم خراب نه کړ او تل يې پر خپل دين ټينګار درلود او هېڅکله يې په دې لارکې له ځانه کمزوري ونه ښووه.

٨-خورا کوښښونه او هڅې وشوې، چې رسول الله (ص) له کږلاريو سره جوړجاړى وکړي؛ خو هېڅکله تسليم نه شو، ويل يې: که لمر راته په ښي لاس او سپوږمۍ راته په کيڼ لاس کې کېږدئ هېڅکله به له خپلې بلنې لاس وانه خلم.

٩-نه يوازې د رسول الله (ص) د بلنې اغېز ته عمومي افکار ګوته پر خوله حيران وو؛ بلکې لويديځوال هم د اسلام د چټکې خپرېدو ځغاستې ته حيران دي؛ لکه د لويديځ درې مخورو استادانو، چې پردې حقيقت منښته کړې وايي: ((سره له دې چې د اسلام د چټک پر مختګ د لامل د پېژندو لپاره ډېر کوښښونه شوي دي؛ خو تر وسه دا خبره د يوې معما په بڼه پاتې ده، چې تر يوې پېړۍ په لږ وخت کې يې د نړۍ د تمدن پر ډېره برخه سيورى واچوه.))

هو! ايا په رښتيا معما ده، چې اسلام په هغو ورځو کې له هغو وسايلو سره، په چټکۍ د ميليونونو انسانانو په زړه کې ځاى پېدا کړ، تمدنونه يې په ځان کې هضم کړل او يو نوى تمدن يې رامنځ ته کړ؟!

١٠-بالاخره دې ځاى ته رارسو، چې د پېغمبراکرم (ص) دښمنان ماړه ظالم کفار ول. داچې پلويان يې د پاک زړونو خاوندان، ځوانان، حق غواړي اوان مريان ول، داسې پلويان، چې بې د زړه له پاکوالي يې هېڅ شتمني نه درلوده او د حق تږي ول.

تردې ټولو څېړنو روسته چې شرح يې ډېره مفصله ده، په ښه توګه پايله اخستاى شو، چې دا الهي بلنه وه هغه بلنه، چې د څښتن له لوري له فساد، تباهۍ، ناپوهۍ، شرک تېري او بې عدالتۍ څخه د انسان د ژغورنې لپاره رالېږل شوې وه.

 

د حضرت محمد(ص) نړيوال رسالت

د اسلام د پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم رسالت نړيوال دى؛ یعنې په يو ځانګړي وخت پورې ځانګړى نه دى؛ بلکې ټولو وختونو او کهولونو ته دى، چې قرآن شريف په پرلپسې توګه دې خبرې ته اشاره کړې ده.

((وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا[36]= او موږ ته ټولو خلكو ته (د الهي مكافاتو) زېرى وركونکى او (له عذابه يې) وېرونکى لېږلى.))

((قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا[37]= (ورته) ووايه: ((خلكو! زه تاسې ټولو ته د الله استازى يم))

پخپله پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم هم دې خبرې ته اشاره کړې ده: ((زه د ټولو پېغمبر يم هم د هغوى چې زما په ژوند کې ول او هم د هغوى چې تر ما روسته دي.

پردې سربېره هغه ليکونه، چې رسول الله په هغه وخت کې د نورو هېوادونو واکمنانو ته لېږل، د پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم د رسالت پر نړيوالۍ دليل دى.

يوه ورځ رسول الله (ص) خپل اصحاب راوغوښتل و يې ويل: ((پاڅئ او د رسالت استازي شئ او دا غږ نړيوالو ته ورسوئ…)

او بيا يې د خپل رسالت د رسولو لپاره شپږ تنه ايران، روم، مصر، حبشې، يمامه، بحرين او اردن ته ولېږل.

 د رسول الله (ص) رسالت نړيوال و؛ ځکه قرآن وايي:

((قُلْ أَيُّ شَيْ‏ءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً قُلِ اللّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنذِرَكُم بِهِ وَمَن بَلَغَ أَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّهِ آلِهَةً أُخْرَى‏ قُل لاَ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلهٌ وَاحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِي‏ءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ[38]‏= ورته ووايه: ((د چا شاهدي تر ټولو لويه ده ؟)) (او په خپله ځواب وركړه او) ورته ووايه: ((الله زما او ستاسې ترمنځ ګواه دى (او غوره دليل يې دادى، چې) دا قرآن پرما وحې شوى، چې تاسې او چاته چې دا(قرآن) رسي، ټول خبردار كړم (او د الله د حکم له مخالفته يې ووېروم) ايا تاسې په رښتيا شاهدي وركوئ، چې له ” الله ” سره نور معبودان هم شته ؟)) ورته ووايه: ((زه خو هېڅكله دغسې شاهدي نه وركوم.)) ورته ووايه: ((الله خو هماغه يو دى او بېشكه زه له هغه څه بېزاريم، چې تاسې يې له الله سره شريكوئ)).

په بل ځاى کې وايی: ((وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ[39]=او موږ ته ټولوخلكو ته (د الهي مكافاتو) زېرى وركونکى او (له عذابه يې) وېرونکى لېږلى خو ډېرى خلك نه پوهېږي.))

په بل ځاى کې وايي: ((قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ[40]= (ورته) ووايه: ((خلكو! زه تاسې ټولو ته د هغه الله استازى يم، چې د اسمانو او ځمكې واكمني يې ده، بې له هغه بل معبود نشته، همدا يې ژوندي كوي او مړه كوي؛ نو پر” الله ” او د هغه پر هغه پېغمبر او نالوستي استازي ايمان راوړئ، چې په الله او د هغه په كلمو (او ښوونو) ايمان لري او ددې پېغمبر لاروي وكړئ، چې سمه لار ومومئ.))

قرآن ويلي دي: ((هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى‏ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ[41]= او (الله) هغه دى، چې خپل پېغمبر يې له لارښوونې اوحق دين سره ولېږه، چې پر ټولو اديانو يې لاسبرى كړي، كه څه مشركان ناخوښه وي.))

((هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى‏ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى‏ الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى‏ بِاللَّهِ شَهِيداً[42]= (الله) هغه دى، چې خپل استازى يې له سمې لارښوونې او حق دين سره لېږلى دى، چې پر ټولو اديانو يې بريالى كړي او(د پېغمبر پر حقانيت) د الله شاهدي بس ده.))

 ((هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى‏ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ[43] [= (الله) هغه دى، چې خپل استازى يې له سمې لارښوونې او حق دين سره راولېږه، چې هغه پر ټولو دينونو بريالى كړي او كه څه مشركان پرې خوښ نه وي.))

 په روایتونوکې راغلي، چې رسول الله (ص) وویل: ((زه د هر سپين، تور او سور پوټکي لپاره معبوث شوى يم. [44]))

حديث دی: ((د حضرت محمد (ص) حلال د قيامت تر ورځې حلال او حرام يې د قيامت تر ورځې حرام دي.))

 پېغمبراکرم د حبشې، ايران، بحرين، روم، جندل، مصر، دمشق، يمامه، عمان، حضرموت، نجران، يمن، سماوه او د ١٨٥ ټبرونو مشرانو ته ليکونه او پېغامونه واستول، دا ټول راښيي، چې د رسول الله (ص) رسالت نړيوال و.

 د پېغمبراکرم د رسالت نړيوالتوب په لاندې آیتونو کې راغلی دی:

((أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُل لاَأَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى‏ لِلْعَالَمِينَ[45]= هغوى (پېغمبران) داسې كسان دي، چې الله ورته لار ښوولې ده؛ نو ته هم د هماغو پرلار ولاړ شه (او) ووايه: ((چې زه (ددې رسالت) له تاسې څه اجر(او باړه) نه غواړم دا(رسالت او قرآن) يوازې نړيوالو ته نصيحت دى!))

((وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلاَمِ دِيناً فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ[46]= او څوك چې له اسلام (او د حق د حکم له غاړه ايښووو) پرته بله لار (دين) غوره كړي نو هېڅكله به ترې و نه منل شي او په اخرت كې به له زيانكارانو وي.))

((تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى‏ عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيراً[47]=[ ډېر برکتي(او پايند) دى هغه ذات، چې فرقان [=د باطلو او حق بېلوونكى كتاب] يې پر خپل بنده نازل كړ، چې نړيوالو ته وېروونكى وي.))

 پوښتنه: که د پېغمبراکرم رسالت نړيوال و نو ولې د قرآن په ځينو آیتونو کې ورته دنده ورکړه شوې، چې خپلوان دې راوبله. ((وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ[48])) ((وَلِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى‏ وَمَنْ حَوْلَهَا[49])).

ځواب: آیتونه او روایتونه د پېغمبراکرم د رسالت نړيوالتوب جوتوي؛ خو د هرې ټوليزې کړلار د پلي کېدو لپاره حرکتونه، ګام په ګام دي.

 لومړى پېغمبر باید پر ځان پام وکړي، ځان له چټلۍ پاک کړي، هم له ظاهري چټلۍ [وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ[50]] او هم له مانیزې چټلۍ څخه [وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ[51] ] هم نږه صبر[وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ[52]] او هم نه پرتمه کېدل [وَلَا تَمْنُن تَسْتَكْثِرُ[53] ] او بيا خپلوان، بيا خپله سيمه او بيا نورو هېوادونو ته ورسي.

 

زېرى

 په اعراف سورت ١٥٧آیت کې لولو:

((الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِندَهُمْ فِي التَّورَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلاَلَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُوْلئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ[54]= هغوى چې (د الله د استازي، ” اُمي ” پېغمبر لاروي وكړي، چې د هغه (نوم او ځانګړنې) په خپل تورات او انجيل كې ليكلي مومي (هماغه پېغمبر چې) دوى ته د غوره چارو(پر ترسره كولو) امركوي او له ناوړه چارو يې منع كوي، دوى ته پاك څيزونه حلالوي او ناپاكه ورته حراموي او د دوى (له اوږو او غاړو) درانه پېټي او ځنځيرونه لرې كوي؛ نو هغوى چې پرې ايمان راوړي او درناوى او مرسته يې وكړي او په هغې رڼا پسې ولاړ شي، چې له ده سره نازله شوې ده (نو) همدوى بريالي دي.))

د صف د سورت په ٦ م آیت کې راغلي:

((وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَابَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُم مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرَاً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِن بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جَاءَهُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هذَا سِحْرٌ مُبِينٌ[55]= او (درياد كړه) چې كله عيسى د مريمې زوى وويل: ((بني اسراييلو (= د يعقوب اولادې)! په واقع كې زه درته د الله استازى يم [حال دا] تورات چې تر ما مخكې راغلى، رښتينى يې ګڼم او د هغه استازي زېرى دركوم، چې تر ما روسته راځي [او] نوم يې “احمد” دى)) نو چې هغه [=احمد] ورته له معجزو او روښانه دلايلو سره راغى (نو) و يې ويل: ((دا خو ښكاره كوډې دي.))

زموږ خبره خو داده، چې که د رسول الله (ص) نوم په تورات اوانجيل کې نه و راغلى نو ویل به يې چې نه دى راغلى او له دې لارې به يې د خپلې خبرې پخلى کاوه او هم به يې اسلام بې پته کاوه ‏او هم به يې ځان له جګړو، جزيه ګانو او نورو ستونزو خلاصاوه، ګورو چې يهودانو جګړې کولې، مسيحيانو جزيې ورکولې خو تورات او انجيل يې نه رامخکې؛ نو جوتوي، چې د رسول الله (ص) نوم او نښه راغلى وه، که څه په ننني توراتونو او انجيلونو کې ډېر زيات بدلونونه راوړل شوي؛ خو قرآن وايي، چې د يهودو او نصاراوو عالمانو، پېغمبراکرم د خپل اولاد په څېر پېژانده او په زړه پورې خو داده، چې ځینو عالمانو د رسول الله (ص) د راتګ زېري کول، چې په نوي پېغمبر به پر دښمنانو لاسبري شي (وَكَانُواْ مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُواْ) خو همداچې هغه پېغمبر، چې هغوى په خپله پېژنده، ورته راغى؛ نو پرې کافران شول.

 

رسول الله (ص) د قرآن کریم بشپړ انځور دی

رسول الله (ص) د قرآن بشپړ انځور دى؛ نو د سيرت کښل يې ستونزمن چار دی هغه پېغمبر، چې الله يې ستاېنه کړې ده، هغه پېغمبر، چې الله اسمانونو ته بوته او د پرښتو ځاى يې د هغه پر ګامونه مبارک کړ، هغه پېغمبر، چې يوې اسماني سپرلۍ په يوه شپه کې له “مسجدالحرام” څخه “مسجدالاقصى” ته بوت.

((سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى‏ بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى‏ الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى‏[56] =پاك دى هغه الله، چې خپل بنده يې د شپې له مسجدالحرامه مسجد الاقصى ته بوت.))

 هغه پېغمبر، چې د ظرافت، عاطفې او دقت نړۍ ده او کله به دې د هغه عاطفي کارونه داسې هک پک کړي، چې ګوته پرخوله به ورته ودرېږې. یوه ورځ يې اودس کاوه، چې يوه تږې پيشو يې وليده، اودس يې پرېښود او د اوداسه اوبه يې پيشو ته کېښوولې. هغه پېغمبر، چې له دښمن سره په چلن کې؛ لکه د غره کلک او له دوست سره په چلن کې تر اوبو نرم دى له خپل حقه، ان له دښمنه ډېر په اسانه تېرېږي خو د قانون په پلي کولو کې دومره پرېکنده دى، چې قسم خوري، که لور مې هم د اسلامي احکامو پرخلاف څه وکړل؛ نو الهي حدود به پرې جاري کړم. هغه مهال چې د ډېرو لږو ليک لوست زده و نو و يې ويل: [طلب العلم فريضته على کل مسلم ومسلمه[57]]، چې څوارلس پېړۍ روسته د پوهې د زده کړې د اهميت په باب دومره څرګند شعار لا راغلى نه دى. په هغه وخت کې، که له يوه ټبره به چا يو تن وواژه نو په غچ کې به يې د وژنکي د ټبر څو تنه وژل او بې رحمي ډېره زياته وه خو پېغمبراکرم حکم وکړ، چې که څوک د مکې په سفر کې وي او خپل څاروى مکې ته د ژر رسېدو لپاره وکړوي؛ نو لېینه – ګواهي يې اعتبار نه لري؛ ځکه هغه چې خپل څاروى کړولى، په زړه کې خيرى لري او دداسې وګړي د لېینې – شاهدۍ منل ناروا دي.

هو ګرانه! دا احکام او مينه يې وه، چې هغه مړ ملت يې راژوندى کړ.

((دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ[58] = هغه تاسې داسې څيزونو ته راوبللئ، چې راژوندي يې کړئ.))

((مَن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللّهَ[59] =چاچې د رسول لاروي وکړه، په حقيقت کې يې زما لاروي کړې ده.))

 ((وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى[60] = هغه هېڅ کله د ځاني غوښتنو له مخې څه نه وايي.))

((إِنَّكَ عَلَى‏ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ[61] هغه تل پرسمه دى.))

 څنګه به وکړاى شم د هغه چا سيرت وليکم، چې الله په ځانګړې توګه تاييد کړى دى.

((وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزا[62] ً= او الله به درسره په ناماتې بريا مرسته وكړي.))

په څو کرښو کې‏ څنګه ‏هغه پېغمبر معرفي کړم، چې الله يې نوم او ښوونځي ته مقام ورکړى دى (وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ[63]). دا به شونې ‏و‏ي، چې د يو داسې انسان اخلاق په يوه کوشني کتاب کې راټول کړو، چې الله يې په اړه ويلي ‏دي: ((وَإِنَّكَ لَعَلَى‏ خُلُقٍ عَظِيمٍ[64] = او په رښتيا ته ستر خوىونه لرې.))

همدا قرآن، چې دنيا په “متاع قليل” يادوي، د رسول الله (ص) اخلاقو ته ((عظيم)) وايي.

 څنګه به وکړاى شو هغه پېغمبر وستايو، چې الله ورته په دنيا کې کوثر او ډېر خېر ورکړى دى: ((إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ [65] = په حقيقت كې كوثر [= خير او ډېربركت ] مو دركړ.))

 او په آخرت کې يې هم ورته د شفاعت لوړ مقام ورکړى دى. د هغه چا په هکله به څه ووایم، چې زوکړې يې د فارس اورتون مړ کړ او بعثت يې د فساد لمبې مړې کړې. زوکړې يې د کسرى د ماڼۍ ستنې وخوځولې او بعثت يې د خلکو زړونه او مغزونه.

د هغه چا په اړه به څه به وليکم ‏، چې قرآن ټولو نړيوالو ته رحمت ګڼلى دى: ((رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ)).

د هغه چا په اړه به څه ‏ووايم، چې په ستروالي‏ کې داسې ځاى ته ورسېد، چې يو خوا معراج ته ولاړ او د الله مېلمه شو او بلخوا وايي: ((که په يو لرې ځاى کې يومريى بلنه راکړي؛ نو په سر سترګه به يې ومنم)).

ستروالي ته يې همدا بس، چې د اسماني سفر لپاره ورته اسماني سپرلۍ راوړل شوه او دومره تواضع لري، چې پر بې کتې خره سپرېږي.

باید ستروالي ته يې‏ ووایم: حضرت جبرائيل علیه السلام پرې د الله له لوري اسلام وايي او د تواضع په هکله يې ووایم: د مکې پر ماشومانو يې سلام اچوه، د سجدې پرمهال يې خپل تندى او زړه الله ته سپاره او د کور ماشومانو به چې د سجدې پر حال وليد؛ نو پرې سورېدل او هغه هم سجده اوږدوله، چې ماشومان ترې و نه غورځېږي.

الله اکبر! څومره ستر دى دا انسان، چې په يوه شېبه کې به يې هم له الله سره راز و نياز کاوه او هم به يې له ماشومانوسره مينه! د هغه د وګړې-شخصيت ټول اړخونه نه کښل کېږي، نه يې ويلاى شو او نه يې انځورولاى شو.

 ټوکې يې کولې خو کله هم له بريده نه تېرېده، د خپل زوى ابراهيم د مړينې پرمهال يې وژړل خو کله يې هم د حق پرخلاف خبره و نه کړه.

 په سهار کې يې له خپل الله سره رازونياز کاوه او د ورځې پر کار بوخت و. د يارانو اولادونو ته يې سیالي ايښووله او ګټوونکي ته يې انعام ټاکه خو څنګه سیالي‏؟ هغه سیالي، چې اس چلونکى او غشى ايشتونکى يې له دينه د دفاع لپاره پر کار راشي، نه هغه سيالۍ، چې د ټولنې کوم درد درمل نه کړاى شي؛ خو انعام يې څه و؟ د کجورې ونه، چې ټولو يې له لرګيو، پاڼو، مېوې او سيوري ګټنه کوله (توليدي انعام نه مصرفي).

 

د رسول الله د ښوونو زده کړه، د اسلامي عزت د بياژواکۍ لار ده

موږ مسلمانان داچې هدایت ومومو، کافي ده، چې رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  و پېژنو؛ البته زموږ ګروهه داده، چې ټول بشریت باید د پېغمبر له وجوده ګټنه وکړي او کوي یې؛ خو موږ مسلمانان ترې په ګټنه کې ړومبي یو. دا ستر موجود، د ستر خلق خاوند او دا شخصیت او وګړه، چې متعال خدای د بشریت د تاریخ تر ټولو ستر رسالت ته وروزه، چې امام صادق یې په باب وایي: ((ان الله عزوجل ادب نبیه فاحسن ادبه فلما اکمل له الادب قال انک لعلی خلق عظیم ثم فوض الیه امر الدین و العباد لیسوس عباده[66])) متعال خدای دا ستر شخصیت وروزه، وده یې ورکړه، د یوه ستر تاریخي چار د ترسره کولو ټولې وزلې یې د آنحضرت په سپېڅلي وجود کې ورچمتو کړې او بیا یې درون پېټی ور پر اوږو کړ، د تاریخي رسالت دا درون بار؛ نو نن چې د ربیع الاول میاشت اوولسمه ورځ ده، د نبي مکرم د زوکړې ورځ ده، او ویلای شو چې د بشریت لپاره د انساني تاریخ تر ټولو اختر دی، چې متعال خدای بشر او د بشر تاریخ ته یو داسې ستر انسان ورډالۍ کړ او آنحضرت هم له بشپړې چمتوتیا سره پاڅون وکړ.

که نن موږ مسلمانان د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  پر شخصیت تمرکز وکړو، ځیرنه وکړو، زده کړه ترې وکړو؛ نو دین او دنیا دواړو ته مو بسیا دي، د عزت بیا راستنولو ته مو دې ستر شخصیت ته کتل او له هغه نه زده کړه بسیا ده. د علم څرګندوی و، د امانت څرګندوی و، د اخلاقو څرګندوی و، د عدالت څرګندوی و. بشر څه ته اړتیا لري؟ د بشر اړتیاوې همدا دي. دا د بشر هغه اړتیاوې دي، چې د تاریخ په ترڅ کې بدلون پکې نه دی راغلی، د بشر په ژوند کې له ړومبي انسانه تر ننه پورې څومره بدلونه رامنځ ته شوي دي- چې د ژوند حالات او تشکیلات یې بدل کړي دي- د بشر آریزې اړتیاوې بدلې شوې نه دي. له هماغه پیله بشر په امنیت او ارامش پسې و، په عدالت پسې و، په نېکو اخلاقو پسې و او د پنځون له سرچینې سره د ټینګې اړیکې په لټه کې و. دا د انسان آریزې اړتیاوې دي، چې سرچینه یې د انسان په فطرت کې ده، د دې ټولو څرګندوی، رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم و.

موږ اسلامي امت نن اړتیا لرو، دې ټولو ځانګړنو ته اړتیا لرو. اسلامي امت نن علمي پرمختګ ته اړتیا لري، متعال خدای ته اړتیا لرو، خپل منځي حسنه او نېکو اخلاقو ته اړتیا لرو، باید په خپل منځ کې وروولي ولرو، باید پر یو بل حلم ولرو، باید له اغماض سره چلن وکړو. د دې ټولو ځانګړنو څرګندوی، رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  دی. د هغه پوهه، د هغه حلم، د هغه اغماض، د هغه لورنه او په تېره پر بېوزلیو یې لورنه، له ټولې ټولنې سره یې په عدالت چلن، ددې ټولو څرګندوی، رسول الله دی. له رسول الله نه دې زده کړه وکړو، موږ دې چار ته اړین یو. موږ نن پر متعال خدای ډاډ ته اړتیا لرو، د خدای پر ژمنو ډاډ ته اړتیا لرو. متعال خدای راسره ژمنه کړې؛ ویلي یې دي، چې که هڅه وکړئ، مجاهدت وکړئ، خدای به مو خپل مقصود ته ور ورسوي او تاسې د استقامت تر سیوري لاندې خپلو موخو ته لاسرسی پیدا کولای شئ؛ د دنیوي شهوتونو پر وړاندې کمزوري څرګنده نه کړو؛ د شتتمنۍ پر وړاندې، د مقام پر وړاندې، د بېلابېلو نفساني وسوسو پر وړاندې کمزوري و نه کړو؛ استقامت وکړو. دا هغه چارې دي، چې د کمال لوړو سوکو ته مو رسوي. یو ملت ته عزت وربښي. یو ټولنه واقعي نېکمرغۍ ته ور رسوي. موږ دې ته اړتیا لرو؛ ددې ټولو څرګندوی، زموږ ګران رسول الله دی.

دا د مکرم نبي ژوند دی، هغه یې ماشومتوب دی،هغه یې ځواني ده، تر بعثت مخکې. امانت یې داسې و، چې څومره قریشو او عربو، چې پېژنده، د ((امین)) لقب یې ورکړی و. له وګړیو سره یې انصاف، وګړیو ته یې عادلانه کتل داسې دي،چې کله غواړي، چې حجرالاسود په خپل ځای کې ولګوي او عرب ټبرونه پرې یو له بل سره شخړه لري؛ نو هغه په خپلو منځونو کې حکم کوونکی ټاکي؛ حال داچې یو ځوان و. دا یې ټولو ته د منصفانه لیدو څرګندوی ده، چې ټول په دې خبره پوه وو. هغه یې رښتین ګڼه، هغه یې امین ګڼه. دا یې د ځوانۍ پېر دی. بیا هم د بعثت پېر؛ هغه سرښندنه، هغه هڅه، هغه استقامت. د هغه ورځې هر څوک چې ورسره مخامخېدل او پر وړاندې یې وو، د هغه پر وړاندې یې حرکت کاوه او ورسره په ټکر کې وو. دا دومره دباو، د مکې دیارلس کاله، څومره سخت کلونه ول، رسول الله ودرېد او ولاړې یې داسې خورا کلک او پیاوړي انسانان جوړ کړل، چې یو دباو هم پرې اغېز نه کاوه. دا موږ ته زده کړه ده. بیا یې مدني ټولنه جوړه کړه، تر لسو کالو یې هم ډېر حکومت و نه کړ؛ خو یوه داسې بنسټ ډبره یې کېښووله، چې بیا همدا ټولنه د پېړیو پېړیو لپاره، د بشریت د پوهې، تمدن، مانیز پرمختګ، اخلاقي پرمختګ او شتمنۍ لوړپوړې وه. هغه ټولنه وه، چې رسول الله یې بنسټ ایښی و او جوړه کړې یې وه.

 

د نبي اکرم (ص) لوړ مقام او پېغام

هم د شخصیت له پلوه په خپله د اسلام مکرم نبي، د پنځون نړۍ لوړپوړی دی؛ څه په هغو اړخونو کې چې بشر ته د پوهې وړ دی؛ لکه همدا لوړې انساني کچې- عقل، تدبیر، هوښیارتیا، کرم، لورنه، بښنه، پرېکندتوب او دې ته ورته چارې – څه په هغو اړخونو کې چې د انسان له ذهنه اوچت دي- د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  په وجود کې د حق تعالی د اسم اعظم تجلي او متعال الله ته د رسول الله د قرب مقام- چې موږ یوازې د دوی یوه نامه اورېدلې او په حقیقت یې ستر خدای او ستر اولیاء یې پوهېږي او هم د بشر د نېکمرغۍ لپاره د آنحضرت پېغام تر ټولو ستر او لوړ پېغام دی؛ د توحید پېغام، د انسان د رتبې د لوړاوي پېغام او د بشر د وجود د تکامل پېغام.

سمه ده، چې بشر تر ننه توفیق نه دی موندلای، چې دا پېغام په خپل ژوند کې په پشپړه او هر اړخیزه توګه پلي کړي؛ خو بېشکه د انسان د تعالي او پرمختګ یون به یوه ورځ هرومره دې ټکي ته ور و رسي. دا د انسان لپاره یو لوړ ټکی او یوه تعالي ده. په دې فرض، چې د بشریت پوهه، فکر او لوړ ادراکات د پرمختګ پر لوري ده او د اسلام پېغام هم ژوندی دی؛ نو بېشکه چې یوه ورځ به دا پېغام، خپل ځای په بشري ژوند کې پیدا کړي. د نبوي پېغام حقانیت، د اسلام د توحید حقانیت، د ژوند لپاره د اسلام ښوونې، د انسان د پرمختګ او نېکمرغۍ لپاره د اسلام پېغام، به بشر هغه ټکي ته ورسوي، چې روښانه او هواره لار ومومي او لارویان یې، مخې ته ولاړ شي او خپل تکامل او تعالي ومومي.

څه چې موږ مسلمانانو ته مهم دي، دادي، چې اسلام او له رسول الله نه مو پوهه ډېره کړو. نن په اسلامي نړۍ کې یو ستر درد د درز او اختلاف درد دی. رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  د اسلامي نړۍ د یووالي چورلیځ- د ټولو د ګروهې ټکی، د ټولو انسانانو د عواطفو د تمرکز ټکی- کېدای شي. موږ مسلمانان یو ټکی هم دومره روښانه او پراخ بنسټه- رسول الله- نه لرو، چې ټول مسلمانان پرې ګروهن دي، هم پر ګروهې سربېره، یو عاطفي او مانیز تړاو، د مسلمانانو زړونه له آنحضرت سره نښلولي دي. دا د وحدت تر ټولو غوره او ستر مرکز دی.

 

رسول الله ته د دښمنانو د سپکاوي د لاملونو پېژندنه

ناڅاپي نه دي، چې موږ نن ګورو، چې په دې روستیو کلونو کې؛ لکه د منځنیو پېړیو او د مستشرقینو مغرضانه شننو پېر، د رسول الله سپکاوی روا ګڼي.

د منځنیو پېړیو په پېر کې، مسیحي کشیشانو، په خپلو لیکنو، ویناوو او هنري کارونو کې او هغه مهال، چې د مستشرقینو تاریخ لیکل دود شو؛ نو په خپلو آثارو کې یې د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  سپکاوی کاوه.

په تېره پېړۍ کې مو بیا هم ولیدل، چې نامسلمانو لویدیزي مستشرقینو، یو له هغو ټکیو ځنې چې خوله یې ورپسې راوسپړله او سپکاوی یې وکړ، د اسلام د مکرم نبي شخصیت و.

یو څه وخت چوپ ول؛ خو په دې روستیو کې یې بیا پیل کړی دی. په دې روستیو کلونو کې، په نړۍ کې انسان د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  د شخصیت پرخلاف یو مطبوعاتي، فرهنګي، چټل او شوم یرغل ويني.

دا له مخکې جوړ شوی چار دی؛ ځکه دې ټکي ته خورا توجه شوې ده، چې مسلمانان کولای شي، پر رسول الله د ګروهې او ورسره د مینې پر چورلیځ راټول شي؛ نو ځکه په دې مرکز یرغلونه او سپکاوی یې کوي.

اسلامي علماء، مسلمان روښانفکران، لیکوالان، شاعران او د اسلامي نړۍ هنرمندان نن دنده لري، چې تر خپلې وسې، د نبي اکرم شخصیت او د ستریا اړخونو یې مسلمانانو او نامسلمانانو ته انځور کړي. دا چار به د اسلامي امت له یووالي او له هغې راپاڅېدنې سره مرسته وکړي، چې نن د اسلام پر لوري د اسلامي نړۍ په نوي نسل کې رامنځ ته شوی دی.

 

 

د سيرت پوهنې غوره لار

 

 سيرت سازي حکمونه

 الله پر خپلو څرګندو او کله په پرلپسې حکمونو د رسول الله (ص) کړلار او د ژوند سيرت ټاکه. څو بېلګو ته پام وکړئ.

١_ همداچې حکم يې ورکړ، چې ووايه: پالونکيه! پوهه مې زياته کړې (وَقُل رَبِّ زِدْنِي عِلْماً[67]) لار ورښيي، چې کله هم ځان له زده کړې فارغ او خلاص شوى مه ګڼه.

٢_همداچې په سهار او ماښام کې د الله د ياد حکم ورکوي، ورته وايي: له غافلينو مه وسه: ((وَاذْكُر رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ والآصَالِ وَلاَ تَكُن مِنَ الْغَافِلِينَ[68] = ((او خپل پالونكى دې ګهيځ او ماښام په زړه كې په زاريو او وېرې، ورو او ارام ياد كړه او له ناخبرو مه وسه!))

دا د رسول الله (ص) لمانځیز سيرت انځوروي ‏.

٣_ د سجدې، تسبيح، تهجد او تلاوت په حکم يې لمانځیز سيرت ټاکي.

 حضرت ام سلمه بي بي (د رسول الله (ص) مېرمن) وویل: رسول الله (ص) به په نيمه شپه کې ولاړ و، لاسونه به يې پورته ول، اوښکې يې تويولې، ویل يې: ((خدايه! راکړي نعمتونه دې راڅخه مه اخله. دښمن مې ښاد نه کړې او له هغو بلاګانو، چې دې ساتلى يم، بېرته مې پرې اخته نه کړې او د سترګې د رپ هومره مې هم پر خپل حال مه پرېږده، حضرت يونس يوې شېبې ته پر خپل حال پرېښوول شو، چې د کب په نس کې راګېرشو)). [69]

 هو! د رسول الله (ص) خوى د الهي احکامو له مخې و. يوې بېلګې ته مو پام را اړوم: همداچې د احد په جګړه کې مسلمانانو د رسول الله (ص) خبره ونه منله او ماتې يې وخوړه او دوه اويا ياران يې شهيدان شول او غاښ يې مات شو او د مکې د مشرکينو له راتلونکې پرېشانه و، چې داسې چلن يې وکړ؛ نو و يې ويل: ((څنګه به داسې خلک نېکمرغه شي، چې د الله له رسول سره داسې چلن کوي؟ [70])) چې آيت راغى: د خلکو راتلونکى درپورې اړه نه لري: ((لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْ‏ءٌ))؛ یعنې ان که هغوى خورا بد کارونه هم وکړل؛ نو مه نهيلېږه، کېداى شي همدا مشرکان سبا مسلمانان شي.

 ((لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْ‏ءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ[71] = ته (د كافرانو د بښنې يا له جګړې د تښتېدليومؤمنانو په باب) هېڅ ډول اختيار نه لرې خو داچې (الله) وغواړي و يې بښي يا سزا وركړي ځكه هغوى ظالمان دي.))

نو د رسول الله (ص) کړنلار د الهي حکمونو پر بنسټ ده. د رسول الله (ص) خوى دا و پر څه چې پوهېده؛ نو هغه يې ويل او پرڅه، چې نه پوهېده، نه يې ويل.

 ‏الله ورته وايي: خلکو ته ووايه: خبرې مې د وحې پر بنسټ دي او د هماغې وحې تابع دي او هېڅ کله نه وايم، چې د الله خزانې راسره دي يا داچې له ټولو عيبونو خبر يم يا داچې پرښته يم [72].

له خلکوسره د رسول الله (ص) اړيکې داسې وې، چې خلکو نېغ په نېغه پوښته، کله ‏د روح په هکله، [وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ[73]] کله د سپوږمۍ د غټېدو او نرۍ کېدو‏ په هکله [يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأهِلَّةِ[74] کله د عمومي مالونو په اړه ‏[يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ[75]] کله د قيامت د ورځې د وخت په هکله [يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ[76]] او کله يې د ښځو د حيض په هکله [وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ[77]].

 

 

د سيرت سريزه

 

د پېغمبراکرم (ص) سیرت د اسلام له نظره د شناخت- پېژندنې یوه سرچينه ده. خبرې يې خو پر ځای پرېږده، وګړه-شخصیت يې؛ یعنې سیرت او طریقه يې پېژندنې ته یوه سرچینه ده. د رسول الله (ص) سیرت را ته د الهام یوه سرچینه ده.

«لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَن كَانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً[78]– په يقين د الله د استازي په ژوند كې مو هغو خلكو ته غوره بېلګه ده، چې الله او د اخرت ورځې ته هيلمن وي او الله ډېر يادوي.))

دا روښانول غواړم، چې د رسول الله (ص) سیرت څه ته وايي او په کومه بڼه راته د پېژندنې سرچينه ده؛ خو دلته یو ټکی ویل غواړم:

کوم ظلم مو چې له قرآن سره کړی، هماغه مو له پېغمبراکرم سره هم کړی. کله، چې وايي، رسول الله (ص) داسې و نو وایو، هغه خو پېغمبر و، ته مو له رسول الله (ص) سره پرتله کوې؟

د پېغمبراکرم پر “سيرة” لنډه ویینه کوو، چې په حقيقت کې د پورته آيت يو ډول شننه هم ده.

 

د سيرت مانا او ډولونه

((لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَن كَانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً[79]-په يقين چې د الله د استازي په ژوند كې مو هغو خلكو ته غوره بېلګه ده، چې الله او د اخرت ورځې ته هيلمن وي او الله ډېر يادوي.))

د رسول الله (ص) سيرت د پېژندنې یوه زېرمه ده، چې مسلمان باید خپل لید پرې سم او بشپړ کړي.

پر موږ مسلمانانو دا د خدای پېرزوینه ده او د نورو ادیانو د لارویانو په پرتله زموږ د مسلمانانو ویاړنه ده، چې یو خوا د پېغمبراکرم ډېری خبرې مو په لاس کې دي او د کاڼي کرښه ده، چې دا خبرې د رسول الله (ص) دي؛ یعنې متواتر او ډاډمنې دي[80]، حال دا نور ادیان داشان ادعا نشي کړای، چې په غوڅ ډول ووایي، دا غونډله-جمله د ساري په ډول د حضرت موسی علیه السلام یا حضرت عیسی علیه السلام ده، غونډلې يې ډېرې دي؛ خو دومره ډاډمنې نه دي. موږ له خپل پېغمبره متواترې خبرې لرو.

بلخوا د رسول الله (ص) تاریخ مو خورا روښانه او مستند دی. په دې اړخ کې هم د نړۍ نور مشران راسره ګډون نه لري، ان د پېغمبراکرم د ژوند دقیقې شېبې مو په غوڅ ډول په لاس کې دي، چې د یو چا په هکله هم داسې نه دي. کال، میاشت، د زوکړې ورځ او ان د زوکړې اوومه ورځ، د شېدو خوړنې پېر، هغه پېر، چې په بېدیا کې يې تېر کړی، تر بلوغ مخکې پېر، له عربستانه بهر سفرونه، تر نبوت مخکې يې، چې کومې بوختياوې درلودې، واده يې پر کوم کال و، اولادونه يې او داچې تر خپلې مړینې مخکې يې څومره اولادونه مړه شوي دي، پر کومو کلنو مړه شوي او داسې نور، چې ورپسې د رسالت او بعثت پېر ته رارسي. دلته معلومات لاپسې دقیقېږي؛ ځکه ستره پېښه پېښېږي: لومړی پرې چا ایمان راووړ؟ دویم او درېیم څوک ول؟ پلاني پر کوم کال ایمان راووړ؟ کومې خبرې د هغه او نورو ترمنځ وشوې؟ څه کارونه يې وکړل؟څه طریقه يې درلوده؟حال دا حضرت عیسی علیه السلام ، چې د شریعت څښتن و او په ټولو سترو پېغمبرانو کې موږ ته نږدې دی، که قرآن هغه نه وای تایید کړی او داچې مسلمانانو د قرآن په حکم، هغه یو حقیقي الهي پېغمبر نه واى ګڼلی نو ناشونې وه، چې حضرت عیسی علیه السلام په دنیا کې اثبات او تاييد شوی وای.

قرآن د حضرت عیسی علیه السلام وجود تایید کړی او داچې موږ پر قرآن ایمان لرو نو پردې مطلب کله هم اړنګ نه کوو. همداراز د حضرت عیسی علیه السلام حواریون څوک ول؟ انجیل په کوم تاریخ او تر حضرت عیسی څو سوه کاله روسته د کتاب په بڼه شو؟ څو انجیله ول؟ دا ټول هر څه ناڅرګند دي.

خو موږ مسلمانانو ته دا سرچینه، که د پېغمبراکرم چلن وي یا وینا په ډېر څرګند او غوڅ ډول شته. دا هماغه مطلب و، چې غوښتل مې ويې وایم.

موظف یو، د پېغمبراکرم له ویناوو، چلن، قول او کړ- فعله ګټنه وکړو، چې هم راته لارښود او هم لاسوند- سند دی.

 

د رسول الله (ص) ژورې خبرې

 د مشرانو په خبرو کې ستر چار دادی، چې ډېر دقیق ټکي پکې ایښوول شوي، چې خلک پرې پوه شي، په تېره رسول الله (ص) د خپلو خبرو په هکله وايي: ((خدای راته جامع کلمات راکړي دي[81].))؛ یعنې الله راته داسې ځواک راکړى، چې په يوې وړوکې خبرې کې د نړۍ هومره مطلب ويلاى شم [ او د پښتنو په څرګندنه: سيند په کوزه کې ځايولاى شم. ]

ټولو د پېغمبراکرم خبرې واورېدې خو ټولو و نه شو کړاى؛ لکه څرنګه چې باید وي، هماغسې د آنحضرت د خبرو ژورو ته ورسي؟ کله هم نه. نهه نوي سلنه هم ورته نه شو رسېدای. خپله پېغمبراکرم د دې وړاندوینه کړې وه، چې مفهوم يې دی: کومې خبرې چې راڅخه اورﺉ نو ضبط او و يې ساتئ او راتلونکي کهول ته يې وسپارﺉ او تر تاسو، چې ممبر ته مې ناست یاست، راتلوونکى او ډېر لرې کهول به مې د خبرو په مانا غوره پوه شي.

د شیعه او سني ګډو سندونو د پېغمبراکرم دا حدیث را اخستی دی:

 ((خدای دې د هغه بنده څېره خوشحاله کړي، چې خبره مې واوري، ثبت يې کړي او هغو ته يې ورسوي، چې له ما يې نه وي اورېدلي.))

 آنحضرت بیا وايي: ((فَرُبّ حامل فقه غير فقه و رب حامل فقه الی من هو افقه منه)). په دې غونډله کې ډېری ټکي دي یعنې راتلونکي ته اشاره ده. “فقه”؛ یعنې ژور پوهېدل خو دلته موخه هغه غونډله ده، چې ژوروالی ولري. له “فهم”سره د “فقه” توپیر دادی، چې “فهم” مطلق پوهېدو ته وايي او “فقه”ژور فهم ته وايي. کله چې “فقه” کلام ته وويل شي؛ یعنې هغه خبره، چې ډېر ژوروالی لري. آنحضرت وايي: ((داسې خلک شته چې د ژورې خبرې وړونکي وي؛ خو خپله ژور نه دي.)) تل غونډلې رانقلوي؛ خو خپله يې په ژوروالي نه پوهېږي. بیا آنحضرت وايي، داسې خلک شته چې غونډله، فقهي وړي؛ یعنې هغه غونډله يې، چې له ما اورېدلې، حفظوي يې، خپله فقیه هم دی خو هغه ته يې نقلوي، چې خپله تر ده هم فقیه دی؛ یعنې هغه ته يې نقلوي، چې له ده ژور دی او د فکر ژوروالی يې ډېر دی او په هغه څه پوهېږي، چې دا نقلوونکي پرې نه پوهېږي.

وینو، چې په هره برخه کې دقیقا پېړۍ په پېړۍ د پېغمبراکرم خبرو ته لا ژوروالی موندل شوی دی(نه وایم، چې پیدا کړی يې دی). په لومړۍ او دویمه پېړۍ کې د درېیمې پېړې هومره د پېغمبراکرم د خبرو په ژوروالي دومره څوک نه پوهېدل او په درېیمه پېړۍ کې د څلورمې پېړۍ هومره او په څلورمه کې د پینځمې پېړۍ هومره څوک د آنحضرت د خبرو په ژوروالي نه پوهېدل. د اسلامي علومو تاریخ دا چار راښيي. که اخلاق، فقه، معارف او فلسفه ولولئ او عرفان ته وګورئ؛ نو وینئ، چې پېغمبراکرم په هره برخه کې، چې څه ویلي، هغه مفسرین، چې په روسته پېرونو کې راغلي نو واقعاً ښه په دې توانېدلي، چې د پېغمبراکرم د خبرې ژوروالي ته ورسي. د رسول الله اعجاز په همدې ځای کې دی. راتلونکې هم دا شان ده، دوه یا درې سوه کاله روسته به داسې کسان راپیدا شي، چې لا ژور به د رسول الله په خبرو پوه شي.

 

د رسول الله (ص) پوخ چلن

د رسول الله د چلن تفسیر او مخونې ته هم کټ مټ همدا مطلب دی؛ لکه څرنګه چې د آنحضرت خبره مانا لري او خبره يې یو مانا ته ادا شوې؛ نو د پېغمبراکرم چلنونه هم ټول مانا او تفسیر لري او باید ژوره ځېرنه پکې وکړو.

((لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَن كَانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً[82]– په يقين چې د الله د استازي په ژوند كې مو هغو خلكو ته غوره بېلګه ده، چې الله او د اخرت ورځې ته هيلمن وي او الله ډېر يادوي.))

په تېره هغه تعبیر، چې قرآن يې وايي، چې د رسول الله په ژوند کې خلکو ته غوره بېلګه ده. پېغمبراکرم هغه مرکز دی، چې موږ ترې باید د خپل ژوند لار راوباسو. څوک دې راشي او د رسول الله(ص) ویناوې دې رانقل کړي؛ نو دا په یوازې ځان بسیا نه ده. ډېری راویان دي، چې څه نه درک کوي. داچې د پېغمبراکرم تاریخ رانقل کړو، چې په پلاني ځای کې يې داسې وکړل؛ نو دا بسیا نه ده؛ بلکې د رسول الله د کړنو تفسیر او مخونه مهمه ده. په پلاني ځای کې آنحضرت داسې چلن کړی و ؟موخه يې څه وه؟؛ لکه څرنګه چې د رسول الله وینا ژوروالي او تفسیر ته اړتیا لري همدا شان چلن يې هم ژوروالي او تفسیر ته اړتیا لري. د ځان په هکله خواشیني يو چې موږ د “اخرالزمان پېغمبر” امتیان يو خو که څوک مو وپوښتي نه مو د پېغمبراکرم څو خبرې یادې دي او نه يې سیرت.

 

 

 

 

د “سيرت” مانا

لومړی به سيرت مانا کړم، چې دا مو نه وي مانا کړى؛ نو د رسول الله سيرت تفسیرولای نشم.

سيرت په عربۍ کې د “سِیر” له مادې دی. “سیر”؛ یعنې تګ، تلل او پر لار تګ. “سيرت”؛ یعنې پر لار د تګ ډول. سيرت د “فِعلة” پر وزن دى او “فِعلة” په عربۍ کې ډول راښيي، د ساري په ډول: “جلسه”؛ یعنې ناسته او جلسه؛ یعنې سبک او د ناستې ډول او دا دقیق ټکی دی.

“سیر”؛ یعنې تلل، چلن خو “سيرت”؛ یعنې د چلن ډول او سبک، څه چې مهم دي، د رسول الله (ص) د چلن د سبک پېژندنه ده. هغوی چې سيره کښلې، د رسول الله (ص) چلن يې کښلی دی. کوم کتابونه، چې موږ د “سيرت” په نامه لرو، سیر دي، سيرت نه دي. د ساري په ډول: د “حلبیه سيرت” سیر دی، سيرت نه دی. نوم يې سيرت دی خو په واقع کې سیر دی، په چلن کې د رسول الله (ص) سبک نه، د رسول الله (ص) د چلن اسلوب نه، د رسول الله (ص) میتود نه؛ بلکې د پېغمبراکرم چلن پکې کښل شوى.

 

سبک پوهنه

د میتود مسله ډېره مهمه ده. د ساري په ډول: د شعر په هکله وايو، چې “خوشال بابا” ته هم شاعر وایو همداشان “حمزه بابا”، “رحمان بابا”، “حمید مؤمند”، “ګل پاچا الفت” او ” منلګ جان” ته هم شاعر وایو. هغه سړی، چې د شعر سبک ته نه وي ننووتى، ټول ورته شعر ښکاري. وايي: شعر، شعر دی او توپیر نه کوي؛ خو پوهان پوهېږي، چې بېلابېل سبکونه لري، په هندي سبک کې شعر لرو، د خراسان په سبک شعر لرو او د عرفان په سبک شعر لرو او داسې نور. په شعر پوهنه کې سبک پوهنه مهمه ده. “ملک الشعرای بهار” په سبک پوهنه کې کتاب هم کښلی، ان په نثر کې هم سبک پوهنه شته او په شعر پورې ځانګړې نه ده. سبک پوهنه بې له شعرپوهنې او نثرپوهنې ده. انسان هغه وخت نثر پېژندلای شي، چې د نثر بېلابېل سبکونه لاس ته راوړي، شعر هغه وخت پېژندلای شي، چې د شعر بېلابېل سبکونه لاس ته راوړي.

هنر ته راځو. هغه چې په هنر نه پوهېږي؛ نو یوه ودانۍ ورته یوازې ودانۍ ښکاري، کاشي کاري ورته تشه کاشي کاري ښکاري خو هنرمند ته ورشئ، و به وینئ، چې په نړۍ کې په لس ګونو هنرونه شته او صنعتونه او هنرونه هر یو ځان ته سبک لري. د اسلامي هنر په هکله یو کتاب کښل شوی، چې اسلامي هنر ځانګړی سبک لري.

آندونو ته راځو هغه چې په دې هکله پوه نه وي، ارسطو یو فیلسوف، عالم او اندیال دی، د هېواد مشهور پوه”ابوریحان بیروني” یو عالم او اندیال دی، فرانسیس بیکن یو اندیال عالم دی. استورات میل، دکارت او هګل هم همداشان. بلې ډلې ته ځو، شیخ صدوق یو عالم دی، همدا شان شیخ کلیني، اخوان الصفا او خواجه نصیرالدین طوسي هم هر یو عالمان دي؛ خو په دې اړه پوه سړی پوهېږي، چې د دې علماوو په سبک، میتود او طریقه کې له ځمکې تر اسمانه توپیر دی. د یو عالم سبک استدلالي او قیاسي دی؛ یعنې په ټولو مسایلو کې د ارسطو له منطق-سول لاروي کوی، داسې که طب يې په چوپړ کې کړې نو په ارسطويي منطق طب لاس ته راوړي او که فقه ورکړې نو په ارسطويي منطق استدلال کوي، که ادبیات، صرف او نحوه ورکړې، ارسطويي منطق کاروي؛ ځکه سبک يې داسې دی، سبک يې تجربي سبک دی؛ لکه د ډېرو نویو علماوو په شان. وايي، د ابوریحان بیروني او بوعلي سينا بلخي د سبک توپیر دا دی، چې د بوعلي سینا سبک ارسطويي منطق دی خو د ابوریحان ډېر حسي او تجربي دی، په دې چې دا دواړه همپېري او دواړه نابغه هم دي، د یو سبک عقلي او د بل نقلي دی. ځینې نور اصلا عقلي سبک نه لري، په ټولو مسایلو کې يې ډاډ یوازې پر منقولاتو دی او بې له منقولاتو په بل څه هم ډاډ نه لري. د ساري په ډول: که مرحوم علامه مجلسي وغواړي طب ولیکي نو د منقولاتو له مخې يې لیکي، که سعد (بختورتوب) او نحس (سپېره توب) هم غواړي ولیکي بیا هم په منقولاتو استناد کوي. د یوه سبک منقول، د بل معقول، د یو حسي او د بل استدلالي، د نننیو په وینا: د یو دیالکتیکي دی؛ یعنې څیزونه په بهير او حرکت کې ویني او د یو سبک ستاتیک دی؛ یعنې حرکت اصلا په هستۍ کې ښکېل نه ګڼي نو څو ډوله سبکونه شته دی.

اوس چلن ته راځو. په چلنونو کې هم سبکونه شته. سيرت پوهنه؛ یعنې سبک پوهنه. لومړی داچې یو کلیت (ټوليزواله) لري: د نړۍ سلاطین په ټولیز ډول د ټولو اړپیچونو-اختلافونو سره سره یو سبک او یوه سيرت او ځانګړې طریقه لري. فیلسوفان هم ځانګړی سبک لري، ریاضت هم ځانګړی سبک لري. رسول الله (ص) هم ځانګړی سبک لري.

ومې ویل: هنر، شعر او آند بېلابېل سبکونه لري، په عمل کې سبکونه بېلابیل دي، دا هغو ته دي، چې سبک لري. ډېری خلک سبک نه لري. ډېر خلک، چې شعر وايي، سبک نه لري، په سبک نه پوهېږي، ډېری هنرمندان اصلا سبک نه پېژني. ډېری خلک په آند کې اصلا سبک او منطق نه لري، یو ځل په عقل استناد کوي او بل ځل په نقل، یو ځل حسي او بل ځل عقلي کېږي. دوی د منطق خاوندان نه دي او ټيټ دي. په چلن کې هم ډېری خلک سبک نه لري. که راته وویل شي، د چلن سبک دې راوښیه او خپله سيرت دې راڅرګنده کړه، طریقه دې بیان کړه، د ژوند د ستونزو په هواري کې کومه طریقه کاروې؟ نو ځواب ورته نه لرو.

هر څوک په ژوند کې ځان ته موخه لري، هر څه چې وي، د یوه موخه ستره وي او د بل پرېوتې، د یوه موخه خدای او د بل دنیا وي. په پای کې انسانان هم موخې لري. ځینې اصلاً خپلې موخې ته سبک نه لري، طریقه يې ځان ته ټاکلې نه ده، په طریقې نه پوهېږي خو ځینې شته چې په کوم لار ځي، ورته سبک او طریقه لري. ډېر لږ خلک داسې وي که نه ډېرى خلک بې منطقه دي، بې سبکه دي او پر کړنو يې اړ دوړ واکمن وي.

د پېغمبراکرم سيرت؛ یعنې د رسول الله (ص) سبک او هغه میتود، چې پېغمبراکرم په عمل او طریقه کې خپلو موخو ته کاراوه. زموږ ویینه د رسول الله (ص) د موخو په اړه نه ده، چې د رسول الله (ص) موخې موږ ته غوڅې او څرګندې دي؛ بلکې د سبک په هکله يې ده؛ یعنې هغه طریقه، چې رسول الله (ص) خپلې موخې ته کاروله. د ساري په ډول: آنحضرت(ص) تبیلغ کاوه، د تبیلغ طریقه يې څرنګه وه[83]؟ د تبیلغ سبک يې څرنګه و؟ رسول الله په هماغه حال کې، چې مبلغ و او اسلام يې تبیلغاوه، د خپلې ټولنې یو سیاسي مشر هم و. چې مدینې ته راغی؛ نو ټولنه يې جوړه کړه، حکومت يې جوړ کړ او پخپله د ټولنې مشر و. په ټولنه کې د رسول الله د مشرۍ او سمبالنې سبک او میتود څرنګه و؟ رسول الله په هماغه حال کې قاضي هم و او په خلکو کې يې ورمندون- قضاوت هم؛ نو ورمندون يې پر کوم سبک و؟ رسول الله د نورو په شان کورنی ژوند درلود، مېرمنې يې درلودې، اولاد يې درلود، په مېرمن پالۍ کې يې سبک څرنګه و؟ له اصحابو او یارانو سره يې معاشرت څرنګه و؟ رسول الله سرسخت دښمنان درلودل؛ نو له دښمنانو سره يې چلن څرنګه و؟ او نور په لس ګونو سبکونه، چې باید روښانه شي [84].

 

په چلن کې بېلابېل سبکونه

د ساري په ډول: اساساً د ځینو ټولنیزو او سیاسي مشرانو سبک یوازې زور دی؛ یعنې بې له زوره په بل څه ډاډ او ایمان نه لري، دا يې سول- منطق دی. بې له زوره، چې هر څه وي، شاته يې غورځوي؛ یعنې هغه سیاست، چې اوسمهال يې ځینې لویدیځي ستر ځواکونه په نړۍ کې کاروي، دوی ګروهن دي، چې ستونزې یوازې په زور هوارېدای شي، بې له زوره هر څه شا ته واچوه. ځینې نور په سیاست او سمبالنه- مدیریت کې، په ټګۍ برګۍ خورا ډاډ لري؛ لکه د انګریزانو سیاست.

د بل چا میتود ممکن په رښتیني مانا اخلاق وي او د بل په ظاهره اخلاقي وي. په سیاست کې د حضرت علي (ک) او امیر معاویه بن ابي سفيان د سيرت ترمنځ توپیر په همدې کې و. د هغه وخت ډېری خلکو د معاویه بن ابي سفيان سیاست ته غوراوی ورکاوه او ویل يې، چې سیاست؛ یعنې څه چې معاویه بن ابي سفيان کوي، راتلل او حضرت علي (ک) ته يې ويل: ولې هغه لار نه کاروې، چې معاویه بن ابي سفيان يې کاروي، چې کار دې پر مخ ولاړ شي؟ ته یوازې په دې غم کې وسه، چې کار دې مخې ته ولاړ شي، څه، چې کېږي، هغه به کېږي، په یو ځای کې دې سړی پور واخلي، له دې يې واخلي، بل ته دې ورکړي، ژمنې دې وکړي او بیا دې ترې پر شا شي. پرېږده، چې کار دې مخې ته ولاړ شي، تر ټولو مهم دا دي. تردې، چې ځینو ته توهم پیدا شو، چې ښايي، حضرت علي (ک) په دې لارو چارو نه پوهېږي او معاویه هوښیار دی او حضرت علي (ک) دا هوښیارتیا نه لري، چې حضرت علي (ک) په ځواب کې وویل: ((تاسې ولې تېروځئ، پر خداې قسم، معاویه تر ما هوښیار نه دی، تاسې انګېرئ، چې زه غدر نه کاروم، په لارو چارو يې نه پوهېږم. هغه ټګي برګي کاروي او فسق او فجور کوي، که داسې نه وای، چې د خدای غداري نه خوښېږي؛ نو تاسې به هغه وخت لیدلي ول، چې په واقعي مانا(زه هوښیار یم که نه)، چې تاسې معاویه ته هوښیار ویاست نو هغه وخت به تاسې لیدلي وه، چې داهیه-هوښیار څوک دی، زه که معاویه؟ زه څرنګه په سیاست کې له ټګۍ برګۍ کار واخلم، حال دا پوهېږم ټګي برګي او خیانت، فسق او فجور دي او دا فسق او فجور د کفر په حد کې دي او په قیامت کې به هر غدار له یوه بېرغ سره محشورېږي، زه کله هم چل ول نه کاروم.))

ځینې په سبک کې لرلیدي- دور اندیشه دي، ځینې غوڅ او ځینې نور يې نه وي. ځینې په سبک کې وګړیز دي؛ یعنې په یوازې ځان تصمیم نیسي. ځینې اساسا دې چمتو نه دي، چې په یوازې ځان تصمیم ونیسي، که څه مطلب ورته بشپړ روښانه وي؛ خو بیا هم په یوازې ځان تصمیم نه نیسي او په تېره دا د پېغمبراکرم په سيرت کې هېښنده ده. د نبوت په مقام کې په هغه مقام کې، چې اصحاب پر رسول الله دومره ایمان لري او وايي که حکم راکړې، چې ځان په سیند کې واچوو؛ نو دا کار به وکړو؛ نو آنحضرت(ص) نه غواړي سبک يې وګړیز وي او په چارو کې یوازې هوډ وکړي؛ ځکه ددې کار لږترلږه تاوان دادی چې خپلو اصحابو ته يې شخصیت نه دی ورکړی؛ یعنې ددې مطلب دا دی، چې له بېخه آند، پوهه شعور نه لرئ، یوازې اوزار یاست، زه یوازې حکم کوم او تاسې پرې عمل کوئ؛ نو ددې کار لازمه داده، که سبا بل هر څوک مشر شو؛ نو همدا شان عمل به کوي او وايي به: د مشر لازمه داده، چې یوازې مشر فکر او څرګندونه وکړي او بې له مشره نور دې بې ارادې اوزارونه وي او عمل دې کوي.

خو رسول الله د نبوت په مقام کې دا شان کار نه کوي. شورا جوړوي، چې اصحابو څه وکړو؟ “بدر” راپېښېږي شورا جوړوي، “احد” راپېښېږي شورا جوړوي، وايي: دوی تر مدینې رارسېدلي، سلا مو څه ده؟ له مدینې بهر ورسره جګړه وکړو که په همدې مدینه کې پاتې شو او په دننه کې خپل حالات مزبوت کړو، څه موده به کلابند شو، که بریالي نه شول؛ نو مات به بېرته ستانه شي. د ډېرو پوخمنګو او تجربه کارو تشخیص دا و، چې مصلحت دادی په مدینه کې پاتې شو. ځوانانو ویل: په مدینه کې پاتې شو او را دې شي او موږ دې کلابند کړي، نه! بهر ځو، څنګه چې وي، ورسره جنګېږو. تاریخ لیکي: پخپله رسول الله مصلحت نه لیده، چې له مدینې ووځي او ویل يې: که په مدینه کې پاتې شو؛ نو بریا مو ډېره ده؛ یعنې اند يې له پوخمنګو او تجربه کارو سره یو و خو ويې لیدل، چې اصحاب، چې هماغه ځوانان ول، و يې ويل: نه! رسول الله (ص)! له مدینې وځوو او د احد په کنډو کې ورسره جګړه کوو. غونډه پای ته ورسېده، ويې لیدل، چې رسول الله وسله راوخسته، راغلل او ورته يې وویل: رسول الله (ص)! داچې نظر مو وغوښت، دا شان نظر مو ورکړ خو په عین حال کې موږ ستاسې تابع يو، که مصلحت نه وینئ؛ نو د خپل نظر پرخلاف په مدینه کې پاتېږو. رسول الله وویل:

 ((پېغمبر، چې وسله وال او را بهر شو؛ نو سمه نه ده، چې وسله بېرته کېږدي، اوس چې باید بهر ولاړ شو؛ نو بهر ځو.))

موخه داده، چې دا بېلابېل سبکونه او طریقې دي، چې په بېلابېلو برخو کې دې وڅېړل شي.

 

عملي ثابت منطق/ سول

ومو ویل، چې “سیر”غير له “سيرته” دی. سیر؛ یعنې چلن. هر څوک په نړۍ کې؛ لکه څنګه چې وینا لري، چلن هم لري؛ خو سيرت ځانګړي اسلوب یا سبک ته وايي، چې د سبک، اسلوب او سول درلودونکي وګړي يې په خپل سیر کې کاروي. ټول خلک سیر لري؛ خو سيرت نه لري؛ یعنې دا شان نه ده، چې ټول خلک دې په خپل چلن کې له ځانګړي سوله پلوي وکړي او په خپل چلن کې یو لړ آرونه ولري، چې دا آرونه يې د چلن کچه وي. دا غونډلې هغو ته وایم، چې له منطق سره اشنايي لري: په اندیز سول کې، ټول خلک فکر کوي؛ خو ټول خلک سولیز فکر نه کوي. سولیز فکر کول؛ یعنې انسان د “سول- منطق”په نامه یو لړ کچې لري، چې د سول په علم کې څرګند دي او تفکر يې د همدې کچو پر بنسټ وي. ډېر لږ دي، چې کله تفکر کوي؛ نو دا حساب يې په لاس کې وي، چې تفکر يې له دې کچو سره اړخ ولګوي. همداراز لږ خلک پیدا کېږي، چې چلن يې د سول درلودونکی وي؛ یعنې د یو لړ ټاکلو کچو پر بنسټ وي، چې له دې معیارونو، اصول او دریځونو کله هم نه جلا کېږي که نه د ډېری خلکو چلن سول نه لري او؛ لکه څنګه چې فکر يې سول نه لري او اړدوړ پرې واکمن دی؛ نو پر چلن يې هم اړدوړ واکمن وي.

 

د سول وېش

په حکمت او فلسفه کې دا خبره ویل شوې، چې حکمت دوه ډوله دی: نظري او عملي. الهیاتو، ریاضیاتو(ریاضي، هندسه، نجوم، موسیقي) او طبیعياتو(فیزیک، څارويپوهنه، بوټې پوهنې) ته نظري حکمت یا نظري فلسفه وايي او په مقابل کې اخلاقو، سیاست او تدبیر منزل ته عملي حکمت وايي. په سول کې دا شان خبره نه ده شوې؛ خو مطلب سم دی؛ لکه څنګه چې فلسفه دوه ډوله ده: نظري او عملي منطق؛ یعنې د بشر معیارونه هم دوه ډوله دي: نظري معیارونه(هماغه معمولي منطق) او عملي معیارونه. عملي معیارونه هماغه دي، چې د “سيرت” یا طریقې نوم مو پرې ايښی دی.

 

ايا په عمل کې ثابت سول درلودای شو؟

و مې ویل: ځینې وګړي سول وال وي او ځینې نه. دلته دا مسله رامخې ته کېږي او په تېره ممکن د ځوانانو پاملرنه دې مطلب ته راماته شي، چې ایا یو انسان کړای شي په عمل کې په ټولو وختونو او ځايو کې یو سول ولري، یو ثابت مظبوط سول، چې ترې وانه وړي؟

موږ د رسول الله (ص) په هکله دا شان خبرې کوو، چې آنحضرت(ص) داسې تن و، چې په عمل کې يې سيرت درلود، طریقه او اسلوب يې درلود، سول يې درلود او زموږ د مسلمانانو دا دنده ده، چې د رسول الله سيرت وپېژنو، عملي سول يې راوسپړو؛ ځکه په عمل کې ترې باید ګټنه وکړو.

یو انسان کړای شي د عمر له پیله تر پایه یو سول ولري، چې هغه سول ورته آر- اصل او اصالت ولري؟ یا اصلا بشر نشي کړای ثابت سول ولري؛ یعنې انسان د وخت او ځاى د شرایطو او د ژوند د شرایطو تابع وي، په تېره د پاټکیزو- طبقاتي دریځونو تابع وي او د ټولن وټیزو-اجتماعي اقتصادي په هر شرایطو کې، چې وي؛ نو جبراً له یوه ځانګړي سوله دې لاروي وکړي؟

دا مهمه مسله ده، چې په نننۍ نړۍ کې نوموتې ده. مارکسزم پردې بنسټ دی. مارکسزم آند، ګروهې او ایمان ته د ټولن وټیزو او په تېره د پاټکیز موقعیت پر وړاندې پر کوم اصالت قایل نه دی، وايي: اساسا انسان نشي کړای په بېلابېلو شرایطو کې یو شان فکر وکړي او یو سول وکاروي، انسان په خاورين کور او ماڼۍ کې دوه سوله لري، په ماڼۍ کې یو شان او په خاورين کور کې بل شان فکر کوي، ماڼۍ انسان ته یو ډول سول ورکوي او خاورين کور بل شان. یو بې برخې کس، چې ټول عمر تر تېري او زندۍ لاندې و او بېلابېل بې برخېتوبونه يې لیدلي او لا اوس هم پرې تېرېږي؛ نو دا سړي که وغواړو که نه نو یو ډول فکر کوي؛ یعنې د ژوند وضع يې ورته یو ډول فکر رامنځ ته کوي، وايي: عدالت، مساوات، برابري او آزادي. دا يې واقعاً فکر دی؛ ځکه د وضع غوښتنه يې دا ده، چې دا شان فکر وکړي. د همدې کس په وضع کې که بدلون راشي او که دا خاورين مېشتى ماڼۍ مېشتى شي او خاورين کور يې ماڼۍ شي، بهرني شرایط ورته بدلون مومي نو په دې بڼه کې فکر يې هم بدلېږي او وايي، چې نه دا خبرې سمې نه دي او د مصلحت غوښتنه بل څه ده، مساوات سمه خبره نه ده، د څه آزادیو مخه دې هم ونیول شي او نياو-عدالت هم بل شان تفسیروي؛ یعنې د ژوند وضع، چې بدله شوه، ګټې يې بدلې شوې او داچې انسان نشي کړای له خپلو ګټو تېر شي؛ نو فکر يې هم بدلېږي. ددې ښوونځي له مخې، د بشر د فکر د ساعت ستنه داسې جوړه شوې، چې خپلې ګټې يې مقناطیس دى، که ګټې يې په بېوزله پوړ کې وي؛ نو هماغه لوري ته ورګرځي او که ګټې يې بدلې شوې او د شتمنو لوري ته شوې؛ نو دا ستنه هم که وغواړو که نه، جبراً د شتمن پوړ لوري ته ورګرځي.

 

رسول الله (ص)

د رسول الله عملي ژوند د مارکس څرګندونه نقض کړه. د ابوطالب د درې وخت رسول الله ته وګورﺉ او د مرګ پرمهال رسول الله ته وګورﺉ. په ابوطالب دره کې رسول الله دی او لږ شمېر اصحاب، چې په دره کې بندیان دي اوبه، خواړه او نورې اړتیاوې نه ورسي او دومره پرې سخته وه او هغه مسلمانانو، چې په پټه مسلمانان شوي ول او په مکه کې اوسېدل، په دره کې يې له ځینو مسلمانانو او په تېره له حضرت علي (ک) سره اړیکې نیولې وې او ده ته يې لږ څه خواړه ورکول او دا لږ خواړه يې په شعب کې په ټولو مسلمانانو ویشل. لسم هجري کال رارسي او په دې وخت کې د نړۍ حکومتونه پرې شمېري او د رسول الله پر وړاندې خطر ننګېري. نه یوازې ټول عربي ټاپووزمه يې تر ولکې لاندې ده؛ بلکې د نړۍ سیاستوال وړاندوینه کوي، چې ډېر ژر به دا ځواک له دې عربي ټاپووزمې ګردې نړۍ ته خپور شي. په دې حال کې د لسم هجري کال د رسول الله او په شعب ابیطالب کې د رسول الله په روحیه کې هېڅ توپیر نشته.

د هجرت پر لسم کال د رسول الله شهرت نور هم زیات شو، یو عرب يې لیدو ته راځي او غواړي ورسره خبرې وکړي، دا کس دومره د رسول الله تر اغېز لاندې راغی، چې ژبه يې بنده شوه، رسول الله خپه شو او له مخې سره يې په غېږ کې ونیو، ويې ویل: ((مه وارخطا کېږه له څه وېرېږې؟ څه چې انګېرې له هغو ظالمو نه یم، زه د هغې ښځې زوى یم، چې پخپله يې اوزه رالوشوله، زه دې؛ لکه د رور په شان یم، څه چې دې په زړه دي، راته يې ووایه.))

ایا دې وضع، واک، نفوذ، پراختیا او شونتیاوو وکړاى شول، چې لږ هم د رسول الله په اروا کې بدلون راولي؟ نه! و مې ویل: یوازې رسول الله دا شان نه دی؛ بلکې د رسول الله مقام له دې خبرو ډېر پورته دی.

 

برهان او شعر

 په نظري سول کې برهان او شعر لرو. برهان دهغو دلایلو په څېر دی، چې په ریاضیاتو کې مطلب وړاندې کونې ته کارول کېږي. یوه زدکړيال، چې ریاضیات وايي او د مثلثاتو احکام ورته ويل کېږي، چې د مثلث ټولیزه زاویه له ۱۸۰ درجو سره مساوي ده او ناشونې ده، ۱۸۱ یا ۱۷۹ شي او برهان ورته راوړي. د ښوونکي دا واک شته چې یو ځل برهان راوړي او ووايي: د مثلث زاويې له ۱۸۰ سره مساوي دي او بیا وايي: له ۱۲۰ سره مساوي دي؟ دا اختیار ورسره نشته. نظري عقلي اصول د انسان په اختیار کې نه دي او بشر يې باید اېل وي. که انشټاین هم دې نړۍ ته راوړل شي او د هغه ښوونکي په شان برهان راوړي نو زده کوونکي يې غندي. ولې؟؛ ځکه د زور خبره کوي او د زور خبره عقل نه مني. څه چې عقل نه مني نو د نړۍ تر ټولو مزبوت کسان يې هم پرخلاف خبرې نشي کړای؛ ځکه دلته خبره د برهان ده.

راځو شعر ته. شعر د موم په څېر د انسان په لاس کې دی. انسان کړای شي هر څه ته د خپلې پوهې له مخې له تشبیه، استعارې او تخیله یو څه جوړ کړي. شعر دی، سول او برهان خو نه دی. د ساري په ډول: شاعر ته وایه د پلاني څیز ستاینه وکړه؛ نو ستايي يې، ورته ووایه، چې همدا وغنده؛ نو غندي يې.

یو شاعر ته ووایه، چې مسافرت وستایه نو وايي هو! مسافرت ښه دی، په ځای په ټپه کېناستل څه مانا لري؟

درخت اګر متحرک بُدی ز جای به جای

نـــــه جــــــور ارّه کشیدی و نه جــفای تبر

 دا ونه ګورﺉ، چې اره کوي يې او پر تبر يې وهي؛ ځکه ځای پر ځای ولاړه ده. که مسافره وه نو دا شان به نه وه. ورته ووایه اوس راشه اپوټه يې شعر ووایه، چې پر ځای ناست ښه دی، وايي: تېږه چې پر ځای وي؛ نو درنه ښکاري، دې غره ته وګوره، چې پر ځای ولاړ دی خو دا باد وینې، چې د چا پروا هم نه ساتي؛ ځکه تل په حرکت کې دی. دا ډول شعر ویل؛ یعنې په تخیل یو څیز له بل سره تشبیه کول دي. تېروتنه دې ونشي، شعر د تخیل په مانا وایم، زه هر نظم ته شعر نه وایم، منظوم کلام نه وایم، د سول په څرګندنه -اصطلاح شعر وایم؛ یعنې په تخیل د مسلو جوړول. تخیل مقیاس او میزان نه لري.

ځینې په عملي سول کې د برهان په څېر کلک او مزبوت دي، له کومو آرونو، چې پلوي کوي؛ نو هېڅ واک يې ترې نشي اخستای. زور، تمه، ټولنیز شرایط، وټیزه اوضاع او پاټکیزه وضع ناشوني دي، (چې دا اصول ترې واخلي)، ټینګ اصول د برهاني او ریاضي آرونو په څېر د وګړي په واک کې نه دي، چې بدلون پکې راوړي، د سړي په زړه نه دي او په عاطفې پورې هم تړلي نه دي.

رسول الله؛ یعنې هغه چې دا شان اصول لري؛ یعنې داسې کس، چې دا شان اصول لري؛ بلکې لارویان يې هم دا شان دي؛ یعنې هغوى چې دا شان اصول لري؛ خو په ژوند کې د ځینو اصول د شاعر د اندیزو آرونو په شان دي. پيسې ورکړه، فکر يې بدلېږي، ژمنه ورسره وکړه، فکر يې بدلېږي؛ ځکه فکر يې مبداء او آر نه لري؛ نو یو له غټو مطلبونو، چې موږ يې باید د رسول الله (ص) په سيرت کې پرې ویینه وکړو، دا ده، چې ایا اصلاً اسلام دا شان دین دی، چې له مخې يې انسان دا شان فطرت او خورزون- خټه لري؛ لکه څنګه چې کړای شي په نظري سول کې له پولادي سوله لاروي وکړي؛ نو همداراز په عملي سول کې هم کړای شي داسې ځای ته ورسي، چې یو واک يې هم خوځولای نشي.

د ایمان په هکله يې ويلي: ((مؤمن د هغه غره په څېر دی، چې هېڅ څیز او بادونه يې له ځایه نشي؛ خوځولای.))

دا توند بادونه څه دي؟ بې برخیتوب یو څوک له ځایه خوځوي او بل سوکالي له ځایه خوځوي.

((وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى‏ حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انقَلَبَ عَلَى‏ وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ[85]– او په خلكو كې څوك داسې دى، چې الله يوازې په ژبه (شک او د خپلو ګټو له مخې) لمانځي (او د زړه ايمان يې کمزورى دى) همداچې(دنيا ورته مخه كړي، ګټه او) خير ورسي نو ډاډه كېږي او كه د ازمېښت لپاره ورته كوم كړاو ورسي (نو كفرته) مخ اړوي (او په دې توګه) دنيا او اخرت دواړه له لاسه وركوي.))

 

“سيرت” او د اخلاقو نسبیت

مخکېنۍ ویینه مو دا وه، په بېلابېلو مکاني او زماني شرایطو کې او په بېلابېلو ټولنیزو اوضاعو کې او په جلا جلا پاټکیزو موقعیتونو کې ایا انسان ته دا شونې ده، ثابت عملي سولونه او معیارونه ولري او دا؛ ځکه اړین و، څه مې چې وویل، که بې له دې وي؛ نو د قرآن په تعبیر “اسوه” او د بشپړ انسان او امام، مشر او مقتدا ویینې به بېخي مانا نه درلوده. (او داسې به يې ويل) یو انسان، چې یو زر او څوارلس پېړۍ مخکې پر ځانګړي سول عمل کاوه، زه خو اوس د هغه په شرایطو کې نه یم او هغه خو زما په شرایطو کې نه و او هر شرایط ځان ته ځانګړی سول غواړي. ددې خبرې مانا دا ده، چې هېڅ انسان نشي کړای بېلګه وسي. ؛ ځکه مې تېره ویینه وکړه، چې دا مطلب مې ځوابولی وي او د خدای په مرسته په راتلوونکي ویینه کې به يې لا روښانه کړم؛ ځکه زموږ په پېر کې یو مسله خپره شوې او داچې سم پرې نه دي پوهېدلي نو یو لړ بدې ښوونې يې رامنځ ته کړې دي او هغه د اخلاقو د نسبیت مسله ده. داچې څه ښه دي او څه بد، انسان دې څرنګه وي او څرنګه دې نه وي، دا یو نسبي چار دی که مطلق؟ که دا ویینه ډېره نوموتې نه وه نو نه مې ویله[86].

ځینې ګروهن دي، چې په ټولیز ډول اخلاق نسبي دي؛ یعنې د اخلاقو ښې او بدې کچې نسبي دي. په بله وینا: انسانتوب نسبي چار دی. د یو څیز د نسبیت مانا داده، چې دا څیز په بېلابېلو وختونو او ځایونو کې بدلېږي. يو څیز په یو وخت او شرایطو کې له اخلاقي اړخه ښه دی او همدا څیز په بل وخت او ځای کې د اخلاقو ضد دی. یو څیز په یو اوضاع او احوال کې انساني دی او همدا څیز په بله اوضاع او احوال کې انساني ضد دی. دا د اخلاقو د نسبیت مانا ده، چې نن ډېره خپره ده.

یو مطلب دی، چې اوس يې اصله مدعا وایم، بیا پرې رڼا اچوم او هغه داچې د اخلاقو لومړني اصول او د انسانیت لومړني معیارونه هېڅ نسبي نه دي او مطلق دي؛ خو ثانویه-دويمني معیارونه نسبي دي او په اسلام کې هم له دې مسلې سره مخ یو. د نبوي سیرت په هکله، چې کومه ویینه کوم نو دامطلب به سوکه سوکه څرګند کړم.

رسول الله پخپل سیرت او طریقه کې پخپل عملي سول کې کله هم له ناروا آرونو او طریقو ګټنه نه ده کړې؛ لکه څرنګه، چې نورو امامانو هم له دې آرونو او معیارونو ګټنه نه ده کړې. دا د اسلام له نظره او په ټولو شرایطو، وختونو او ځایونو کې بد دي.

 

د وسيلې ګومارنې څرنګوالی

د وزلې ګومارنې څرنګوالی هغه مسله ده، چې د رسول الله له سیرې يې باید زده کړو. انسان دې لومړی پخپلو موخو کې مسلمان وي؛ یعنې موخه دې يې سپېڅلې، ستره او الهي وي. دویم داچې همدې موخو ته د وزلې په ګومارنه کې هم واقعاً مسلمان وي. ځینې د موخې له اړخه مسلمان نه وي؛ یعنې په ژوند کې بې له خوراک څښاک او خوندپالۍ بله موخه نه لري، یوازې ددې موخې په هکله فکر کوي، چې څرنګه ژوند وکړي، چې لا ډېر په اسرهت – رفاه کې وي. په حقیقت کې موخې يې د یو څاروي د موخې له پولې نه اوړي. دوی ته نه یوازې مسلمان نه شو ویلای؛ بلکې انسان هم ورته ویلای نشو. یو انسان له هغه اړخه، چې انسان دی، د حیواني شهوتونو له پولو پورته اند دې ولري او که انسان رښتینى مسلمان وي، ټولې موخې يې په یوه کلمه کې راغورچاڼېږي، چې هغه خدای او خوښي يې ده.

په بل پړاو کې انسان خامخا- زازو خپلو پاکو، سپېڅلو او سترو موخو ته یوه وسیله کاروي. اوس مسله داده، همدا بسیا دي، چې موخه دې انساني وي او له دې پور ته چې موخه دې الهي وي؟ نو باک نه لري، ور رسېدو ته يې له هرې وزلې ګټنه وشي؟فرض دادی، چې موخه مو الهي ده. ايا سپیڅلې موخې ته هره وسیله که څه ناسپېڅلې او ناوړه وي، ترې ګټنه کړای شو؟ که نه، سپیڅلې موخې ته دې سپېڅلې وسیله وکارول شي، نه ناسپېڅلې او ناوړه. څو بېلګې يې وړاندې کوو.

 

د دين په تبليغ کې له نامشروع وزلې ګټنه

موخه د دین تبلیغ دی. یو وخت په یو کار کې مو موخه خپل ځان وي، کار ځان ته کوم، د ځان اسرهت، بښګلوۍ- رفاه او ګټې ته يې کوم خو یو وخت ځان ته نه؛ بلکې دین ته کار کول غواړم، په دې حالت کې ایا جایز دي، چې له هرې وزلې ګټنه وکړم؟ که غواړم خپلو ګټو ته کار وکړم، د ساري په ډول: کار مې په (دولتي) اداره کې نښتی او درځم، چې ستونزه مې هواره کړﺉ، درته دروغ وایم، چې د ستونزې غوټه مې پرانستل شي، دلته به مې ټول ملامتوي، چې د ستونزې هواري ته غوړه مالي کوي، دروغ وايي، تورونه تپي خو په یو وخت کې موخه بل څه وي، غواړم جومات جوړ کړم، ځان ته يې نه جوړوم او په دې جوړونه کې ناسپېڅلې موخه هم نه لرم، نیت مې کړى، چې په پلاني ځای کې خلکو ته جومات جوړ کړو. جومات جوړونې او سامان ته اړتیا لري، نور کړاوونه لري، ممکن اداري ستونزې ولري او له خلکو دې هم پيسې واخستل شي. یو خیرغواړي سړي مټې رانغاړلي، چې جومات جوړ کړي، په یو سړي پسې ځي او دروغ ورته وايي، چې لږې پيسې ترې واخلي. بل ته هم دروغ وايي. د بل غوړه مالي کوي او بوس ورلاندې کوي، چې پيسې ترې واخلي او په همدې بڼه له نورو هم بسپنه راټولوي. اوس موږ دې ته څه وايو؟ ښايي ډېری خلک دا عمل سپېڅلى او یو ډول سرښندنه وګڼي او وايي: کمبخت ګهیځ تر ماښامه ځان ته څه نه کوي او مټې يې رانغاړلي، چې جومات جوړ کړي. دې کار ته څومره منډه ترړه وهي، له هرې لارې، چې جومات ته پيسې راغونډوي؛ نو رښتیا هم، چې د لوی سینې خاوند او سرښندويه دى.

دا کار سم دی که نه؟

 

حديث جعلول

په تاریخ کې پېښ شوي، داچې خلکو ته لارښوونه وکړي، له رسول الله یا کوم امامه جعلي حدیث رانقلوي، حال دا دا وګړی وګړیزه موخه نه لري؛ بلکې غواړي خلکو ته لارښوونه وکړي، انګېري که دا شان جعلي حدیث رانقل کړم. خلک به يې ښه ومني. د ساري په ډول: له ځان سره وايي: داچې خلک دومره غیبتونه او بېځایه خبرې کوي او داچې خلک له دې چارو منع کړم، راشه د پلانۍ دعا په هکله یو جعلي حدیث جوړ کړم، چې خلک يې د غیبت او بېځایه خبرو پر ځای ووایي یا داچې د قرآن شریف پلانی سورت که څوک څلوېښت ځل پرلپسې ووايي نو پلانۍ اغېزه لري.

دا څه ښه کا دی؟ موخه سپېڅلې ده؛ خو یو غواړي په دروغو او جعل دا سپېڅلې موخه عملي کړي، دا سمه ده که نه؟ په تاریخ کې ډېری داسې ول، چې دا کار يې کړی. یو حدیث دی، چې د تفسیر په زیاترو کتابونو کې يې کښلی او د مجمع البیان په سریزه کې هم راغلی، چې دا حدیث، “ابیّ بن کعب” د قرآن شریف د سورتونو د فضایلو په هکله ځانګړی رانقل کړی. د ساري په ډول: د ((سبح اسم)) سورت ته ځانګړی فضیلت يادوي. ((هل اتیک حدیث الغاشیه)) ته بل فضیلت او ((لم یکن الذین کفرو)) ته بل ثواب، بقرې سورت ته بل او آل عمران ته بل او ټول يې هم له رسول اللهه روایت کړي دي. چا وپوښت: دا څنګه خبره ده، چې دا حدیث یوازې ته روايتوې او بې له تا ان یو تن هم نه دی روایت کړی؟ و يې ويل: که رښتیا راباندې ویاست، دا حدیث مې د خدای رضا ته جعل کړی دی، ومې لیدل، چې خلک په ناستو کې د جاهلیت شعرونه، افسانې او تاریخونه وايي او خپل وخت هسې تېروي، داچې ددې چټي کار پر ځای مې خلک د قرآن تلاوت ته هڅولي وي؛ نو حدیث مې د رسول الله له خولې رانقل کړ، دا خو کوم باک نه لري؟!

بل راځي، پلانۍ موخې ته یو جعلي خوب وايي او انګېري، چې په دې خوب به خلکو ته لارښوونه وکړم. ايا دا کارونه سم دى، چې انسان دې سپېڅلې موخې ته له ناسپېڅلو وسایلو ګټنه وکړي؟

نه! دا کار غلط دی.

نن مې د المیزان تفسیر لوسته، ده(مرحوم علامه طباطبايي) هم د نبوت د تبلیغ ادب، چې له قرآنه يې استنباط کړی (په ټوليز ډول پېغمبرانو او له هغوى رسول الله کومو ادابو ته پاملرنه کوله.) پخپل تفسیر کې يې راوړي، چې انبیاوو کله هم پخپله سيرت او طریقه کې، حق ته د وررسېدو لپاره له باطلو ګټنه نه ده کړې؛ بلکې له خپله حقه يې ګټنه کړې ده.

 

 

 

 

نبوي سيرت او د اسلام چټکه پراختيا

((فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى‏ اللّهِ[87]-خلكو ته د الهي رحمت (په بركت) نرم (او لوراند) شوى يې او كه توند خويه او سخت زړى وې؛ نو خلك درځنې خورېدل؛ نو له هغوى تېرشه او بښنه ورته وغواړه او په چاروكې ور سره مشوره وكړه؛ خو چې هوډ دې وکړ (نو پرېکنده وسه او) پر الله توكل وكړه.))

د اسلام د زغردې پراختیا مسله د تاریخ مهمه مسله ده، چې د علتونو په هکله يې ویینه او خبرې کېږي. که څه مسیحت او تر څه بريده بودايي دین هم په نړۍ کې خپور شوی دی، په تېره مسیحت، چې “بیت المقدس” يې ځانګو او ټاټوبی دی خو تر ختیځې نړۍ په لویدیځې کې ډېر خپور شوی دی؛ لکه څنګه چې پوهېږو د امریکا او اروپا ډېری خلک مسیحیان دي او؛ لکه چې په دې روستیو کې مسیحیتوالی يې زیاتره نومیزه- اسمي بڼه لري، نه رسمي او واقعي خو بیا هم سیمه يې د مسیحیت په نامه یادېږي. د بودا دین هم په هند کې راوټوکېد خو له هنده بهر په “چین” او “جاپان” کې يې پراخوالی وموند، که څه په هند کې هم لارویان لري. د یهودو دین، قومي او توکمیزه دی او له یوه قوم او توکم بهر نه دى وتلى. د زرتشت دین هم تقریباً ځايي دین دی، چې په ایران کې راښکاره شو او ان و يې نه شو کړای، چې د ایران ټول خلک قانع کړي او په هر حال له ایرانه يې پښه بهر کېنښوه. که نن وینو، چې په هند کې زرتشتیان دي، چې د “هند د پارسیانو” په نامه یادېږي؛ نو دوی هندوان نه؛ بلکې ایرانیان دي، چې هند ته کډن شوي او چې هلته ولاړل؛ نو و يې نه کړاى شول، چې خپل دین خپور کړي.

اسلام له هغه اړخه د مسیحیت په شان دی، چې له خپلې ځمکې ووت او نو څنډې يې پرانستې. اسلام په عربي ټاپووزمه کې راښکاره شو او نن وینو، چې په اسیا، آفریقا، اروپا، امریکا او د نړۍ په بېلابېلو توکمونو کې لارویان لري او تر مسیحیانو يې شمېر ډېر دى، که څه مسیحیان هڅه کوي، چې دا شمېره لږه وښيي؛ خو په دې اړه څېړنه شوې، چې تر مسیحانو يې شمېره ډېره ده. د پراختیا له اړخه په اسلام کې یوه ځانګړنه ده، چې په مسیحیت کې نشته او هغه د اسلام د ځغردې پراختیا مسله ده. مسیحیت د مېږي په مزله پراختیا موندلې خو اسلام فوق العاده زغرده پراختیا موندلې ده، که هغه په عربستان کې وي او که ترې بهر؛ لکه په آسیا، آفریقا او نورو ځایونو کې.

اوس دا مسله نوموتې-اوڅار ده، چې اسلام ولې په دې زغردۍ پراختیا ومونده. نامتو فرانسوی شاعر “لامارتین” وايي: که درې څیزونه په پام کې ونیسو نو څوک هم د اسلام پېغمبر ته نشي رسېدلای، چې یو يې د توکیزو-مادي وسایلو نشتوالی دی. یو سړی راښکاره کېږي او بلنه کوي، حال دا هېڅ ځواک او واک نه لري، ان خپل نږدې کسان او کورنۍ يې دښمنېږي، په یوازې ځان راښکاره کېږي، هېڅ همکار او هملاسی نه لري، له ځانه يې پیلوي، مېرمن يې پرې ایمان راوړي، هغه ماشوم پرې ایمان راوړي، چې په کور کې يې دی او د تره زوى يې دی(حضرت علي (ک))، سوکه سوکه نور کسان هم ایمان راوړي او هغه هم پر خورا سختیو او کړاوونو کې. دویم د پرمختګ زغردوالی-سرعت یا د وخت عامل دی او دریم د موخې ستروالی – بزرګي يې ده. که د موخې اهمیت د وسایلو له نشتوالي او له هغه زغردتوب سره په پام کې ونیسو، چې د وسایلو په نشتوالي کې هغه موخې ته رسېدلی نو د “لامارتین” په وینا، چې رښتیا هم وايي، د اسلام پېغمبر په نړۍ کې سارى نه لري. که مسیحیت هم په نړۍ کې پرمختګ کړى؛ نو د حضرت عیسی له رفع (پورته عالم ته د حضرت عیسی ختل) څخه څو سوه کاله تېر شوي وو؛ نو ایله بېله يې په نړۍ کې ځان ته ځای پیدا کړ.

د اسلام د ځغردي پرمختګ د علتونو په هکله موږ د خپلې ویینې؛ یعنې نبوي سیرې په تناسب خبرې کوو.

قرآن دا مطلب څرګند کړی او تاریخ هم همدا مطلب په څرګنده تاييدوي، چې له دې علتونو یو يې “نبوي سيرت” او د رسول الله طریقه؛ یعنې خوی، چلن او د رسول الله د بلنې او تبلیغ طریقه ده. که څه په دې هکله نور علتونه هم شته. خپله قرآن، چې د رسول الله معجزه ده. بېشکه لومړی لامل د قرآن، ښکلا، ژورتیا، ولوله توب او جاذبه- راکښنه ده. د اسلام د نفوذ او پراختیا لومړی لامل په هر ځای کې خپله قرآن او د قرآن منځپانګه ده؛ خو له قرآنه چې راتېر شو، د اسلام په پراختیا او نفوذ کې دویم لامل د رسول الله وګړه، خوی، سيرت، د مشرۍ او سمبالنې ډول دی. ان د رسول الله تر مرګ روسته هم د آنحضرت د ژوند تاریخ؛ یعنې سيرت يې، چې په تاریخ کې رانقل شوى نو خپله دا تاریخي سيرت هم د اسلام په پرمختګ کې ستر لامل دی.

((فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ)) خدای، رسول الله (ص) ته وايي: د الهي رحمت په برکت نرم او د الهي پېرزوینو په رڼا کې د مسلمانانو پر وړاندې نرم خوى لرې، نرمښت لرې، داسې روحیه دې ده، چې تل له مسلمانانو سره لویه سینه او ورسره غوره چلن کوې. ((وَلَوْ كُنتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ)) که دا خوى دې نه و او توند خویه وې؛ نو مسلمانان درځنې خورېدل؛ یعنې د مسلمانانو په راماتېدنه کې دې اخلاق یو لامل دی.

دا ښيي، چې مشر، مدیر او هغه چې خلک اسلام ته رابلي، یو شرط يې دادی، چې په وګړیزو اخلاقو کې نرم وي. دلته باید لږه څرګندونه وکړم، چې په ذهنونو کې راټوکېدلې پوښتنې وځوابوي.

 

په وګړيزو چارو کې نرموالی او په آريزو چارو کې سختوالی

داچې وايو، رسول الله نرم خويه و او یو مشر دې نرم خويه وي، موخه يې داده، چې آنحضرت په وګړیزو چارو کې نرم خويه و نه په آريزو او ټولیزو چارو کې؛ یعنې په اصولي او ټولیزو مسایلو کې يې سختوالی درلود او نرم نه و. یو وخت به چا له پېغمبراکرم سره ناوړه چلن کاوه، د ساري په ډول: رسول الله ته يې سپکې سپورې ویلې، دې مسلې پخپله په رسول الله (ص) پورې اړه درلوده. یو وخت به چا د اسلام قانون تر پښو لاندې کاوه، د ساري په ډول: غلا يې کوله. داچې وايو، رسول الله (ص) نرم خويه و نو له دې موخه څه ده؟؛ یعنې که چا شراب څښل؛ نو آنحضرت ویل، چې مهمه نه ده، په کوړو يې مه وهئ، سزا مه ورکوﺉ؟ دا اوس په پېغمبر پورې اړه نه لري او د اسلام په قانون پورې اړه لري. که چا غلا کولای نو آنحضرت به ویل، چې مهمه نه ده او اړینه نه ده، چې سزا ورکړه شي؟

نه! آنحضرت په وګړیزو او شخصي مسایلو کې نرم چلن درلود؛ خو په ټولنیزو مسولیتونو او ژمنو کې يې تر روستي بريده سختوالی درلود. د ساري په ډول: یو کس راغی او په کوڅه کې د آنحضرت مخې ته ودرېد، چې ته مې پوروړى يې او همدا اوس مې پور راکړه. آنحضرت وویل: لومړی خو زه ستا پوروړى نه یم او بېځایه ادعا کوې او دویم داچې اوس پيسې نه لرم، اجازه راکړه، چې ولاړ شم. کس وویل: قدم به هم راڅخه هاخوا وانخلې (رسول الله غوښتل په لمانځه کې ګډون وکړي)همدا اوس مې پيسې راکړه. رسول الله، چې څومره نرمېده دا سړی لا سختېده، ان داچې د رسول الله (ص) ګرېوان ته يې لاس واچوه او د رسول الله چپنه يې د هغه له اورمېږه تاوه کړه او راکشوي يې، چې د آنحضرت ورمېږ سور تغمه شو. مسلمانانو وویل، چې رسول الله ولې ناوخته کړ، ويې لیدل، چې یو یهودی داسې ادعا لري. مسلمانانو غوښت دا یهودى ووهي خو آنحضرت وویل، نه! کار ورسره مه لرﺉ، زه پوهېږم، چې له دې انډیوال سره مې څه وکړم. آنحضرت دومره نرموالی وښود، چې همدې یهودي په همدې ځای کې له مخې سره کلمه تېره کړه ((اشهد ان لا اله الا الله و اشهد انک رسول الله (ص))) ورته يې وویل، ته له دې دومره ځواک سره سره دومره زغم لرې، دا زغم د یو عادي کس زغم نه دی؛ بلکې پېغمبري زغم دی.

ظاهراً د مکې په سوبه کې د قریشو یوې شتمنې ښځې غلا کړې ده، د اسلام د قانون حکم دی، لاس دې يې پرې شي، چې دا پېښه څرګنده او جوته شوه او ښځې منښته وکړه، چې غلا مې کړې، په اړه يې باید حکم پلى شي. دلته سپارښتنې او منځګړتوبونه پیل شول، یو وویل: رسول الله (ص)! که شونې وي؛ نو له سزا يې تېر شئ، د پلاني مېرمن ده، پوهېږې څومره دروند کس دی او یوه کورنۍ بې پته کېږي. پلار، رور او نور راغلل، چې یوه درنه کورنۍ بې پته کېږي، څومره يې، چې ورته وویل خو رسول الله وویل: ((ناشونې ده، وايې د اسلام قانون وځنډوم؟! که همدا مېرمن بې څوکه وه او له شتمنې کورنۍ ځنې نه وه، تاسې ټولو به ویل، هو غله ده او سزا دې ورکړه شي، یو بېوزلی، چې د بېوزلۍ له لامله غلا کوي، ورته دې سزا ورکړه شي او دا ښځه، چې د قریشو له شتمنې کورنۍ ځنې ده او په وینا مو یوه شتمنه کورنۍ بې پته کېږي؛ نو سزا دې ور نه کړه شي؟ د خدای قانون ځنډېداى نشي.)) آنحضرت په دې اړه هېڅ ډول سپارښت او منځګړتوب ونه مانه.

نو رسول الله په اصولي مسایلو کې کله هم نرموالی ونښود، حال دا په وګړیزو مسایلو کې په فوق العاده ډول نرم او لوراند و او فوق العاده بښنه يې درلوده؛ نو دا دې یو له بل سره ګډ نشي.

خدای د آنحضرت په هکله وايي: ((فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ- خلكو ته د الهي رحمت (په بركت) نرم (او لوراند) شوى يې او كه توند خويه او سخت زړى وې؛ نوخلك درځنې خورېدل))

نرموالی، ورکماني او راماتونه هغه طریقه، لار، سبک او سول دی، چې اسلام يې په مشرۍ او سمبالنه- مدیریت کې خوښوي، نه داچې بدبوړى او سخت وسې.

قرآن وايي: ((فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ)) د الهي پېرزوینې له مخې، له مسلمانانو سره دې شخصي او وګړیز چلن نرم دی؛ ځکه دې مسلمانان رامات کړي دي او که توند خویه او د سخت زړه خاوند وې؛ نو مسلمانان به درڅخه خپاره شوي ول. ((فَاعْفُ عَنْهُمْ)) له هغوی تېر شه (بښنه خپله نرمي ده). ((وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ)) او بښنه ورته وکړه، تېروتنه کوي او درته راځي، ورته دعا وکړه.

رسول الله له مسلمانانو سره څه هېښنده نرم اخلاق درلودل. مسلمانان له آنحضرت سره خورا مینه لري او پرې مین دي. د ېوې ښځې زوى وشو، په منډه يې آنحضرت ته راوست، چې په غوږ کې ورته اذان وکړي. د بلې زوى یو کلن شو او آنحضرت ته يې راوست او و يې ويل: رسول الله (ص)! زړه مې غواړي دا زوی مې پخپل زنګون کېنوې او ورته وګورې، چې مبارک شي، یا مې زوى ته دعا وکړې. رسول الله ورته ویل: ښه. د سني او شیعه په روایتونو کې راغلي، چې یو ماشوم ان د رسول الله په غېږ کې تشې متیازې وکړې، موروپلار يې ورمنډې کړې، چې راوايېخلي خو آنحضرت وویل: ((پرېږدﺉ، چې متیازې وکړي، داسې څه مه کوﺉ، چې ماشوم خپلې متیازې کول ودروي؛ ځکه د رنځ لامل ګرځي.)) (او دا هغه مسله ده، چې په طب او ارواپوهنه کې ثابته شوې، چې دا کار تېروتنه ده. موروپلار کله نا کله ماشوم په یو ځای کې کېنوي، چې تشې متیازې کوي، موروپلار، چې دا حالت ویني نو غوسه کېږي او ماشوم رنځورېږي، چې د عمر تر پایه ورسره وي؛ ځکه د پرېشانۍ حالت پیدا کوي. د ماشوم له نظره متیازې کول یو طبیعي چار دی، چې بیا د موروپلار له سخت غبرګون سره مخېږي. طبیعت وايي، متیازې وکړه او موروپلار وايي مه يې کړه؛ نو په پایله کې ماشوم اروايي پريشاني پیدا کوي.) رسول الله دومره نرم و.

 

سلامشوره

((وشاورهم فی الامر)). دا هم د آنحضرت له نرمو اخلاقو ځنې و. قرآن وايي: پېغمبره! په چارو کې ورسره سلا مشوره کوه.

هېښنده ده! هغه خو پېغمبر دی، سلا مشورې ته اړتیا نه لري. هغه مشر سلامشوره کوي، چې ورته اړتیا ولري. داچې د دې آر سټه يې نه وي ایښي، چې روسته که هر څوک واکمن او شو، ووايي: زه تر نورو پورته یم او یوازې حکم وکړي او نور پرې عمل وکړي او سلامشوره څه مانا نه لري؛ نو رسول الله سلامشوره کوله. که څه سلا مشورې ته يې اړتیا نه درلوده؛ خو آنحضرت به سلامشورې کولې؛ ځکه چې نور يې زده کړي او دویم داچې سلامشوره کول، خپلو هملارو او لارویانو ته شخصیت ورکول دي. هغه مشر، چې په یوازې ځان سلا مشوره کوي، ان که سل په سلو کې یقین هم ولري؛ نو لاروي به يې څه فکر کوي؟ وايي به: جوتېږي، چې موږ د حکم اوزار يو، بې روحه او بې ساه اوزار خو چې کله دې له ځان سره په سلامشوره کې ګډ کړل؛ نو دوی به وګړه ننګېري او په پایله کې به ښه لاروي کوي. ((وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ)) پېغمبره! تر هوډ کولو مخکې مشوره کوه او مشر، چې هوډ وکړ، هوډ يې باید غوڅ وي. تر هوډ روسته یو وايي، که داسې وکړو؛ نو څنګه به وي؟بل وايي: که هغسې وکړو؛ نو څنګه به وي؟ باید وویل شي: نه! هوډ مو وکړ او کار پاى ته ورسېد. تر هوډ مخکې سلامشوره او تر هوډ روسته غوڅوالی. داچې هوډ دې وکړ؛ نو پر خدای توکل وکړه اوکار دې پیل کړه او له خدایه هم مرسته وغواړه.

دا ویینه مې، چې وکړه، د بلنې او تبلیغ په اړه وه، چې د بلنې او تبلیغ له آرونو یو يې نرموالی او له هر راز ځيګوالي، زور او کرکې ډډه ده. د مشرۍ او سمبالنې مسله په نبوي سيرت کې خپلواکه مسله ده، چې په دې ویینه به بیا رڼا واچو.

 

له توحيد دفاع

اسلام د تورې دین دی؛ خو که د مسلمانانو ځان، مال، ځمکه او یا توحید په خطر کې وي؛ نو توره ترې تل دفاع ته چمتو ده. علامه طباطبايي د المیزان په تفسیر کې د بقرې سورت د قتال په آیت کې او هم په ((لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ[88]= کې آيت په دې اړه اوچته ویینه کړې ده.

هو! اسلام یو مطلب يوازې د بشریت ګڼي او هغه داچې په کوم ځای کې، چې توحید ته ګواښ وي؛ نو اسلام توحید ژغورنې ته هڅه کوي؛ ځکه توحید تر ټولو دروند انساني حقیقت دی. هغوی چې د آزادۍ په هکله ویینه کوي، نه پوهېږي توحید لږ تر لږه د آزادۍ په بريد کې دی، چې په غوڅ ډول ترې پورته هم دی. که څوک له ځانه دفاع وکړي، دا دفاع سمه مني که غلطه؟که ځان مو وګواښل شي؛ نو ویاست، څه چې کوي، و دې يې کړي، زه دې زور و نه کاروم، پرېږده، چې مړ مې کړي؟ نه! وایو، که د چا په ناموس یرغل وشو؛ نو باید دفاع ترې وکړي، که د چا په خاوره تېری وشو، دفاع ترې باید وکړي. تردې ځایه څوک ویینه نه لري. وایو: که د مظلومو پر ځان، مال او خاوره تېری وشي؛ نو له مظلومه په دفاع کې د درېیمګړي ګډون سم چار دی که نه؟ دا کار نه یوازې سم دی؛ بلکې ترې پورته هم دی؛ ځکه انسان که له خپلې آزادۍ دفاع وکړي، له ځانه يې دفاع کړې ده او که د بل له آزادۍ دفاع وکړي؛ نو له هغې آزادۍ يې دفاع کړې، چې ډېره سپېڅلې ده. که څوک د علم په دفاع کې وجنګېږي؛ نو څنګه ده؟ که د سولې ژغورنې ته وجنګېږي؛ نو څنګه ده؟ نو دا هم همدا شان ده.

توحید هغه حقیقت دی، چې زما او ستا نه؛ بلکې د بشریت دی. توحید د انسان د فطرت يوه برخه ده او کله هم بشری فکر هغه د توحید پر ضد نه راپاڅوي؛ بلکې بل عامل پکې ښکېل دی خو که په کوم ځای کې توحید تر ګواښ لاندې راشي؛ نو اسلام يې ژغورنې ته راپورته کېږي؛ خو دا په دې مانا نه ده، چې توحید په زوره د خلکو زړونو ته ننباسي؛ بلکې اسلام هغه عوامل له منځه وړي، چې د توحید د منځه وړنې لاملېږي. دا عوامل، چې له منځه ولاړل، د انسان فطرت د توحید لوري ته راماتېږي. د ساري په ډول: تقلیدونه، هڅونې، بوتخانې او نور څیزونه باید له منځه ولاړ شي، چې شتون يې ددې لاملېږي، چې انسان اصلاً د توحید په هکله فکر و نه کړي، چې د خلکو فکر آزاد شي او د قرآن په تعبیر، چې د حضرت ابراهیم په هکله وايي:

پر هغه ورځ چې خلک له ښاره ووتل او ښار تش شو او په بوتخانو کې هم څوک نه ول؛ نو ابراهیم علیه السلام هم ټول بوتان مات کړل او تبر يې د لوی بوت په غاړه کې راځوړند کړ. د شپې، چې خلک راستانه شول، و يې لیدل، چې ټول بوتان مات دي او یوازې غټ بوت پاتې دی، چې تبر يې پر غاړه دی. په ظاهر خو داسې ښکاري، چې دا لوی بوت راغلی او دا نور ټول بوتان يې مات کړي؛ خو د بشر فطرت يې نه مني. دا کار چا کړی؟[ قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ[89]-(ځينو) وويل: ((موږ له يوه زلمي د بوتانو (د مخالفت په اړه) خبره اورېدلې وه، چې ابراهيم يې بولي.))] په حضرت ابراهیم پسې ځي. [ قَالُوا أَأَنتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ[90]-(ابراهيم يې چې راووست نو) ويي ويل: ((ابراهيمه! تا زموږ له خدايانو سره دا كار كړى دى ؟))] [قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِن كَانُوا يَنطِقُونَ[91]=(ابراهيم) وويل: ((بلكې دا كار به دې لوى بوت كړى وي؛ نوكه خبرې كړاى شي، پوښتنه ترې وكړئ.)) دوی وویل: هغه خبرې نشي کړای. حضرت ابراهیم ورته وویل، که خبرې نشي کړای نو ولې يې نمانځئ؟! قرآن وايي: [فَرَجَعُوا إِلَى أَنفُسِهِمْ[92]=او(هغو ددې خبرې په اورېدو) خپل وجدان ته راوګرځېدل ]

 

د ګروهې آزادي

هغوی چې د ګروهې د آزادۍ په پلمه بوتخانو ته ورننوځي او یوه خبره هم نه کوي(په واقع کې د اسارت درناوی کوي) د انګلستان ملکه هندوستان ته ولاړه، که څه خپله هندوان د “مندر” په وره کې څپلۍ باسي خو دې ملکې د هندوانو د ګروهې درناوۍ ته خپلې څپلۍ، ان په کوڅه وښکلې، چې خلکو ته وښيي څومره د خلکو د ګروهې درناوی کوي!

دا ګروهه خو څه انسان ته فکر نه ورکوي! دا ګروهه انعقاد- تړنه ده، تقلید دی؛ یعنې هغه زنځیر دی، چې وهم د بشر پښې او لاسونه پرې تړلي دي. بشر په داسې ګروهو کې آزاد پروېښول، په دې مانا دي، هغه اوهامي زنځیرونه، چې خپله بشر، خپلو پښو او لاسونو ته اچولي نو په همدې حالت کې يې باید پرېږدو. دا د اسارت درناوی دی، نه د آزادۍ.

 د آزادۍ درناوی دا دی، چې له دې ګروهو سره مبارزه وشي، چې فکر نه؛ بلکې ګروهه ده؛ یعنې تشه تړنه ده. ګروهه ممکن له آندنې راټوکېدلې وي یا هم له تقلید او تقنینه او یا هم له زرګونو نورو څیزونو. هغه ګروهې، چې له عقل او فکره نه وي راټوکېدلې نو یوازې روحي انعقاد- تړنه ده؛ یعنې اراوايي، زنځیر او تړاو دی. اسلام کله هم اجازه نه ورکوي زنځیر د بشر پښو او لاسونو ته پروت وي، که څه دا زنځیر بشر پخپلو لاسونو ځان ته جوړ کړی وي.

نو په عمومي مانا د عقېدې د آزادۍ مسله یو مطلب دی او د فکر آزادي او د ایمان آزادي بل مطلب دی، په دې مانا، چې هر څوک دې خپل ایمان د پلټنې او فکر له لارې لاس ته راوړي. قرآن له دې سره په جګړه کې دی، چې د ټولنیزو او اندیزو- فکري آزادیو په لار کې شته خنډونه له منځه یوسي.

پوښتي: ولې مسلمانانو پر پلاني هېواد یرغل وکړ؟

ځواب: دې ته نه ول تللي، چې ووايي ټول مسلمانان شئ. ظالمو حکومتونو د خلکو پښې او لاسونه په زنځیرونو تړلي وو، مسلمانان له حکومتونو سره وجنګېدل او ملتونه يې آزاد کړل. دوی دا دواړه سره غلطوي. مسلمانان که له ایران او روم سره وجنګېدل؛ نو له هغو زورمټو حکومتونو سره وجنګېدل او ملتونه يې آزاد کړل؛ ځکه خلک پخپله خوښه او خوشحالۍ مسلمانان شول. ولې تاریخ وايي، چې د مسلمانانو لښکرې به راننووتې نو خلکو به يې په ګلونو هر کلی کاوه؟؛ ځکه دوی يې د ژغورنې پرښتې ګڼلې. ځینې خلک دا یو له بل سره غلطوي او وايي: هېښنده ده! مسلمانانو پر ایران برید وکړ. تر برید روسته به خلکو ته تلل او ورته يې ويل، چې باید اسلام راوړﺉ.

دوی له خلکو سره کار نه درلود او کار يې یوازې له زورمټو حکومتونو سره و. بیا يې د خلکو د ایمانونو دروازې آزادې پرېښوولې او ورته يې وویل: که مسلمانان شوﺉ نو کټ مټ زموږ په شان به یاست او که مسلمانان نه شوﺉ نو په نورو شرایطو کې به درسره تړون وتړو، چې دې شرایطو ته د”ذمّه شرایط” وايي، چې د مسلمانانو ذمّه شرایط فوق العاده اسان او ساده ول.

نو خپله د ایمان په هکله(نه د ایمان د اندیز- فکري او ټولنیزو خنډونو په هکله، چې بېل حساب لري) د ګټې رسونې، نرمۍ، له تاوتریخوالي او زوره ډډه کول د اسلامي بلنې له آرونو ځنې دي.

((لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِن بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىَ[93]= د دين په منلو كې زور او اړ ايستل نشته (ځكه) سمه له كږې لارې روښانه او بېله شوې ده؛ نو ځكه څوك چې پر طاغوت [ =بوت، شيطان او هر سرغړاند] كافر شي او پر الله ايمان راوړي نو هغه داسې ټينګه كړۍ ونيوه.))

د قرآن لڼد سول دادی، چې د دین په چار کې زور نشته؛ ځکه حقیقت روښانه دی، د لارښوونې او ودې لار هم روښانه ده، بې لاري هم روښانه ده، څوک چې غواړي دا لار غوره کړي، که هغه بله.

ددې آیت په شان نزول کې يې، چې یو بل سره نږدې دي او ټول کړای شي په ان واحد کې سم وي. “بني نضیر”، چې د مسلمانانو هم ژمني ول خیانت يې، چې وکړ، رسول الله حکم ورکړ، چې له دې سيمې دې ووځي. د مسلمانانو ځینې اولاد پکې ول، چې یهودان ول. یهودان ولې؟(د اسلام تر را تلو مخکې) یهودانو تر عربو لوړ کلتور درلود. د حجاز خلک فوق العاده نالوستي او بې خبره ول. یهودان کتابي او لوستي وو او ډېر معلومات يې درلودل؛ نو خپل فکر يې پر عربانو تپه. ان داچې بوتلمانځو هم په دوی ګروهه درلوده. حضرت ابن عباس (رض) وايي: د مدینې په ښځو کې به داسې پېښېدل، چې بچي يې نه کېدل؛ نو نذر يې کاوه، که بچې يې وشي، یهودانو ته به يې واستوي، چې یهودي شي. پردې ګروهن ول، چې د یهودانو دين زموږ تر بوتلمانځنې اوچت دی. کله به يې خپل تى خور ماشوم، شېدو ورکونې ته یهودانو ته لېږه. دا نذر کړای شوي بچي به یهودېدل او یهودانو ته به تلل او هغو ماشومانو ته يې، چې شېدې ورکولې، دوی هم د یهودانو په خوى کېدل، رضاعي مور، رور، خور يې موندل او ورسره بلدېدل او ځینې به يې یهودان شول.

په هر حال ځینې داسې یهودي ماشومان هم پکې ول، چې موروپلار يې انصار او د “اوس” او “خزرج” ول، چې هوکړه په دې راغله، چې “بني النضیر” دې ولاړ شي؛ نو مسلمانانو وویل: موږ به يې پرېنږدو، چې اولاد مو له ځان سره بوځي او یهودان پاتې شي؛ خو خپله ځینو اولادونو وویل: غواړو له خپلو هم دینو سره ولاړ شو. رسول الله (ص) ته راغلل، و يې ويل: رسول الله (ص)! موږ نه پرېږدو، چې زامن مو ورسره ولاړ شي. (آیت ظاهراً هلته نازل شوى) آنحضرت وویل: ((د زور خبره نه ده، که د اولادونو زړونه مو غواړي نو اسلام دې راوړي که نه غواړي، خپله خوښه يې ده، چې ځي ولاړ دې شي، دین په زور نه دی. (لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِن بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىَ)؛ ځکه د ایمان طبیعت کله هم زور او تاوتریخوالی نه مني.

فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ. لَسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِرٍ. إِلَّا مَن تَوَلَّى‏ وَكَفَرَ. فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الْأَكْبَرَ[94]= نو نصيحت كوه، چې په واقع کې ته يوازې نصيحت كوونكى يې. ته پر هغوى زرور نه يې (چې ايمان راوړ ته يې اړ باسې)؛ خو كه چا مخ واړاوه اوكافر شو؛ نو الله به په ډېر ستر عذاب سزا وركړي.))

پېغمبره! خلکو ته یادونه- تذکر وکړه، خلک د غفلت له خوبه راويښ کړه، خلکو ته ویښتیا ورکړه، خلکو ته اګاهي ورکړه، خلک په ویښتیا او اګاهۍ دین ته راوبوله (إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ)، ته بې له نصیحت کونې بل مقام نه لرې، زرور نه يې؛ یعنې خدای داسې نه يې رالېږلى، چې په زوره دا کار وکړې(إِلَّا مَن تَوَلَّى‏ وَكَفَرَ) ایا (إِلَّا مَن تَوَلَّى‏ وَكَفَرَ) له (لَسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِرٍ) څخه یا له (فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ)استثنا دی؟ په المیزان تفسیر کې وايي او دلیل يادوي، چې له (فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ) څخه استثنا دی. تذکر ورکړه (إِلَّا مَن تَوَلَّى‏ وَكَفَرَ) خو هغو وګړیو ته چې تا ورته يادونه ورکړې ده. په دې، چې تا ورته يادونه ورکړې ده؛ نو دوی ترې مخ واړوه، اوس تر يادونې روسته تذکر ګټه نه لري. (فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الْأَكْبَرَ) خدای به ورته ډېر ستر عذاب ورکړي.

 

 

د رسول الله ژوند ليک او د آنحضرت ويناييزه شننه

((لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَاعَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُوفٌ رَحِيمٌ[95]=په رښتيا پخپله له همدا تاسې درته يو استازى راغلى، چې ستاسې ځورونې پرې سختې پرېوځي (او) ستاسې پر لارښوونې ټينګاركوي، پر مؤمنانو خواخوږى (او) زړه سواندى دى.))

 

د نبي مکرم (ص) د روزنیز پېغام، عقلاني، اخلاقي او قانوني اړخونه

د مکرم نبي (ص) د بعثت په باب، چې زموږ قاصرو ژبو او لنډو ذهنونو خورا زیات مطالب ويلي دي- او ټولو ويلي دي- په واقع کې یوه ستره عرصه ده، چې په نږدېیو کې یې د دې سترې پېښې بیانول شوني نه وي. څومره چې وخت مخې ته ځي او بشر په بېلابېلو تجربو، د خپل ژوند نواقص، ډېر درک کوي؛ نو د نبي مکرم بعثت به خپل ډېری اړخونه راڅرګندوي. په واقع کې دا بعثت، عقلاني روزنې، اخلاقي روزنې او قانوني روزنې د خلکو رابلل وو. دا هغه څیزونه دي، چې د انسان هوسا او مخ په تکامل ژوند ورته اړتیا لري.

په لومړۍ درجه کې عقلاني روزنه ده؛ یعنې د انسان د عقلاني ځواک رابرسېره کول، هغه د انسان پر کړنو حکم کوونکی ټاکل، د انسان لاسونو ته د انسان د عقلاني مشال ورسپارل، چې په دې مشال لار تشخیص کړي او پر لار د تګ وسه ورکړي؛ دا لومړۍ مسله ده او تر ټولو خورا مهمه هم همدا ده. سربېره پردې چې د رسول الله په بعثت کې په لومړۍ درجه کې، د عقل مسله مطرح شوې، د پوهې مسله مطرح شوې، په ټول قرآن او د رسول الله په غیرقرآني ښوونو کې هم، چې تاسې څومره ووینئ، پر عقل، تامل، تدبر، تفکر او دې په ورته تعبیراتو اډانه شوې ده. ان د قیامت پر ورځ د مجرمانو له خولې قرآن وايي: ((لو کنا نسمع او نعقل ما کنا فی اصحاب السعیر[96])) داچې موږ د دوزخ پر اور ککړ شوو، لامل یې دا و، چې د خپل عقل مو وا نه ورېده او زړه مو پرې و نه تړه؛ نو نن چې د قیامت ورځ ده، په دې تلپاتې تریخ برخلیک اخته شوو.

د ټولو پېغمبرانو (ع) په کړنلیک، د ټولو پېغمبرانو په ژوند- دا په خاتم پېغمبر پورې ځانګړی نه دی- عقل ته رابلنه په لومړۍ درجه کې دی؛ البته دا په اسلام کې خورا پیاوړی، خورا روڼ او خورا څرګند دی؛ نو امیرالمؤمنین علیه الصلاة و السلام د انبیاوو د بعثت د لامل په باب وايي: ((لیستادوهم میثاق فطرته)) تردې چې وايي: ((ویثیروا لهم دفائن العقول[97])) د عقل زېرمې را برسېره کړي. دا د عقل زېرمې زموږ او ستاسې په زړونو کې دي. زموږ او ستاسې د چار نیمګړتیا په دې کې دی، چې د هغه تن په څېر یو، چې پر زېرمه ویده دی؛ خو خبر ترې نه دی او ګټنه ترې نه کوي او له لوږې مړ شي. زموږ حالات داسې دي. وخت په وخت عقل ته مراجعه نه کوو، عقل خپل ځان ته حکم کوونکی نه ټاکو، وخت په وخت په عقل روزنه نه کوو، د نفس واګې وخت په وخت عقل ته نه ورسپارو، دا زموږ حالات دي.

دا زېرمه زموږ په واک کې ده؛ خو ګټنه ترې نه کوو او هغه مهال په دنیا او آخرت کې د بې عقلۍ، جهل او د هغوی له عوارضو له لامله په خورا ستونزو ککړېږي؛ نو د اسلام مکرم نبي صلی الله علیه و آله وسلم په یوه حدیث کې وايي: ((ان العقل عقال من الجهل[98])) عقل د جهل عقال دی. عقال هغه پړی دی، چې د څاروي پښې پرې تړي، چې حرکت و نه کړي او د قابو کولو وړ وي. وايي: عقل د جهل عقال دی. دا هغه د پښو تړونکی دی، چې لاملېږي انسان له جهالت سره حرکت و نه کړي. بیا وايي: ((و النفس کمثل اخبث الدواب[99])) نفس د خورا شرورو څارویو په څېر دی؛ نفس دادی. ((فان لم تعقل حارث)) چې کله مو دا عقل عقال نه کړ، قابوکوونکی مو نه کړ، سمبالنه مو یې په لاس کې وا نه خسته، سرګردانه به شئ، د هغه وحشي څاروي، چې نه پوهېږي، چې چېرې روان دی، سرګردانېږي؛ له همدې سرګردانۍ سره دي، چې انسان ته په وګړیز ژوند او ټولنیز ژوند د خپل ځان او انساني ټولنې ته ستونزې رامنځ کېږي. عقل دادی.

د پېغمبر مکرم (ص) لومړی کار د عقل اثاره ده، د تفکر د ځواک راپارول دي؛ په یوه ټولنه کې د تفکر پیاوړي کول دي. دا د ستونزو هوارونکی دی. عقل دی، چې انسان ته د دین لارښود دی، انسان دین ته راکاږي. عقل دی، چې انسان د خدای عبودیت ته اړباسي. عقل دی، چې انسان له سفیهانه، پر ناپوهیو ککړو چارو او د دنیا پر بازار زړه نه تړلو ژغوري. عقل دادی. نو لومړی کار دادی، چې په ټولنه کې عقل پیاوړی شي او زموږ دنده هم داده.

موږ هم چې نن غواړو، چې اسلامي ټولنه د پېغمبر مکرم (ص) د اسلامي ټولنې یوه بېلګه شي، له ټولو کمزوریو، له ټولو لنډونونو سره چې په موږ کې دي، د رسول الله د عظمت پر وړاندې داسې حرکت کوو، داسې مو وغوښتل، چې د هغه یوه بېلګه جوړه کړو. په دې ټولنه کې هم باید معیار عقل وي.

دویمه روزنه، اخلاقي روزنه ده، چې: ((بعثت لاتمم مکارم الاخلاق[100])) اخلاقي مکرمتونه او اخلاقي فضیلتونه په خلکو کې بشپړ کړي. اخلاق هغه لطیفه هوا ده، چې که په هره ټولنه کې وي، انسانان کولای شي، په تنفس کولو یې روغ ژوند ولري. اخلاق چې نه ول او بې اخلاقي چې واکمنه شوه؛ نو حرصونه، کنجوسۍ، د ځاني غوښتنو پر بنسټ چلنونه، ناپوهۍ، دنیاغواړي، وګړیزې کینې او اخلاقي رذایل رامنځ ته کېږي.- ژوند به ستونزمن شي؛ تنګسه به شي او له انسانه به د سم تنفس وس واخستل شي؛ نو په قرآن کریم کې په څو ځایونو کې ((یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة))- تزکیه، چې هماغه اخلاقي ودې ورکونې ته وايي، تر تعلیمه مخکې راغلی دی. په همدې روایت کې هم چې د عقل په باب مو له رسول الله نه رانقل کړ- بیا چې عقل بیانوي- وايي، چې بیا هغه مهال له عقل نه حلم رامنځ ته شو. له حلم نه علم رامنځ ته شو. ددې مسلو ترتیب ته دې انسان توجه وکړي: عقل لومړی حلم رامنځ ته کړ؛ پراخه سینه او زغم یې رامنځ ته کړ، پراخه سینه او زغم، چې وي؛ نو د علم زده کړې او د خپلو- وګړي او ټولنې- معلوماتو ډېرولوو ته زمینه چمتو کېږي؛ یعنې علم د حلم تر پړاو روسته دی. حلم، اخلاق دی. د قرآن په آیت کې هم ((یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة)) تزکیه یې مخکې راوړې ده. دا اخلاقي روزنه ده. نن موږ دې اخلاقي روزنې ته خورا اړتیا لرو.

بیا په هغه قانوني روزنې پسې دی. قانوني انضباط. د اسلام پر ټولو احکامو لومړی عامل په خپله د اسلام مکرم نبي و. له ام المؤمنین عایشې بي بي رانقل شوي دي، چې د رسول الله په باب پوښتنه وشوه- د رسول الله د اخلاقو او کړنو په باب- ورته یې وویل: ((کان خلقه القرآن))؛ د هغه اخلاق، چلن او ژوند د قرآن انځور و؛ یعنې داسې څه نه ول، چې په خپله به یې د هغه امر کړی وي او په خپله به یې نه وي ترسره کړی. دا ټولې زموږ لپاره زده کړې دي. دا ټولې زده کړې دي. نه داچې وغواړو، چې هغه ستریا د ځان له سپکو سره په پرتله کړو؛ هغه سوکه ده او موږ لمنې یو، موږ په لمنو کې حرکت کوو؛ خو د سوکې پر لور ورروان یو. کچه او معیار هلته دی.

رسول الله په خپله عالم و؛ ((آمن الرسول بما انزل الیه من ربه[101])) او مؤمنین هم په پېغمبر پسې ول. هغه عامل دی، خلک هم د هغه عمل ته ګوري، لاره پیدا کوي او د ټولنې د مشرانو او مخورو ونډه داده. یوازې په خبره باید اکتفا و نه کړو.

مبعث یوازې یو جشن نه دی، چې و یې لمانځو، چکچکې ووهو، خواږه وخورو او خپاره یې کړو او خوشحالۍ وکړو؛ دا نه دی. مبعث یوه مقطع ده؛ یو اختر دی. اختر؛ یعنې هغه مقطع، چې انسان یو حقیقت ته ورمتوجه کوي. یو اختر دی. موږ مبعث ته ګورو، رسول الله ته ګورو، هغو سترو هڅو او مجاهدتونو ته ګورو او بیا سترو اغېزو ته ګورو؛ لس کاله – د یوه ولس په ژوند کې لس کاله د سترګو د رپ هومره وي- په دې لس کاله کې د ستر انسان، دې عظیم العظماء څه وکړل! چېرې به هغه لس کاله، چې رسول الله پکې حکومت وکړ، له لسو کالو سره په پرتله شي! څه حرکت یې په بشر کې رامنځ ته کړ؛ څه توپان یې راولاړ کړ او د دې توپان ورهاخوا یې څومره ارام کڅ بشر ته وروښود او څنګه لار یې ور وښووله! درې شپېته کاله یې هم عمر وکړ. موږ اوس غواړو له دې اوږدو عمرونو سره، د ماشومتوب په دې حرکت پر هغه لار- تر کومه چې شونې وي- مخې ته ولاړ شو. چې کله هغسې حرکت له هومره اخلاص سره،له هومره هڅو سره له هغه رباني هدایت سره ترسره کېږي؛ نو پایله هغه څه کېږي، چې د رسول الله په لس کاله حکومت کې ترسره شول او هغه ستریا یې رامنځ ته کړه.

 یادونه:

د حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم پر سیرت، کړنلارو، کړلارو او کړچارو د ښه پوهېدو لپاره، په کار ده، پر هغو شرایطو هم ځان پوه کړو، چې آنحضرت پکې مبعوث شوی و، چې د ویینې دوام مو همدې چار ته ځانګړی کړی دی.

                 

 

 

 

له اسلام وړاندې د عربي ټولنې وضع

له اسلام وړاندې د عربي ټولنې د حالت څېړنې ته د درېيو چارو څېړنه لازمه ده.

۱- د عربو اصل او نژاد (آر او خېل)

۲- له اسلام وړاندې د عربو ديني، فرهنګي او ټولنوټیزه (اقتصادي او اجتماعي) وضع.

۳- د نبي اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تر بعثت او هجرت مخکې د مکې او مدينې وضع.

 

د عربو اصل او نژاد (آر او خېل)

وايي اعراب، د نوح عليه السلام د زوی، سام له خېله دي. ټول عربان په آر (اصل) کې د عدنان او قحطان په دوو ځوځاتونو ويشل کېږي، چې شرح يې داده:

۱- د عدنان ځوځات: دوی د ابراهيم عليه السلام د زوی اسماعيل عليه السلام ځوځات دی، دوی په آر کې په مکه او بيا د نجد په سیمو او چې تر بعثت وړاندې په مکه کې ول، د قريشو ټبر نه و.

۲- د قحطان ځوځات: دوی د يعرب بن قحطان لړۍ ده په آر کې مېشت ځي يې د يمن سيمې وې روسته يې لس ټبرونه شام، عراق او مدينې ته ولېږدېدل، هغوی چې مدينې ته ورغلل، د اوس او خزاج دوه ټبرونه وو[102].

 

له اسلام مخکې د عربو ديني، فرهنګي او ټولنوټیز حالات

په جزيرة العرب کې ديني حالات:

په عربي ټاپووزمي او چاپېريال کې يې د پالونکي له لوري د خلکو هدایت ته درې شريعته راغلي وو، چې د خاتم الانبياء صلی الله علیه وآله وسلم تر بعثت وړاندې يې لارويانو درې واڼه اړولي ول.

 

(۱) د ابراهيم، خليل الرحمن علیه السلام شريعت

په قرآن او نبوي حديث کې ددې شريعت د لارويانو نامې «حنيف» او جمع يې «احناف» او «حنفاء» دي، «حَنَفَ» په عربي ژبه کې حق ته له باطلو ځنې د مخ اړونې پر مانا ده[103] – او «حنيف» يعنې حق ته له باطلو ځنې مخ اړوونکی. په قرآن کې دا نامه له «مسلم» لفظ سره يو ځای راغلې ده.

((مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا (آل عمران/۶۷) = ابراهيم يهودي او مسيحي نه و؛ بلکې حقپال مسلمان و.))

تر ابراهيم روسته، زوی يې اسماعيل علیه السلام او ورپسې يې اولاده د ابراهيم پر شريعت وو او په «حنفاء» و کې شمېرېدل. لومړي تن چې د حضرت ابراهيم شريعت یې واړو، د اسماعيل له ځوځاته «عمر و بن لمحي» و. نوموړی شام ته په يوه سفر کې د «بلقاء[104]» سيمې يو ښار «قاب» ته ورسېد، دلته د عمالقه قوم بوتپالی و، عمرو ترې وپوښتل: دا څه لمانځۍ؟ و يې ويل دا بوتان دي اورښت ترې غواړو، راوروي يې، پر غليم برلاسي غواړو، لاسنيوی مو کوي!

عمر وويل: يو يې راکړئ، د «هبل» بوت يې ورکړ او مکې ته يې راووړ او و يې دراوه او خلک يې د هبل لمانځنې او درناوي ته اړ کړل او په ابراهيم دين کې يې نور نوښتونه هم راوړل[105].

تردې روسته په قريشو او د اسماعيل د ځوځات په ټبرونو کې بوتپالي خپره شوه؛ خو حال دا، دوی د تاريخ د خورا ستر بوتماتي ابراهيم اولاده وه.

په دې توګه د ابراهيم لارويانو اخر- چې د زوی يې اسماعيل له اولادې ځنې وه او مکه مېشتي ول- د هغې کعبې ګرچاپېره – چې د بشري تاريخ ستر بوتماتي، دا يکي يو الله لمانځنې ته جوړه کړې وه- د عربو مشهور ترين بوتان ودرول، ترې راچورېدل او اړتياوې يې ترې غوښتې.

له دې حالاتو سره، قريشو ځانونه د ابراهيم شريعت وارثین (پاتوړي)، د کعبې کونجي والا او د بيت الله د حاجيانو مېلمه پالي ګڼل او له همدې لامله يې ځانونه د آدم د ځوځات غوره وګړي بلل.

د عربانو نور ټبرونه هم بوتپالي وو؛ خو ډېرو لږو يې د يهودو او نصاراوو دين ته ورمخه کړې وه او دې ټولو (بوتپالو) د بيت الله حج کاوه؛ خو د حج مراسم يې هم، څه چې ابراهيم خليل الله راوړي وو، اړولي وه.

دوی څلور مياشتې، حرامې ګڼلې او جګړې يې پکې نه کولې چې دا وې:

«ذی قعده»، «ذی حجه»، «محرم» چې په دوی کې حج ته ورتلل او راستنېدل او په «رجب» مياشت کې عمرې ته ورتلل.

په دې څلورو مياشتو کې د عربي ټاپو وزمې خلک په امن کې اوسېدل او که چا پکې د خپل پلار قاتل هم ليده، څه غبرګون يې نه ورښووه. په دې موده کې يې له سوداګرۍ هم ګټنه کوله او په خپلو بازارونو کې يې پېر پلور کاوه.

د قريشو او نورو بوتپالوعربانو دې ته هېڅ پام نه و، چې د ابراهيم حنيف شريعت اړول شوی تردې چې څلورو لاندې وګړيو يې، د بوتپالنې په يوه موسم کې دې تحريف او اړونې ته ورپام شو:

تر بعثت وړاندې څلور تنه حکيمان: ورقه بن نوفل، عبيد الله بن جحش، عثمان بن حویرث او زيد بن عمرو بن نفېل، يو بل ته یې وويل: قوم مو بېلارې شوی او زموږ د پلرونو، ابراهيم پر دين نه دي، دا ډبرې څه دي چې ترې چورلي او اړتيا ترې غواړي، سره له دې چې دوی سترګور او اورېدونکي نه دي؟! راځئ په ښارونو کې د ابراهيم حنيف د دين په لټه کې شو.

په پايله کې له دوی ځنې ورقه او عثمان، مسيحيت ته ورمخه کړه، عبيدالله اسلام راووړ، بيا مرتد او مسيحي شو او زيد بن عمرو بن نفېل بوتپالي او د قريشو نوښتونه (بدعتونه) یې پرېښوول او په کعبې کې يې قريشو ته په لوړ غږ وويل: تاسې د ابراهيم پر دين نه ياست[106].

ددې څلور تنو کار، قريشو ته يو سپيناوی او يوه روښانګري وه او د خاتم الانبياء صلی الله علیه وآله وسلم بعثت ته د دوی د ذهن چمتو کول وو.

 

(۲) د حضرت موسی بن عمران علیه السلام شريعت

د موسی بن عمران شريعت که څه په پيل کې په سينا غره کې پرې ورنازل شو؛ خو مخاطب قوم يې (بني اسرائيل) بيت المقدس ته د مسافرت پر حال وو، قبله او ديني مرکز يې په شام کې بيت المقدس و.

د يهودو قوم، بني اسرائيل، چې ددې شريعت وارثین (پاتوړي) و، له نورو امتونو سره له جګړو روسته، د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم تر بعثت وړاندې ډېر لږ يې په يمن کې ورکنومي اوسېدل او نور ډېر لږ يې د شام په ځينو ښارونو کې مېشت وو او ډېر يې په مدينه او چاپېريال کې د خيبر، وادي القری او تيما (شام ته نژدې) په سيمو کې اوسېدل.

لکه څنګه چې د ابراهيم علیه السلام شريعت اړول شوی و، د موسی علیه السلام شريعت او اسماني کتاب؛ تورات يې هم اړولی شوی و. پردې سربېره همدا اړول شوی تورات هم د يهودو له ولسونو سره نه و؛ بلکې د هارون علیه السلام له ځوځاته له ديني مشرانو سره يې څه ليکنې وې او په دې توګه يې ددې ليکنې يوه برخه هم پټوله، دوی ډېر د موسی شريعت په ځينو شعارونو پابند وو؛ لکه د بيت المقدس قبله توب، د شنبې ورځې رخصتي او د هارون اولادې روحانيت. ددې دينې مشرانو په شتو ليکنو کې هغه خبرونه او زيري روغ جوړ او بې لاسوهنو پاتې و، چې پکې د بني اسرائيلو پېغمبرانو د خاتم الانبياء صلی الله علیه وآله وسلم د بعثت په باب کړي وو او د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ځانګړنې يې هم په ګوته کړې وې؛ ځکه دې خبرونو او زېريو يې – د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم تر بعثت وړاندې- د دوی له ورځنیو مصالحو او ګټو سره څه ټکر او تضاد نه درلود؛ نوځکه مدينه مېشتي يهودي عالمانو، د خاتم پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د بعثت او په مدينه کې يې د اوسېدو په باب ډېرې خبرې اترې کولې او دا يې اوسيانو او خزرجيانو ته د عالمانه وړاندوينو په توګه ويل.

 

(۳) د عيسی بن مريم علیه السلام شريعت

عيسی بن مريم تر موسی علیه السلام روسته په بيت المقدس کې مبعوث شوی و او خپله له بني اسرائيلو ځنې و. اسمان ته تر عروج او ورختلو روسته يې شريعت د نورو دواړو شرايعو په څېر سخت واوړېد، تردې چې لارويان يې په درې ګونو خدايانو: پلار زوی (عيسی) او روح القدس ګروهن (معتقد) شول، د شنبې رخصتي يې پر يکشنبې واړوله… په دې توګه له مسيحيته هم بې له څو شعارونو؛ لکه قبله او د صليب درلودل، چې ګروهن وو، مسيح يې پرې سولۍ کړی، څه نه و پاتې.

خو له دې سره سره هغه زېری چې تر حضرت مسيح مخکې پېغمبرانو او خپله حضرت مسیح د خاتم پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په باب کړی و، په دې پار چې د دوی له ورځېنيو مصالحو او ګټو سره په ټکر کې نه و؛ نو د نصاراوو په ديني کتابونو او له عالمانو سره بې له اړونې پاتې و او په هر ځای کې د نصاراوو عالمانو د خاتم پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د راتلو وړاندوينه کوله.

د جزيرة العرب مسيحيان، په شام کې اوسېدل او يوازې ډېر لږ يې په يمن اوعراق کې مېشت وو. د دوی د شيخانو (راهبانو) څو يې د شام او مکې پر لار پراته وو، چې کله ناکله يې له سوداګريزو کاروانونو سره تماس نيوه او د خاتم پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د بعثت خبرې يې کولې.

 

د درې ګونو اديانو د لارويانو خپلمنځي چلن

يهودو او نصاراوو يو له بل سره پخوانۍ کينه او دښمني درلوده، قرآن يې خبرې را اخلي:

((وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ….. (بقره/۱۱۳) = او يهوديانو وويل: ((مسيحيان پر حق نه دي)) او (همداراز) مسيحيانو وويل: ((يهوديان پر حق نه دي)) حال دا، دواړه ډلې اسماني كتاب لولي.))

بوتپالو هم ځانونه پر حق ګڼل او هم يې کتابيان؛ خو د يهودو يې ډېر درناوی کاوه او دوی يې ړومبي کتابيان ګڼل.

 

پر معاد او قيامت ګروهه

د نبي اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تر بعثت وړاندې زمانه کې د يوه دين لارویانو، نه صابئي او مجوس او نه يهودو او نصاراوو، د معاد او قيامت په باب څرګنده ګروهه نه درلوده. عربي بوتپالي هم د بيا راژوندي کېدو او قيامت منکر وه؛ لکه چې قرآن يې په اړه وايي:

((إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ ﴿مومنون/۳۷﴾ = زموږ بې ددې دنيا له ژونده نور څه نشته، (همدلته يو شمېر) مرو او (يو شمېر) ژوندي کېږو او [هېڅکله] بیا را پاڅېدونکي نه یو!))

او د خدای او بوتانو چې له خدای سره يې شريک ګڼل په اړه يې ګروهه تر همدې بريده وه، چې دنياوي اړتياوې يې ترې غوښتې لکه يې ترې غوښتل چې دښمنان يې خوار او ذليل کړي اورښت ورته ووروي، رنځوري يې ورغوي اوښان او مېږې يې شيدې ورکړي او…

نوځکه له ناروا او چټلو کړنو؛ لکه وژنې، لوټ، ځورونې او کنځل يې څه پروا نه کوله؛ خو څه چې په دنياوي ژوند کې پيکه پايلې ورته درلودې؛ لکه پوهېدل که څوک ووژني؛ نو د مقتول ټبر به د قاتل د ټبر، تن ووژني نو له دې کاره يې ډډه کوله او يا کومې چارې چې د خلکو بدې ايسېدې او که په کولو يې نور خبریدل، چې دی پرې ټپسوری او بدنامېدای شي؛ نو نه يې کولې…

 

 

 

د عربو فرهنګ

په هغې زمانې کې د عربو فرهنګ دوه مهمې برخې درلودې:

۱- د انسابو علم (ځوځاتپوهنه)                             ۲- بليغ شعر(څرګند شعر)

 

(۱) ځوځاتپوهنه:

عربو په جاهليت پېر (عصر) کې د خپل خېل د نسب ياد ساتلو (د نيکونو د نامو د لړۍ) په چار کې دومره مبالغه کوله، چې د دويمې پېړۍ هر عربي که له عدنان ځوځاته و؛ نو په خپل ګومان يې د خپلو نيکونو نامې تر اسماعيل او ابراهيم علیه السلام په يادو درلودې او که د قحطان له ځوځاته و؛ نو تر يعرب بن قحطان پورې يې يادې وې.

دوی د ځوځات (انساب) په يادولو کې دومره مبالغه کوله، چې د خپلو اصيلو عربي آسونو نسب (ځوځات) يې هم په يادو ياداوه، چې اوس هم د هشام بن محمد بن کلبي [107] «انساب الخيل» کتاب شته؛ خو د عربانو د ځوځات په باب جې د انسابو کوم کتابونه راسره دي، په څو دلايلو شکمن دي.

کله کله د يوه ټبر څانګه جلا کېده او په بل ټبر پورې ورنښته. په دې باب ابن کلبي د «النواقل[108]» په نامې يو کتاب لري؛ يعنې د عربي ټبرونو هغه څانګې چې خپل نسب (ځوځات) يې بل ټبر ته ورلېږلی دی. په پايله د ځوځاتپوهنې په کتابونو کې دا څانګې د ورنښتې ټبر په نامه يادې شوې دي.

پردې سربېره ډېری عربانو پردي اولادونه پر خپل اولادولۍ نيول او بيا په ځوځاتپوهنې کې دا سړی خپل صلبي پلار ته نه ورمنسوبېده؛ بلکې پلار ويلي ته ورمنسوبېده.

همداراز په جاهليت پېر کې د عربو په انسابو کې يوه بله بېلګه هم شته چې په دې کتابونو کې د ورمنسوبېدو سموالی ټکنی کوي لکه چې د يوه قيصه يې داده:

ابن ابی الحديد د زمخشري له ربيع الابرار راخستې، د عمر وعاص مور نابغه نامې په مکه کې يوه بدلمنې مينزه او د عبدالله بن جدعان ازاده کړای شوې وه، په يوه طهر (د ښځې د دوو حيضو ترمنځ د پاکۍ مودې ته طهر وايي) کې پينځو تنو کوروالی ورسره کړی و.

۱- ابولهب بن عبدالمطلب                       ۲- اميه بن خلف                      ۳- هشام بن مغيره

۴- ابوسفيان بن حرب                             ۵- عاص بن وائل.

او نابغې تردې روسته عمرو وزيږاوه او سره له دې چې ابوسفيان ته یې ورته والی درلود، د پينځو واړو پرې ادعا وه، چې زوی يې دی، په پای کې يې نابغه د عمرو مور منځګړې کړه، و يې ويل: عمرو د عاص بن وائل زوی دی، تردې روسته يې عمرو ته د عاص بن وائل زوی وايه او د ده په ټبر پورې ورمنسوب شو. د نابغې دليل دا وه، چې عاص ورته لاس خلاصی و[109].

په پايله کې تر ننه د عربانو د ځوځاتپوهنې په کتابونو کې عمرو د عاص بن وائل زوی ليکل شوی دی.

دا ډول قيصې د قريشو په انسابو کې ډېرې دي[110] او تر قريشو روسته د ثقيف ټبر (د مکې په دولس فرسخی طايف کې) هم په دې باب داستانونه لري؛ خو ځوځاتپوهانو په مدينه کې د اوس او خزرج د ټبرونو او په یمن کې د همدان د ټبرونو او په عربي ټاپو وزمي کې د قحطان د ټبرونو په هکله څه نه دي ويل:

په لومړي او دويمې پېړيو کې په عربانو کې ځوځات پوهانو شتون درلود، چې پردې قيصو پوهېدل او خلکو ترې يادول؛ لکه حضرت ابوبکر او حضرت عقيل بن ابی طالب، چې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم اصحاب کرام وو.

(۲) بليغ شعر

يعقوبي وايی[111]:

عربو، شعر د حکمت پوهنې او نورو ډېرو علومو پر ځای ګاڼه او که په کوم ټبر کې به يو تکړه شاعر و، چې په شعر کې به يې ماناوې ويلې؛ نو دا شاعر به يې خپلو بازارونو ته چې په کال کې به په ځانګړي وخت کې جوړېدل او بيت الله ته د حج په موسم کې له ځان سره بوت، چې په دې ځايونو کې راټول شوي عربان يې شعر واوري او دا کار يې ځان ته يو شرف او وياړنه بلله.

په چارو کې يې بې له شعره څه خوند رنګ نه و، کله د شاعر شعر دښمنۍ ته اړ باسل او کله يې دوستۍ او يووالي ته، په خبرو کې يې د شعر بېلګې راوړې، په شعر يې يو پربل لوړوای لټاوه او په خپلو کې يې ښه والی او بد والی ويشه، يو ټبر له بل ټبر سره جنګېده، ستاينې يې کولې او يو بل يې رټل اوغندل.

عربانو، په څلور ماناوو شعر انشاء کاوه:

۱- په جګړو کې د خپل ټبر د زړورو جنګياليو او د دوی د جګړيزو وزليو ستاينه:

توره، نيزه، کمان او اس سورېدل، شعر يې په دې باب لکه د رستم او د رستم د آس او د رستم د جنګي وسلې په اړه د فردوسي شعرونه دي او د عربانو په شعرونو کې ورزيات څيز پرې، د عربي لار مزلو اوښانو ستاينه ده.

۲- د ځان او خپل ټبر د جود، بخشش او ورکړې په باب يې ستاينې کولې، په تېره د مېلمنو په مېلمه پالنې کې، چې په فارسي [او پښتو] کې دغسې اشعار دود نه دي.

۳- د خپلې محبوبې، د محبوبې د کور او څه چې په محبوبې پورې تړاو لري، شاعر يې ستايي په هره ژبه کې دا ډول شعر شته، کله په دې باب مبتذل اشعار وي لکه د عبيد زاکاني.

۴- د ټبر د وياړونو ستاينه، چې په دې باب يو قوم هم د عربانو په څېر نه موندل کېږي؛ البته په ندرت او ډېر لږ لږ په ځينو عربي قصايدو کې د علمی حکمت؛ يعنې غوره اخلاقو څه ناڅه بيتونه ليدل کېږي او کله نا کله د عربو په بازارونو کې ښو اخلاقو ته په بلنې کې څرګندې ويناوې کېدې او اشعار ويل کېدل، چې را روسته يې لولو:

له اسلام وړاندې د مکې خورا ستر شاعر ابو طالب او د مدينې نامي شاعر حسان بن ثابت و.

 

 

 

تر اسلام مخکې د عربو وټیز حالات

د عربانو هغه ټبرونه چې د يمن، مدينې، عراق او شام په ښارونو کې اوسېدل، په کرنه، بڼوالۍ او پوونده ګرۍ (دامدارۍ) بوخت وو. مکيان چې د قريشو ټبرونه وو، سوداګري يې کوله د دوی سوداګريز کاروانونه په ژمي کې له شام، فارس او عراق نه مکې ته او په اوړي کې له مکې څخه يمن او په افريقا کې حبشې ته په تلو راتلو کې وو، خدای به دې باب وايي:

((لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ = (الله له دې سپېڅلې ځمكې سره) د قريشو د مينې د پيدا كولو لپاره (فيل سپرو ته سزا وركړه، چې د پېغمبر راتلو ته لار هواره شي)،))

((إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ = له ژمنيو او دوبنيو (سوداګریزو) سفرونو سره یې مینه (چې له لامله يې ورته راستانه شي)))

((فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ = نو (ددې ستر نعمت په شكرانه كې) بايد ددې خونې (كعبې) پالونكی ولمانځي؛))

((الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ = هماغه (الله) چې له لوږې یې ماړه کړل او له وېرې او ناامنۍ يې (خوندي او) ډاډمن كړل.))

هو، قريشو ددې سوداګريزو سفرونو له لامله، ډېره شتمني راټوله کړې وه، چې په عربو کې يې ساری نه درلود.

د دغسې عربي ټبرونو وټيزه (اقتصادي) وضع دغسې وه؛ خو نور ټبرونه چې د عربي ټاپو وزمې ډېری خلک وو، ګردسره بېديا مېشتي او پر تنګلاسۍ اخته وو، په وچو کم اوبو او کم وښو سيمو کې اوسېدل.

اوښ ددې ټبرونو آريزه او عمده شتمني وه، چې تر نورو څارويو ډېره تنده زغمي، کله د ټبر جنګياليو د جګړې تيښتې او د بېديايي څارويو ښکار ته څو د سپرلۍ اسونه هم درلودل.

بيدياني عربو د اوسني پېر اروپايانو په څېر چې هر څاروی او حشره خوري، هر بيديايي څاروی يې ښکاراوه او خوړ يې.

کله يې د ټبر کوم وګړي پر بل ټبر يرغل کاوه او د دواړو ټبرونو جنګياليو تر خپلې وسې، بل وژل او يو ټبر ماتې کوله، برلاسي او غالب ټبر، د مغلوب او مات شوي ټبر شتمني لوټله، کله يې د دوی ښځې، لوڼې او زامن اسيرانول او کله يې خپل اسيران پر نورو عربي ټبرونو پلورل.

په دې ګردو حالاتو کې، څه د بيديا د څاروي په ښکار کې يا څړځي ته د اوښانو په وروړو او په تېره جګړو کې لوڼې او ښځې پر نارينه و يو دروند پېټی او دوی په سراسر ستونزمن ژوند کې له نارينه و سره هېڅ ډول مشارکت او ګډونواله نه درلوده؛ نوځکه کله پلرونو خپلې نوزيږي لوڼې ژوندۍ ښخولې.

قرآن په دې باب وايي:

((….. وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ…… (انعام/۱۵۱)=…. او خپل اولادونه مو د فقر او تنګلاسۍ له ډاره مه وژنئ؛ موږ، تاسې او دوی ته روزي ورکوو…))

د تېرو څرګندونو له مخې د عربو يوه عايداتي سرچينه، مدينه وه او په دې حال کې يې د مينزې يا مري له کار څخه ګټنه کوله. کله يې د عايداتو لپاره خپلې مينزې زنا ته اړ باسلې او که په دې حال کې به دوه ځانې شوې نوزيږي به د مينزې د خاوند برخه کېده، چې دا خپله ورته يوه بله ګټه وه[112].

که مينزه آزادېده او زنا ته يې دوام ورکاوه او له دې لارې يې اولاد زيږاوه؛ نو مور د نوزيږي پلار ټاکه، چې له ټبر يې شمېرل کېده[113].

کله هم بدلمنو ښځو بدلمنۍ ته د نښې په توګه پر خپلو کورونو يو ځړوکی ځوړنداوه[114].

څه چې وويل شول، د هغې ورځې د عربي ټولنې اقتصادي وضع ته يوه اشاره وه، په هغه پېر کې د عربو ټولو ټبرونو په ځانګړو وختونو کې په لاندې شرح بازارونه درلودل:

 عربانو د کال په ځانګړو وختونو کې بازارونه درلودل، چې د عربي ټاپو وزمي له ګردو سيمو خلک پکې ورټولېدل او پردې مهال يې ځانونه او مالونه په امنيت کې وو تردې ټولو مهمتر يې په پاس نجد کې دعکاظا (سوق عکاط) بازار و، چې له طايفه يوه ورځ او له مکې درې ورځې لرې و.

په ذی قعده مياشت کې، قريش او د عربو نور ټبرونه په دې بازار کې راټولېدل دلته پر پېر پلور سربېره د ټبريزو وياړونو د نندارتون د شاعرانو د شعرونو او ويناوو د اورېدو ځای و، همداراز دلته د ټبرونو ترمنځ تړونونه هم کېدل.

ورپسې له دې ځایه د مجنّه- چې تر مکې يوه ورځ لرې و- بازار ته ورتلل او دلته د ذي قعدې تر پايه وسېدل، بيا د مجاز (سوق ذی المجاز) بازار ته ورتلل، چې له عرفې يو فرسخ لرې و او د ذي حجې تر اتمې همدلته پاتېدل؛ بيا پر نهمه ورځ د حج مناسکو لپاره عرفې ته ورتلل[115].

 

تر اسلام وړاندې د عربو ټولنيز او سياسي حالات

د بشري ټولنو نظام يا الهي دی يا بشري. په کومو ټولنو کې چې الهي نظام وي، وګړي يې پوهاوی، نړۍ ليد او د ژوند احکام د پېغمبرانو له لارې، له خپل نړۍ پال پالونکي زده کوي. په دې ډول ټولنو کې خلک هر کار د خدای د رضا لپاره کوي او الله پالي دي.

خو په کومه ټولنو کې چې نظام يې بشري دی، وګړي يې هر کار د خپلې غوښتنې له مخې او د خپلې ګټې او زيان په پامنيوي ترسره کوي. البته داچې بشر ننګيري، په کومه ټولنه کې چې وسي، ګټه و زيان يې د ده ګټه او زيان دی، کله د ټولنې پر ګټې کار کوي، که څه شخصي زيان هم وي.هغه ټولنه چې نظام يې بشري دی، يا د خېل او نژاد له مخې دی؛ لکه په تېرو کې د نازي آلمان ټولنه او په اوسني وخت کې په نيول شوي فلسطين کې د يهودو صهيونستي ټولنه- او يا د هېواد پالي له مخې دی.

په تېرو دواړو حالتو کې کله انسان په دغسې ټولنو کې د ټولنې د مصلحت لپاره کار کوي، ان زيان يې نورو ټولنو ته وررسي او د نورو پر حقوقو تېری کوي.

خو په هغو ټولنو کې چې انسان الله پالی دی او د رضا لپاره يې کار کوي، کار د خپلې وګړيزې ګټې يا د خپلې ټولنې د ګټې لپاره کوي؛ خو نه د نورو پر حقوقو د تېري په بيه نوځکه دغسې يو انسان ځانپالي، خېل پالي يا هېوادپالی نه؛ بلکې الله پالی دی.

عربان په جاهليت پېر کې ځانپالي او ټبر پالي وو؛ يعنې کار يې د ځان او خپل ټبر پر ګټه نوروته د زيان ور رسولو تر بريده و.

 

 

 

تر اسلام مخکې د عربو د ټبريز  غونډال بنسټونه

په جاهليت پېر کې د عربو ټبريز نظام، پر څلور ستنو او ځواکونو ولاړ و:

۱- ټبر مشر              ۲- د قبر شاعر        ۳- د ټبر اتلان او جنګيالي       ۴- د ټبر عايدات

 

۱- ټبر مشر

د هغې زمانې په عربي ټولنې کې ټبر مشر، په بشري ټولنو کې د واکمن حيثيت درلود او د ټبر ټول وګړي د ټبر مشر تابعدار او د حکم منوونکي وه. پر وګړي، د شيخ واکمني، د مينې، درناوي او ډار له مخې وه، د جګړيزو ولجو څلورمه برخه د ټبر مشر وه[116] او ددې امتياز په بدله کې نوموړی د ټبر ميلمه پال، د ټبر د حقوقو ملاتړ او مدافع و.

په مکه د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم نيکونه د مکې د ټبرونو مشران وو، تردې چې دا مشري هاشم او بيا يې زوی عبدالمطلب ته ورسېده ورپسې ابوطالب د مکې مشر شو. په مدينه کې هم د اوس او خزرج ټبرونو په هر وخت کې ځان ته مشران درلودل.

 

۲- د شعر او شاعرۍ ځواک

شعر په عربي ټولنې کې يوازېنی ښکلی هنر او د خلکو احترام وړ فرهنګ و. د ټبر شاعر د ټبر رسمي وياند، د ټبر د وياړنو خپرندوی او د ټبر د ګټو پاسوال او د شرف مدافع و؛ لکه چې مخکې مو وويل، کله د ټبر د شاعر په يوې قصيدې يا څو بيتو شعرونو، دښمني، ماتې او بې پتي رامنځ ته کېده او کله د دوو ټبرو ترمنځ خونړۍ جګړې او کله يې ترمنځ پخلاينه، دوستي او مينه.

په حج او موسمي بازارونو کې د عربي ټبرونو په ټولنو کې اشعار ويل کېدل، چې روسته په ګردو عربي ټولنو کې خوله په خوله کېدل؛ نو په دې توګه شعر په عربي ټولنو کې د ښو او بدو افکارو د خپرېدو يوازېنۍ وزله وه.

نوځکه په هغې ټولنې کې شعري ځواک تر شتمنۍ او تورې اوچت ځواک شمېرل کېده.

 

 

 

۳- د ټبر اتلان او جنګيالي

په بشري ړومبيو ټولنو او د دوی په بيديا مېشتۍ کې، اتلولي او بدني ځواک، زښت اغېزمن دی، دهغې ورځې په بيديا مېشتې عربي ټولنې کې د اتلولۍ ارزښت تر ډېری ورته ټولنو ډېر و، په مکه کې تر اسلام وړاندې حمزة بن عبدالمطلب او عمر و بن عبدود د قريشو مشهور ترين اتلان وو.

 

۴- د پانګې ځواک

پانګه او شتمني، تل په انساني ټولنو کې اغېزمنه وه؛ خو شتمني د هغې ورځې په عربي ټولنې کې تر ډېری انساني ټولنو اغېزمنه وه؛ ځکه دوی مانيز (معنوي) ارزښتونه، بې حقيقته او بې اهميته ګڼل او ويل يې:

((……مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا…… وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ….. ﴿جاثیه/۲۴﴾ =… یوازې تش مادي جسماني دنیوي ژوند دی…. او دا د هر او زمانه ده، چې مړه کوي مو….))

په هغه سراسر داړن او بداندي ژوند کې، يو رغنده، مثبت او څرګند ټکي شتون درلود، چې بېلګه يې په نورو ټولنو کې ډېر لږ ليدل کېږي، په تېره اوسني پېر کې، چې دا رغنده ټکی، پر ژمنې او تړون پابندي وه.

 

تر اسلام مخکې په عربي ټولنه کې د ژمنې او تړون اهميت او اعتبار

په انساني ټولنو کې ټولنيزې چارې د ټولنې د وګړيو ترمنځ د ژمنې او تړونونو له مخې روانې وي، د څيزونو پېر پلور، شتمنۍ او د بشري ژوند اړتياوې، د چارو د کولو لپاره د خلکو ګډون، د واده تړون، طلاق او بېلښت دا ټولې د ژمنو او تړونونو له مخې دي. نن په ښارونو کې ژمنې او تړونونه ليکل کېږي او غالباً دولتي نظامونه يې تصدیقوي، چې په دې حال کې يې د عملي کولو ضامن هم دي؛ خو له اسلام مخکې د عربو په ټبريزو ټولنو کې ژمنې او تړونونه پردې اساس و، چې وګړيو خپلو ژمنو او تړونونو ته درناوی درلود او وګړيو په خپله د ژمنو او تړونونو په عملي کولو کې پوره جديت او رښتينتوب ښووه.

د عربو د هغې زمانې په ټولنو کې پر ژمنې او تړون عمل د وګړي پر شرافت او ستريا دليل و او د ټبر ټولو وګړيو يې هم ژمنه او تړون محترم باله او ټول د خپل ټبر د وګړيو په تړون عملي کولو کې هڅاند وو.

په هغو ټولنو کې پردي سړي ته د يوې کلمې «ته مې زوی يې» په ويلو- که څه په خپل، ښار او دين کې له ويوونکي لرې و- دا پردی د ويوونکي او مېرمن يې اولاد او د دوی د اولادونو رور کېده او په نسب کې يې د ټبر يو تن وګړی شمېر کېده، تر مړينې روسته يې یو له بله ميراث وړه، د عربو د انسابو راټولوونکيو عالمانو هم دا سړی تر ننه د انسابو په کتابونو کې د ويوونکي زوی ثبت کړی او ددې د ټبر يو تن يې شمېرلی دی.

لکه څنګه چې دووټبرونو يو له بل سره د دوستۍ او ملاتړ ژمنه کوله؛ نو د دواړو ټبرونو هر وګړي په سولې، جګړې او دفاع کې د همژمنې ټبر له وګړيو سره د سرښندنې تر بريده فداکاري کوله.

او هم که د ټبر کوم وګړي به اعلان کړه: «زه د پلاني ټبر د پلاني ملاتړی يم»؛ نو په دې چار کې يې ټولو خپلوانو او د ټبر غړيو ملا تړله او هر يو په خپل وار تر حمايت لاندې سړي دفاع کوله.

همداراز که چا بل ته په يوه کار کې د همکارۍ لاس ورکاوه چې په اصطلاح کې يې «بيعت» ورته وايه- نو موخې ته د ور رسېدو لپاره به يې ښه منډه ورسره وهله.

همداراز که دوو وسلوالو جنګي سړيو به په بېديا کې هلته چې د هېڅ قانون واکمني نشته، مخامخ يو بل ته وويل: «په امان کې يې» دواړه پوره ډاډمن له خپلو آسونو راکېوتل، وسله يې لرې کوله او په پوره ډاډ يې يو د بل ترڅنګ ويدېدل.

څومره چې يو ټبر او وګړی خپل ظرافت، حيثيت او انسانيت ته په احترام قايل وو؛ نو هومره پر خپلې ژمنې او تړون ټينګ وو.

په هغې جاهلي ټولنه کې دا خوی او سلوک په دې ټولنې کې د ژوند لپاره يو رغنده، مثبت او څرګند ټکی و، چې زموږ د پېر په هېڅ ټولنې کې يې ساری موندای نشو[117].

 

¯¯¯

څه مو چې وويل: په دې مانا نه ده چې د عربانو ترمنځ بې له جګړيز حالته، چې په دې حالت کې تورې واکمني کوله، کله هم څه اختلاف نه رادبره کېده؛ بلکې عربي ټبرونو او وګړيو يې د نورو انسانانو په څېر خپلمنځي شخړې درلودې، چې چار يې د محاکمې تر بريده رسېده او د ستونزې او شخړې هواري ته منځګړي (احکام) ول، چې شرح به يې راشي.

 

د عربو منځګړي

تل په بشري ټولنو کې، د اړپېچونو (اختلافونو) د هوارۍ لپاره منځګړي او حکام شته، چې خلک ورځي او خپلمنځي ستونزې پرې يوې خوا ته کوي. له اسلام مخکې عربي ټولنه هم له دې قاعدې وتلې نه وه او په هر وخت کې د شخړو هوارۍ ته يو وګړی يا ډېر کسان وه، چې په عربو کې په درايت، ځيرکۍ، استقامت، زغم او رښتينتوب يادېدل، چې ټولو عربي وګړيو د خپلمنځي شخړو دهوارۍ لپاره منل.

دا وګړي «منځګړي= حاکم» نومېدل او له لرې او نژدې ټبرونه يا وګړي ورتلل، چې د ستونزو په هواري کې يې منځګړتوب وکړي. په مکه کې «عبدالمطلب» ورپسې يې زوی «ابو طالب» هر يو، په خپل وخت کې د عربانو «منځګړي. حکام» وو[118].

 

 

 

له اسلام مخکې د مکې او مدينې حالات

په مکه او مدينه کې فرهنګ

د مکيانو فرهنګ

مکيان شام، فارس، عراق او حبشې ته د سوداګريزو سفرونو له لامله، تر ټولو عربانو ډېر د خپلې زمانې د متمدنو ملتونو له فرهنګونو سره اشنايي درلوده او له کتابيانو (يهود او نصارا) سره د ناستې پاستې په پار يې د دوی عادات او دودونه پېژندل.

همداراز عربي ټبرونه د حج او عمرې لپاره مکې ته راتلل او د مکې په شا وخوا کې د عربو بازارونو ته ورنژدې وو. په تېره سوق عکاظ ته چې د عربانو شاعرانو او خطيبانو د راټولېدو ځای و او په عربانو کې د قريشو ژبه او لهجه خورا څرګنده او فصيح وه.

له اسلام مخکې اولس تنو مکيانو ليک لوست زده کړی و[119].

 

د مدينوالو فرهنګ

داچې مدينوال له يهودو او د دوی عالمانو سره په تماس کې وو؛ نو ډېر فرهنګي معلومات يې هماغه و، چې له دوی يې اورېده.

تر اسلام مخکې په اوس او خزرج کې يولسو تنو لیک لوست زده کړی وو، له دوی يې اوه تنو «کامل» بلل؛ ځکه پر ليک لوست سربېره يې لامبو او غشي ايشتل هم زده کړي وو؛ نو چاچې دا درې فنون زده کړي وو، د (کامل) له لقبه برخمنېدل[120].

 

د مکيانو او مدينوالو سياسي او ټولنيز حالات

د مکې او مدینې سیاسې وضع د بېدیا مېشتو (صحرانشینو) ټبرونو په څېر (د ټبريز نظام واکمني) وه،خو ټولنيز نظام يې يو له بل سره ډېر توپير درلود، چې و به يې لولو.

 

د مکې سياسي او ټولنيز حالات

له نسبي پلوه په مکه کې قريشو، ځانونه د اسماعيل علیه السلام او ابراهيم علیه السلام اولاده ګڼله، چې دا پر نورو عربي ټبرونو د سرلوړاوي لامل شوی و. همداراز له بيت الله سره يې نژدېوالی، چې ګرد عربي ټبرونه چې بې له ډېر لږ شمېره چې يهود او نصارا شوي وو، زيارت ته راتلل؛ چې دې چار د مکيانو وياړ لا پسې زياتوه.

همداراز د «ابرهه» لښکر چې د بيت الله د ويجاړولو په نيت راغلی و او خدای په توتکيو هلاک کړ؛ نو قريشو دا ځان ته ورمنسوب کړ، چې دا يې په عربانو کې يو ډول د ځانونو لوړ ښوول وو.

بلخوا له فارس، شام او عراقه يمن او حبشې ته سوداګري او اپوټه يې ددې لامل شوی و، چې په عربو کې بې مخينه پرېمانه شتمني ترلاسه کړي. همداراز د ډول ډول فحشا، منکرات او بدۍ لکه سودخوري، جواري، زنا او تکبر پکې دود شوي وو؛ نوځکه پر هغه مهال يې په عربي ټاپو وزمي کې بېسارې بد اخلاقي درلودې، دوی ددې آیت مصداق شوي وو.

((كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى. أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى ﴿علق۷/۸﴾ = انسان چې ځان شتمن وويني؛ نو سرغړاندېږي.))

په مکيانو کې اخلاقي فساد د ګڼو عواملو پايله وه، چې له دې ځنې:

۱- داچې د قيامت له ورځې منکر وو؛ نو له سوداګرۍ او په مکه کې د اوسېدنې پر وخت يې تر خپلې وسې مزې چړچې، شهوتپالنه او فسق وفجور کړای شو.

۲- داچې په ټول کال کې د قريشو يو شمېر نارینه نورو سيمو ته د سوداګرۍ لپاره تلل او مېرمنې يې ډېره موده بې مېړه وې او هم د هغه وخت په عربي ټولنې کې حجاب او ستر نه و، چې له دې ښځو د شهوتپالو نارينه و د کوروالي مخنيوي پرې وشې.

۳ – د قريشو په اشرافي کورنيو کې د پرېمانه واده مينزو او مريانو د شتون له لامله د دوی نارينه وو او ښځينه و ته هر ډول جنسي کوروالی شونی و.

تېر مسايل په مکه کې تر نورو عربي ټولنو د فحشا او منکراتو په خپرېدو کې اغېزمن لاملونه وو، د مکيانو پر وضع د ښه پوهېدو لپاره لا «الاغاني» کتابه د يو داستان په راوړو بساينه کوو:

«ابولهب د عبدالمطلب زوی له عاص د هشام زوی سره په سلو اوښانو جواري وکړه، د جوارۍ طريقه يې داسې وه، چې د يوه کاڼي يا غوز په اندازه يې په ځمکه کې کوتی ايسته، ورپسې له يوه واټنه يې دا کاڼۍ يا غوز دې کوتۍ ته ورغورځاوه، که په کوتۍ کې به ولويد؛ نو خاوند يې وړې وه. په دې جوارۍ کې ابو لهب له عاصه سل اوښان يووړل.

دويم ځل يې په سلو اوښانو جواري وکړه، بيا ابولهب وګټله.

درېيم ځل يې جواري وکړه بيا هم ابولهب وګټله او په دې جوارۍ کې عاص خپله ټوله شتمني وبايلله. عاص، ابولهب ته وويل: د عبدالمطلب زويه! د جوارۍ کاڼي دې مل شوی، راځه دا ځل داسې جواري وکړو چې بايلونکی د بل مری شي، ابولهب ورسره ومنله، بيا يې د جوارۍ کاڼی وغورځاوه، دا ځل هم ابولهب وګټله او عاص يې مری شو، تردې روسته عاص ابولهب ته ماليه ورکوله، تردې چې په بدر جګړه کې، کله چې قريشو پرېکړه وکړه، چې هر څوک دې په جګړه کې برخه واخلي، يا دې پر خپل ځای څوک ولېږي، ابولهب د ځان پر ځای عاص ولېږه او شرط يې وکړ، چې تر راستنېدو روسته به يې ازادوي؛ خو عاص په دې جګړه کې ووژل شو[121]».

 

د مکې د بانډییز ښار، طايف حالات

په مکې کې د فحشا او منکراتو خپراوي پر طايف[122] هم اغېز کړی و، په هغې زمانې کې ډېر طايف مېشتي، د ثقيف له ټبره وو او يو شمېر شتمن قريش هم پکې اوسېدل. ښايي په همدې پار، تر مکيانو روسته طايف مېشتي په زنا او سودخورۍ کې ډېر شهرت درلود[123]. پر طايف او ثقيف د قريشو د اغېز څرګندولو لپاره لاندې داستان را اخلو:

«حارث بن کلاده ثقفي په طايف کې د «سميه» په نامې يوه مينزه درلوده چې خپل رومي مريي ته يې ور واده کړې وه او د زنا له لارې يې ماليه ترې اخسته؛ هغه مهال ابوسفيان له يوه سفر په راستنېدو کې طايف ته ورسېد تر شرابخورۍ روسته، ابو مريم سلولي شراب پلوري ته ورغی، ورته یې وويل: سفر مې اوږد شو. ايا سملاسي کومه بدلمنې لرې؟ نوموړي سميه ته ورساوه.

تردې پېښې روسته سميه «زياد» و زيږاوه او دا وخت لومړی هجري کال و، زياد ته يې په پيل کې د عبيد رومي (هغه مرۍ چې د سميه مېړه و) زوی وايه تردې چې پر ۴۱ يا ۴۲ هجري کال «معاويه» له سميه سره د ابوسفيان د هماغې زنا په پار زياد د ابوسفيان زوی او خپل رور وباله او امويانو د واکمنۍ تر پايه زياد ته يې د ابوسفيان زوی وايه د عباسيانو په پېر کې پر «زياد بن ابيه» يادېده[124]».

له دې داستانه دوه ټکي ترلاسه کېږي:

(الف) لکه چې و مو ويل، د قريشو شتمنو د طايف ښار او ثقيف ټبر په خپلو اخلاقو را اړولی و.

(ب) قريشو نه يوازې په خپل ښار کې د فراغت پرمهال شرابخوري او بدلمني کوله؛ بلکې د سفر پرمهال او په نوور ښارونو کې يې هم له بد اخلاقۍ لاس نه اخسته، ښايي لاندې داستان ددې چار لپاره يو بل ګوا هم وشمېرل شي:

«په بدر غزا کې، نژدې اويا تنه قريش د مسلمانانو اسيران شول، چې پکې يو شمېر د قريشو شتمن او مشران هم ول. منافق «عبدالله بن اُبیّ» وغوښتل چې له خپلو دوو مينزو يوه يې اړ کړي، چې د قريشو له يوه شتمن بندي سره کوروالی وکړي، په دې هيله چې مينزه ترې دوه ځانې او اولاد وزيږوي او دا قريشي تر ازاديدو او مکې ته تر ستنېدا روسته، عبدالله بن ابی ته ډېرې پيسې ورکړي، چې خپل زنا زيږی زوی چې د عربو په دود کې د عبدالله بن ابی ملک ګڼل کېده، ترې وپېري، آزاد يې کړي او مکې ته يې بوزي.

دې دواړو مينزو يوې هم دې چټل کار ته غاړه کېنښوده او په پای کې يې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته شکايت وکړ. خدای په دې باب لاندې آيت نازل کړ:

((…. وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا….. (نور/۳۳) = او خپلې وينځې، چې پخپله پاك لمني غواړي؛ نو د دنيوي ګټو لپاره يې بدکارۍ ته مه اړ باسئ))

دا داستان راښيی؛ نوموړي شتمن قريش له عبدالله بن ابی دغسې غوښته کړې وه؛ نوځکه عبدالله له مينزو غوښتل چې کوروالی ورسره وکړي. په پای کې يو لنډ داستان ته مو پام راړوم، چې په جاهليت پېر کې د ثقيف ټبر څومره له شرابخورۍ او زنا سره مينه درلوده.

«پر نهم هجري کال، د ثقيف له ټبره يوه ډله له طايف ځنې مدينې ته ورغله، چې په ځينو شرايطو اسلام ومني پر هغه وخت يې د زنا او شرابخورۍ د نه پرېښوو په باب په خپلو کې سلا مشوره وکړه، و يې ويل:

ثقيف له شرابخورۍ او زنا لاس اخستی نشي» او داچې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يې شرايط و نه منل؛ نو له ناچارۍ يې ومنله چې دا دواړه چټل کارونه پرېږدي[125]»

 

د مدينې سياسي او ټولنيز حالات

مدينې ته د نبي اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تر هجرت وړاندې يهوديان په مدينې او ترې بهر مېشت وه. دوی ټول په ټينګو کلاګانو کې اوسېدل، چې د هغې ورځې په ښو جګړيزو وزليو سنبال او ښه جنګيالي يې درلودل، دوی په څو سيمو کې په پرمختلليو طريقو بڼوالي، کرنه او پوونده ګري (مالداري) کوله او ټولو په تېره مدينه مېشتو يې سوداګري کوله او سود يې هم خوړ. يهود د هغه څه له مخې چې په ديني کتابونو کې يې راغلي، انګېري، چې خدای دوی يو ممتاز قوم او پر نورو انسانانو د ښاغليتوب لپاره پيدا کړي، چې په غبرګون کې بشر بايد د دوی چوپړيالان وي.

نوځکه يهود چې په هره ټولنه کې وي، د ځان لوړ ګڼلو مزاج او طبيعت لري او ځان پر نورو اقوامو جيګ بولي همداراز د زېرمولو او راټولو خوی لري او په هرې وزلې د نورو اقوامو په شتمنۍ راټولو کې هېښنده هڅې کوي.

دوی دې موخو ته (پر نورو اقوامو برلاسي او د دوی د شتمنيو ترلاسه کول) ته د ور رسېدو لپاره، په هر وخت او هره ټولنه کې له هرې وزلې کار اخلي. همداراز کومه ټولنه چې د ټينګو اخلاقو درلودونکي وي، يهود خپلې موخې ترلاسه کولای نشي؛ نوځکه په دغسې ټولنو کې په فساد، فتنې او بې بندوبارۍ لاس پورې کوي.

د يهودو دې ځانګړنې ته په پامنيوي، دوی د عربو دهغې ورځې په ټولنه کې شتمن او سرغړاند خلک وو، ليک لوست پکې دود و، ځان يې د يعقوب عليه السلام اولاده، د بشر غوره مخلوق، د شريعت خاوندان او د ړومبي آسماني کتاب درلودونکي ګڼل، همدا فکر يې د عربي ټاپو وزمي په ولسي پرګنيو کې خپور کړی و.

دوی د فضيلت ښکاره کولو لپاره، د خاتم الانبياء صلی الله علیه وآله وسلم د بعثت په باب مدينوالو ته د تورات وړاندوينې ويلې او د حضرت نبي اکرم صلی الله علیه وآله وسلم د راښکاره کېدو نښې يې څرګندولې او ويل يې: ددې پېغمبر مبعوثېدل نژدې دي او ځای به يې مدينه وي.

دا وړاندوينې لامل شوې «ابو عامر» چې نامه يې «عبد عمرو» او د اوس له ټبره و، په دې هيله چې هماغه موعود پېغمبر شي، مدينې ته د نبي اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تر هجرت وړاندې د خدای عبادت ته مخه کړه[126]. وړينې جامې يې اغوستې او… تردې چې شيخ (راهب) ابو عامر يې ورته وايه! نو چې کله پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم مدينې ته هجرت وکړ او و يې ليده، چې خپله پېغمبر نه شو؛ نو په خنډ اچولو يې لاس پورې کړ[127].

يهودو په مدينې کې د خپل تلپاتې خوی په پار د اوس او خزرج ټبرونو ترمنځ فتنې راولاړولې او جګړې ته اړ باسل، تردې چې ترمنځ يې خونړۍ جګړې کېدې.

د اوس او خزرج هر يو ټبر د يهودو له يوه ټبر سره د دوستۍ او همکارۍ تړون درلود او د جګړې پرمهال به يې له خپل يهودي همژمني ټبره وسله په اجاره اخسته، چې له دې لارې يهودي ټبر ستره شتمني تر لاسه کوله او بدمرغي به د اوس يا خزاج غاړې ته ورولويده.

که د اوس او خزرج د ټبرونو حال، د مکې او يمن د ټبرونو له حالاتو سره چې پر هماغه مهال په سوله کې اوسېدل، پرتله کړو، څرګندېږي، چې د دوی(اوس او خزرج) خپلمنځي جګړې د يهودي ټبرونو د فتنې را ولاړولو له لامله وې.

 

¯¯¯

مدينوال په دغسې حالاتو کې اوسېدل، تردې چې د اوس او خزرج ټبرونه له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره له مخامخېدو او مدينې ته د نبي اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تر مهاجرت مخکې، د خپلې ستونزې د رغېدا په لټه کې شول او ټول یوه خوله شوو، چې ځان ته يو پاچا وټاکي، چې ټول به يې مني او نور يې ترمنځ جګړه ونشي.

ددې کار لپاره يې د مدينې يو مشر «عبدالله بن ابی» وټاکه او ده ته د شاهي تاج جوړولو او له يهودو د مرغلرو پر پېرلو بوخت وو، چې په مکه کې له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره مخ شول او پوه شول کوم پېغمبر چې يهوديانو يې له بعثته خبرې کولې، همدادی؛ نوځکه يې پرحضرت صلی الله علیه وآله وسلم ايمان راووړ او دا يې له يارانو سره مدينې ته وباله.

مدينې ته د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم تر راتلو روسته د حضرت صلی الله علیه وآله وسلم په دستور د ګردو مدينه مېشتو (يهود اوس او خزرج) ترمنځ يې تړون وليکل او لاسليک شو، چې له مخې به يې يو مدينه مېشتی پر بل تېری نه کوي او چې چا وکړ، پېغمبر به يې په اړه قضاوت کوي، همداراز که څوک له مدينې دباندې پر مدينوالو تېری کوي، ټول به د تېري پر وړاندې ودرېږي[128].

او د تړون پايله د مسلمانانو ترمنځ اخوت او روري او له مدينه مېشتو يهودو ټبرونو سره ژمنه، د هغې ورځې د عربانو خوی ته په پامنيوي، په ډاګه کېږي.

له اسلام مخکې د عربو وضع په پامنيوي، چې اشاره ورته وشوه او د نبي اکرم صلی الله علیه وآله وسلم سيرت ته لنډه کتنه کړای شو.

 

 

تر بعثت وړاندې د حضرت محمد سيرت ته لنډه کتنه

د حضرت محمد مصطفی نيکونه

د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ټول نيکونه تر هغه ځايه چې عربانو پېژندل او ترې خبر وو، په مکه کې د قريشو شيخان، رئيسان او مشران وه. داچې د بيت الله الحرام حاجيان د مکيانو ميلمانه وه، د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم نيکونو په دې غرونو او سوځنده درو کې حجاجو ته خواړه او څښاک چمتو کول، تردې چې دا مشري «عبد مناف» ته ورسېده «عبد مناف» څلور زامن درلودل، نامې يې دادي: هاشم، عبد شمس؛ نوفل او مطلب[129].

 

د هاشم مشري

د عبد مناف تر مړينې روسته، د «هاشم» او «عبدشمس» ترمنځ د قريشو د مشرۍ پر سر سخته لانجه وشوه، چې په پايله کې هاشم بريالی او په خپل وخت کې تر خپلو پلرونو خورا نامي شو، هاشم لومړی تن و، چې قريشو ته يې د دوبني او ژمنې سوداګريزو سفرونو بنسټ کېښود. په اوړي کې يې سوداګريز کاروان شام ته تله چې دې سفر ته يې «رحلة الصيف» وايه او په ژمي کې د يمن له لارې حبشې او آفريقا ته تلل، چې دا يې په «رحلة الشتا» ياداوه.

په هغې زمانې کې چې هېڅ وګړی يا کوم ټبر له لوټنې خوندي نه و، هاشم لومړی په شام کې د روم له پاچا قيصر څخه د ده د واکمنۍ په سيمه کې د قريشو د سوداګريزو کاروانونو لپاره امان ليک واخست. له شام څخه چې مکې ته راستنېده؛ نو په لار کې يې له پرتو عربي ټبرونو د قريشو د سوداګريزو کاروانونو لپاره ژمنه واخسته چې د دوی په سيمو کې به په امان کې وي. په دې توګه په سوداګريزې لارې کې د کاروانونو امنيت خوندي شو، د عربو له ټبرونو سره د قريشو د تړونونو نامه چې په تېرو کې هم اشاره ورته شوې او په قرآن کريم کې هم ياد شوي[130]، «ايلاف» و.

هاشم د سوکړې په کلونو کې تر پايه مکيانو ته خواړه ورکول؛ نوموړی شام ته په يوه سفر کې په مدينه کې تم شو او د خزرج د ټبر د زيد له لور «سلمی» سره يې واده وکړ. سلمی په مدينه کې پاتې شوه او هاشم خپل سوداګريز سفر ته دوام ورکړ، ددې واده په پايله کې سلمی د «شيبه» (عبدالمطلب) په نامې زوی وزيږاوه. چې کله هاشم ومړ، د قريشو ټبرونه وډار شول، هسې نه د عربانو ټبرونه پرې لاسبري شي او له لامله يې خپل سوداګريز کاروانونه ونشي خوځولای؛ نو خکه د هاشم دو وروڼو، عبد شمش او نوفل، د حبشې له پاچا نجاشي او د فارس له پاچا کسری سره تړون نوی کړ.

څه موده روسته دا دواړه وروڼه هم مړه شول او د مکې مشري يې رور «مطلب» (عبد مناف زوی) ته ورسېده.

مطلب مدينې ته ولاړ او خپل وراره عبدالمطلب يې مکې ته راوست د مطلب تر مړينې روسته ورار (عبدالمطلب) ته يې د قريشو مشري ورولېږدول شوه.

 

د عبدالمطلب مشري

په څو لاملونو د عبدالمطلب مشری تر نيکونو څخه ډېره يې په قريشو او د حجاز به بيدياوو کې پراخ شوه:

۱- لومړی داچې عبدالمطلب د عربو د سترو نژادونو؛ عدنان او قحطان له ځوځاته و.

۲- دويم د عبدالمطلب ښې کړنې وې؛ لکه د زمزم څاه ايستل يې چې د اسماعيل علیه السلام له پېره مکیانو او د بيت الله الحرم حاجيانو ګټنه ترې کوله او د څو لاملونو له لامله تر خاورو لاندې پته شوې وه او چا يې ځای نه پېژانده.

عبدالمطلب له قريشو سره تر شخړو روسته له خپل ايکي يو زوی حارث سره له څاه خاورې لرې کړې او بيا يې اوبه هر څښونکې څښلې. له عبدالمطلب سره د څاه په ايستو کې يوازې زوی يې حارث مرستندوی و، نذر يې وکړ، که خدای لس زامن ورکړي؛ نو يو به يې د خدای په لار کې قرباني کړي او کله چې د لسو زامنو پلار شو، د قربانۍ پچه يې د کوشني زوی «عبدالله» په نامه راووته.

عبدالمطلب غوښتل خپل زوی عبدالله د بيت الله پر وړاندې بلهار کړي او قريش چې راټول شوي وو، ورته يې وويل: دا کار مو نورو قريشو ته بېلګه کېږي او ځينې پلرونه به خپل زامن قرباني کوي. ددې خبرو اترو په پايله کې عبدالمطلب ومنله چې د سلو اوښانو او عبدالله ترمنځ پچه واچوي، که پچه د سلو اوښانو په نامې راووته؛ نو اوښان به قرباني کوي او که د عبدالله په نامې راووته؛ نو عبدالله به قرباني کوي چې پچه يې واچوله د سلو اوښانو په نامې راووته، عبدالمطلب ونه منله تردې چې درې ځل يې پچه واچوله او درې ځل د اوښانو په نامې راووته.

عبدالمطلب سل اوښان قرباني کړل او غوښه يې خيرات کړه او په دې توګه عبدالله له قربانۍ وژغورل شو. له خپل زوی سره د عبدالمطلب دې چار، له خپل زوی اسماعيل سره د ابراهيم کار په خاطرو کې ور ژوندی کړ؛ نو په دې توګه يې عبدالمطلب «ابراهيم ثاني» ونوماوه.

عبدالمطلب «امنه بنت وهب» خپل زوی عبدالله ته ور واده کړه، د واده په پايله کې یې «محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب» (خاتم پېغمبر) وزيږېد[131].

 

عام الفيل

پېغمبر د مور په ګېده کې و، چې پلار يې،عبدالله ومړ د پېغمبر د زوکړې پر کال «ابرهه» د حبشې پاچا له يو ستر لښکر او جنګي فيلانو سره د بيت الله ورانولو ته له يمن څخه مکې ته راوخوځيده.عبدالمطلب د مکې غرونو ته وخوت، لاس په دعا شو، و يې ژړل، خدای يې دعا قبلوه کړه او خدای د ابرهه پر لښکر توتکۍ (ابابيل) ورولېږلې او ټول يې هلاک کړل.

دا داستان په عربي ټاپو وزمې کې مشهور شو او د عبدالمطلب د ځانګړي درناوي لامل شو.

عربو دې کال ته «عام الفيل» ووايه او لکه څنګه چې وويل شو، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم پرهمدې کال نړۍ ته راغی.

حضرت صلی الله علیه وآله وسلم ړومبی د خپل نیکه، عبدالمطلب تر پالندوينې لاندې و، لا کوشنی و چې مور يې بي بي امنه ومړه او چې اته کلن شو، نیکه يې رنځور او د خپل لمسي محمد صلی الله علیه وآله وسلم پالندوينه يې خپل پتیالي زوی «ابوطالب» ته ور وسپارله او بيا ومړ.

 

د ابوطالب مشري

تر عبدالمطلب روسته، زوی يې ابوطالب د قريشو مشر شو. ابوطالب پرهماغه کال د نورو قريشو په څېر شام ته د سوداګرۍ لپاره ولاړ او خپل وراره، محمد صلی الله علیه وآله وسلم يې هم له ځان سره ملګری کړ. په دې سفر کې د نصاراوو راهبانو په محمد صلی الله علیه وآله وسلم کې د خاتم پېغمبر نښې او ځانګړنې وپېژندې او ابوطالب يې له دې داستان ځنې خبر کړ، همداراز نوموړی یې وډار کړ هسې نه چې وراره ته يې يهودان زیان ور ورسوي او ټينګار يې وکړ، چې ډېر ژر دې مکې ته ورستون شي او خپل وراره دې له خپل ټبره دباندې نه وباسي او د ده په ساتنه کې دې هڅه کوي. ابوطالب مکې ته راستون شو او د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په ساتنې کې يې خورا غورزي پرزې کولې.

پېغمبر چې ۲۵ کلن شو، د قريشو له خورا شتمنې ښځې «خديجې» بي بي سره يې واده وکړ او شتمنه کورنۍ شوه. پرهغه کال چې په مکه کې سخته سوکړه راغله پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له خپل تره ابوطالبه وغوښتل چې زوی يې علي کرم الله وجهه ور ورسپاري، چې کور ته يې راولي او تر خپلې پالندوينې لاندې يې ونيسي ابوطالب د خپل وراره خبره ومنله[132] او کوشنی علي د پېغمبر تر پالندوينې لاندې د پېغمبر په کور کې وروزل شو.

 

د حجرالاسود ايښوول

د کعبې خونې ديوالونه لانډه، تر يوه قده لږ لوړ او بې چهته وو. دننه يې يوه څاه وه، چې د کعبې خزانه پکې پرته وه. د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په ۳۵ کلنۍ کې غلو دا زېرمه لوټ کړه، قريش اړ شول، چې د کعبې خونه نوې جوړه کړي. د کعبې جوړول يې پر ټبرونو وويشل چې کله د حجرالاسود ايښودو وار راغی، په خپل ځای کې د ورايښوو پر سر يې د قريشو د ټبرونو ترمنځ لانجه رامنځ ته شوه، (هر ټبر هڅه کوله، چې ددې امتياز خاوند شي) په پای کې ټبرونه جګړې ته چمتو شول، چې که هر ټبر برلاس شو؛ نو حجرالاسود به ږدي.

په دې وخت کې د قريشو ډېر بوډا؛ مغيرة بن عبدالله مخزومي، په مسجدالحرم کې را ټول شويو قريشو ته وويل: د قريشو ټبرونو! که څوک همدا اوس جومات ته راننوځي؛ نو منځګړی يې کړئ او څه يې چې ويل، خبره يې ومنئ ټولو دا وړانديز ومانه.

سترګې د جومات وره ته وې، چې د عبدالمطلب لمسی، محمد بن عبدالله صلی الله علیه وآله وسلم جومات ته راننووت ټولو په لوړ غږ وويل:

هذالامين رضينا، هذا محمد

«دا محمد امين دی او پرمنځګړتوب يې راضي يو»

چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ورغی او له پېښې خبر شو و يې ويل: يوه ټوټه راولئ، ټوټه يې راوړه پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په خپل لاس حجرالاسود پکې کېښود، بيا يې وويل: هر ټبر دې ددې څادر يوه برخه ونيسي او ډبره دې پورته کړي او د حجرالاسود ځای ته دې يې ورسوي، چې داسې يې وکړل، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ډبره په خپل لاس واخسته او پر ځای يې ورکېښووله او مخ یې ور جوړ کړ او دا شخړه په دغسې حکمت په خیر پای ته ورسېده[133].

 

 

 

کتابيان؛ خاتم الانبياء صلی الله علیه وآله وسلم ته سترګې پر لار

خدای تعالی خپله پېغمبران د خاتم پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له نښو او ځانګړنو خبر کړی وو: د زوکړې ځای يې د اوسېدنې ځای يې د بعثت او هجرت د زمانې نښې يې، په اندامونو کې يې نښې، په سلوک او چلن کې يې ځانګړنې او هغه امتيازات يې چې په شريعت کې و… ټول يې ويلي او پېغمبرانو ته يې امر کړی و، چې دا ګردې ځانګړنې دې خپلو امتونو ته ورڅرګندې کړي او له خپلو امتونو دې ژمنه واخلي که کله دا پېغمبر له دې ځانګړنو او صفاتو سره مبعوث شو؛ نو ايمان پرې راوړي.

پېغمبرانو دا ګردې ځانګړنې او صفات خپلو امتونو او وصيانو ته ويلې وې، همداراز په اسماني کتابونو او هغو کتابونو کې چې د پېغمرانو وصيانو د اسماني کتابونو په شرح کې ليکلي وو، دا چارې ښه په تفصيل ثبت او ضبط شوې وې.

داچې دا معلومات او مطالب له هغو چارو څخه وو، چې د دوی دنيوي ژوند ته يې چې اسماني کتابونه يې اړول، څه زيان نه رساوه، دا ټول مطالب په دې کتابونو کې روغ رمټ او سالم پاتې او اړول شوي نه وو او د يهودو او نصارا له عالمانو سره وو.

د يهودو او نصاراوو عالمان چې چېرې وو، دا روايات او اخبار يې په تفصيل ويل له دې ځنې هغه معلومات وو، چې دوی عبدالمطلب او ابوطالب(د پېغمبر نیکه او تره) ته شرح کړي وو.

د يهودو عالمانو هم په مدينه کې دا معلومات خپاره کړي وو او خبر يې ورکړی و، چې دا پېغمبر به دې ښار ته هجرت وکړي؛ نوځکه ابوطالب د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم تر بعثت روسته دا چار بياځلي په خپلو اشعارو کې وايه او همداراز مدينوال په مکه کې له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره په ليده کاتو کې پوه شول، چې دا هماغه پېغمبر دی، چې یهوديانو يې په باب خبرې کولې او ايمان يې پرې راووړ.

 

 

د حضرت محمد د زوکړې نمادین آثار

پر داسې یوه ورځ، متعال خدای، ستره الهي زېرمه، چې د رسول الله سپېڅلی وجود و، وپنځاوه. دا پیل د بشریت په برخلیک ټاکنه کې یوه مقطع وه. د آنحضرت د زوکړې په باب یې ویلي، چې کله وزيږېد، د کسری ماڼۍ ستنې راونړېدې، د آذر ګشسب اورتون، چې پېړۍ پېړۍ لګېدلی و، مړ شو، د ساوه سیند، چې د هغه مهال د خلکو لپاره یو سپېڅلی سیند و، وچ شو او هغه بوتان رانسکور شول، چې د کعبې په شاوخوا کې راځړېدلي وو. دا نښانې، چې په بشپړه توګه رمزي او نمادين دي، ددې سپېڅلي او ستر د زوکړې په پار د الهي سنت او ارادې ښوونکې ده. ددې نمادینو پېښو معنا داده، چې په دې مبارکو ګامونو به د بشر د ذلت ټغر، که جابر او مستبدو واکمنانو خپور کړی وي- لکه څه چې د هغه مهال په روم او ایران کې ول- راټول شي او که د غیر الله د عبادت په وسیله وي، باید ټغر یې راټول شي. بشر باید په دې سپېڅلې زوکړه، ازاد شي، هم له هغه ظلمه، چې ظالمانو واکمنانو د تاریخ په بهیر کې په مظلومو انسانانو ورتپلی و او د هغو خرافاتو او ناسمو ګروهو له قید او بنده، چې انسان له ځانه یوې پرېوتي موجوداتو ته ستایونکی او ذلیلوي. نو آیت د نبي اکرم (ص) د بعثت په باب وايي: ((هو الذی ارسل رسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله و کفی بالله شهید[134])) لیظهره علی الدین کله. زمانبندي شوی نه دی؛ دا لوری راښيي. بشریت باید د دې پېښې په وسیله د مانیزې، ټولنیزې، حقیقي او عقلاني ازادۍ پر لوري حرکت وکړي. دا چار پیل شو او دوام یې زموږ د انسانانو په خپلو لاسونو کې دی. دا هم په پنځون نړۍ کې یو بل سنت دی.

که انسانان ډېر کار، کوښښ او همت وکړي؛ نو الهي موخو- چې په الهي کړلارو کې ټاکل شوې دي- ته ژر ورسي؛ خو که په کار یې وا نه چوي او کمزوري وښيي؛ نو په دې لار کې به په کلونو کلونو وځنډېږي؛ لکه د بني اسراییلو تیه؛ ((اربعین سنة یتبهون فی الارض[135])) بني اسرایيل له خپله لاسه په بیدیا کې سرګردانه او ځلبانده شول. بني اسراییلو کولای شول، له هغو سختو او کړمنو حالاتو مخه ونیسي، کولای یې شول، چې موده یې رالنډه کړي او کولای یې شول، چې په خپلو کمزوریو یې موده اوږده کړي. زموږ برخلیک هم همدا دی. د مسلمانانو لپاره هم، د بشر د پنځون لوری، بعثت او د پالونکي له لوري د رسولانو او د کتابونو د رالېږلو فلسفه ویل شوې او ټاکل شوې ده. په خپله انسانان دي، چې کولای شي، دا لار لنډه یا اوږده کړي، کولای شي، ژر یا په ځنډ مقصد ته ورسي.

د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  د وجود له رحمته د بشریت د ګټنې د نښې نښانو راڅرګندېدل

د مکرم نبي زوکړه، د بشر په ژوند کې د روڼ سهار پیل و. په دې زوکړې سره، د هغه مهال د خلکو پر سترګو الهي زېري راغلل. د ظالمو پاچیانو د ماڼیو ستنې ړنګې شوې، اورتونونه مړه شول او په الهي ځواک سره د نړۍ په بېلابېلو برخو کې خرافات او کږنې انګېرنې له منځه ولاړې. دا زوکړه د بعثت سریزه وه او دا بعثت د ټولو نړیوالو لپاره یوه لورنه وه؛ لکه څنګه چې یې وویل: ((و ما ارسلناک الا رحمة للعالمین[136])) ټوله نړۍ د دې سپېڅلي وجود له برکته برخمن شوي دي. بشر چې څومره علمي پرمختګونه، په بېلابېلو چارو کې په پوهاویو کې پرمختګ او علمي رابرسېرنې کړي دي، په هغه هېښنده تاریخي پېر کې د اسلام د رڼا د راختو له لامله دي او دا نعمت خلکو ته ورکړل شو. که بشر ډېره پوهه درلودای، ژور معرفت یې درلود او رسول الله یې پېژندلای وای، اسلام یې پېژندلای وای او د هغه پر پېغام یې سر خلاص کړای وای؛ نو نن د بشر د تاریخ پاڼه به بله پاڼه وه. زموږ د انسانانو ناپوهي، زموږ د انسانانو لنډوینۍ موږ روسته پاتې کړي یو.

یقینا څومره چې تاریخ پر مخ ځي او څومره چې د پوهېدو لپاره د بشر معرفت او ظرفیت لوړېږي؛ نو دا ځلنده لمر به هومره ډېر څرګندوي او د دې ژوند له رڼا به د بشر برخمني ډېرېږي او موږ د دې چار نښې نښانې نن وینو.

نن نړۍ د توکیز تمدن له لامله او د درونو پېټو د ورتپلو له لامله پوزې ته راغلی دی او د خلاصون په لار پسې دي. نن چې تاسې له اسلامي ويښتیا ځنې، په ځینو اسلامي هېوادونو؛ لکه مصر او تونس کې وینئ، د بشریت پوزې ته له راتګه یوه بېلګه ده. چې کله شیطانان د انسانانو پر ژوند واکمنېږي- چې انساني شیطانان تر پیریاني شیطانانو خورا خطرناک دي- د نړۍ مستکبران، چې د خلکو په ټولنیز ژوند، د خلکو په وګړیز ژوند، د خلکو په اقتصاد، د خلکو په لید او پوهه کې لاسوهنه کوي او هغوی کږې لارې ته راکاږي؛ نو ژوند تورتمېږي او د ژوند دا تورتمونه او درونوالی د انسانانو له فطرت سره اړخ نه لګوي او بالاخره د انسانانو فطرت راويښېږي. دا هغه چار دی، چې په اسلامي نړۍ کې راپېښېږي. لویدیزه نړۍ هم چې د توکیز ځواک ښکېله ده، نن پوزې ته راغلې ده. که چېرې موږ مسلمانانو کولای شوای، چې اسلام مو په سمه توګه ورمعرفي کړی وای او که کړنو مو له اسلام سره اړخ درلودای؛ نو ډاډمن ووسئ، چې په نړۍ کې به اسلام ته یوه ډله ایزه او عمومي لېوالتیا پیدا شوې وای. کمزوري په موږ کې ده، باید ځانونه سم کړو، باید ځانونه اصلاح کړو.

 

د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  زوکړه؛ پر بشریت تلپاتې الهي لورنه ده

دا ستره زوکړه، د بشریت لپاره د تر ټولو د غوره الهي لورنو بېلګه ده؛ ځکه د آنحضرت (ص) وجود او ددې ستر پېغمبر رالېږل، پر بندګانو د حق تعالی یوه ستره لورنه وه. اسلامي نړۍ باید دا خبره درک کړي، چې دا لورنه لنډمهاله نه ده؛ بلکې همېشنۍ او پرله پسې لورنه ده. پر هغه ورځ، ډېری د بشر وګړي، د جهالت له مخې یا د خودخواهانه تعصبونو له لامله، د بشر د هدایت او د نور له مظهر سره وجنګېدل؛ سره له دې چې رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) د بشریت له اوږو د پېټي اوچتولو لپاره نړۍ ته راغلی و: ((ویضع عنهم اصرهم الاغلال التی کانت علیهم[137])) د هغه مهال د بشر پر اوږو کوم درانه پېټي ول! په کومو درنو زنځیرونو د بشر ورمېږونه تړل شوي ول! نن هم همداسې ده.

 که نن څوک ادعا وکړي، چې د ننني بشر پر اوږو داسې درانه پېټي دي، چې د جزیزة العرب د جاهلیت د پېر تر بشره درانه دي؛ نو ایله خبره به یې نه وي کړي. دا ظلمونه، چې په ګرد بشریت کېږي، دا حقونه، چې د بشر لتاړل کېږي. د بشریت په ژوند کې د مادیت لاسبرول او د انسانانو د ژوند له چاپېریاله د معنویت ګوښي کول، چې نن په زوره په بشریت ورتپل کېږي. دا د بشر پر اوږو پېټی دی. څه چې نن بشریت په صنعتي پېر کې د جذابې او تېرایستونکې مادیګرۍ تر سیوري لاندې احساسوي، خورا درون او خورا سخت – او په ځینو ځایونو کې – خورا تریخ دی، چې بشر د جاهلیت په تورتمونو کې، د اسلام د راښکاره کېدو پر مهال احساساوه او د هغوی پر اوږو یې درونوالی کاوه.

که نن بشر دې رحمت ته ورمتوجه شي – د اسلام د شتون لورنه، د نبوي ښوونو لورنه، د یووالي دا راخوټېدونکې سرچینه – او هغه ومومي او ځان پرې خړوب کړي؛ نو د بشر تر ټولو ستره ستونزه به هواره شي. که څه نن هم د نړۍ شته تمدنونه د اسلام له ښوونو برخمن شوي دي او بېشکه په بشر کې چې څه ښه ځانګړنې، ښه کړنلارې او لوړ مفاهیم دي، له الهي ادیانو، د انبیاوو (ع) له ښوونو او آسماني وحې اخستل شوي دي او ډېری برخه یې په اسلام پورې اړوند ده؛ خو نن بشر د اسلام معنویت، صفا، څرګندو او حق ښوونو – چې هر انصاف لرونکی زړه دا ښوونې مني او پوهېږي پرې – ته اړتیا لري.

نو ځکه دي، چې اسلامي بلنې په نړۍ کې پلویان پیدا کړي دي او ډېر نامسلمانو هم د اسلام بلنه منلې ده. د اسلام د بلنې منل، په رسمي توګه د اسلام د دین د منلو په معنا نه ده. دا یې یو پړاو دی او بل پړاو یې دادی، چې د نړۍ خلک په یوه خبره کې د اسلام د دین پېغام، ښوونې، حقایق او وړاندیزونه ومني. نن هغه ورځ ده، چې کله ولسونه د اسلام پېغام اوري؛ نو داسې احساسوي، چې ورته ګټور دي او کولای شي، د هغوی د ژوند تشې ډکې کړي. څه چې اسلام د انسان د ارزښت او موخو په باب وايي، څه چې اسلام د کورنۍ، ښځې، د علم د موخو او یو له بل سره د ټولنو د اړیکو او د کمزوریو او پیاوړیو د ټولنیزو اړیکو په باب وايي، هغه څه دي، چې نن کوم خلک چې د بېلابېلو تمدنونو تر سیوري لاندې ژوندکوي او چې کله دوی ته ګوري؛ نو احساسوي، چې د ژوند د ستونزو غوټې یې په دې څیزونه پرانستل کېږي. نو د اسلام پېغام په زړه پورې دی؛ نو په همدې دلیل دي، چې نړیوال استکبار او د نړۍ تبلیغاتي غونډالونه – چې د زور او د انسان ځپنې په مرکزونو پورې اړوند دي- د اسلام له پېغام سره زیږ او له دښمنۍ ډک چلن کوي.

 

 

 

میلاد النبي

د هر ستر انسان د ژوند هر څپرکى د څېړنې وړ دى. كله د يو انسان شخصيت دومره ستر وي، چې د ژوند ټول څپرکي، ان د ماشومتوب او تيخورۍ پړاو يې هم پاموړ ګرځي.

د ټولنو د لارښوونکيو، د خپل وخت د نابغه وو او د تمدن د قافلې د مشرانو ژوند، معمولاً له خوندورو، پام وړ، حساسو او هېښندو ټكيو ډك وي، د ژوند كتاب يې له هغه وخ ته چې څاڅکى يې تړل كېږي، ترمړينې له اسرارو ډك وي.

قرآن شريف[138] د حضرت موسى عليه السلام د ژوند کيسه ډېره رازمنه سپړلې او وايي: د سلګونو ماشومانو سرونه؛ ځکه پرې شول، چې موسى ونه زيږي خو الهي اراده وه، چې موسى بايد وزيږي؛ نو نه يوازې دښمنانو يې كوچنى شانته ازار ور و نه رسولاى شو بلكې تر ټولو لوى دښمن يې ملاتړ شو.

قرآن شريف وايي: ((د موسى مور ته مو وحې وكړه، چې خپل زوى په يوه صندوق كې كېږدي، د اوبو څپې به يې ساحل ته ورسوي. زما او د هغه دښمن به يې ملاتړ شي، مينه به يې د دښمنانو په زړونو كې پيدا كړم او زوى به دې بېرته در وګرځوم.

د موسى خور د فرعون ښار ته ورغله او و يې ويل: زه داسې ښځه پېژنم، چې کړاى شي، ستاسې دا په زړه پورې زوى وروزي نو د حضرت موسى مور د حكومت له لوري موظفه شوه، چې د هغوى د خوښې ماشوم وروزي.))

د حضرت “عيسى” عليه السلام زوكړه او روزنه به دې تر موسى عليه السلام هم زيات حيران كړي.

 قرآن شريف د حضرت مسيح کيسه داسې راوړې ده. [139]

((مريم، د مسيح مور، له خپل قومه لرې شوه، روح (جبرائيل) په بشري بڼه راغى او زېرى يې پر وكړ، چې مامور يم، تا ته سپېڅلى زوى دركړم.

مريم حيرانه شوه او و يې ويل: له ما سره خو چا كوروالى نه دى كړى او زه په خپله هم بدكاره نه يم. استازي مو ورته وويل: دا كار الله ته اسان دى، چې بالاخره، الله د مسيح رڼا د هغه د مور په زيلانځ كې كېښووه، د زيږون د درد له لاسه، د خرما ونې ته ولاړه، له خپل زيږونه په خپګان كې وه، حکم مو وركړ، چې د خرما ونه وخوځوي، چې تازه خرما ترې راتويه شي، زوى يې وزيږېد او مريم له خپل زوى سره خپل ټبر ته ورغله. د خلكو خولې له حيرته وازې شوې او پر مريم د نيوكو سيلاب رامات شو، مريم ته حکم شوى و: څوك چې هره پوښتنه لري؛ نو له دې ماشومه دې يې وکړي. هغوى وويل: آيا په زانګو كې تيخور ويده ماشوم خبرې كړاى شي؟ په دې وخت كې “عيسى” خبرې پېل كړې او و يې ويل: زه د الله بنده يم، د الله كتاب او د پېغمبرانو په لړ کې يم. [140]

چې د قرآن، “تورات” او مسيح پلويان ددې دوو الوالعزمو پېغمرانو د زوکړې په باب په ډاډ پر بيان شويو مسايلوګواهي وركوي؛ نو ولې د اسلام د پېغمبر د زوكړې حيرانوونكې پېښې سختې وګڼل شي او انسان پرې حيران شي. ؟

د احاديثو او تاريخ په کتابو كې لولو:

د حضرت “محمد” صلى الله عليه و آله و سلم د زوكړې پرمهال د “كسرى” ماڼۍ درزمنه شوه او څو ستنې يې ونړېدې، “د فارس اورتون” مړ شو، د “ساوه سمندر” وچ شو، د مكې بوتان رانسکور شول، له مبارك تنه يې يوه رڼا، چې له لرې کتل كېده د اسمان پر لور اوچته شوه. “انوشېروان” بوږنوړى خوب وليد. حضرت “محمد”(ص)، چې وزيږېد؛ نو نوم يې پرې شوى و او سنت شوى هم و او و يې ويل: ((الله اكبر والحمدلله كثيراً سبحان الله بكرة واصيلاً.)) [141]

د پېغمبر اعظم (ص) له زوکړې سره سم، ځینې راپېښې شوې پېښې

د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  زوکړه، یوازې یوه تاریخي پېښه نه ده؛ د بشریت د مسیر یوه ټاکونکې پېښه هم ده. د تاریخ د نقل له مخې، هغه پېښې، چې د آنحضرت له زوکړې سم راپېښې شوې دي، دې حقیقت او معنا ته یوه څرګنده اشاره ده. رانقل کړي يې دي، چې د اسلام د مکرم نبي (صلی الله علیه و آله وسلم) د زوکړې پر مهال، د نړۍ په بېلابېلو ګوټونو کې د کفر او شرک نښانې ګډې وډې شوې. د فارس اورتون، چې زر کاله پرله پسې بل و، د رسول الله د زوکړې پر مهال مړ شو. په معبدونو کې بوتان راپرېوتل او بوتلمانځنې، د معبدونو راهبان او چوپړیالان حیران او هک پک پاتې شول، چې دا څه وشول! دا د کفر، شرک او توکیزپالۍ پر نښو نښانو یو نمادین ګوزار و. بلخوا د هغه ورځ د مشرک ایرانۍ امپراطورۍ د جبارانو په ماڼۍ کې هم ګډوډي شوه؛ د ماڼۍ ستنې-څوارلس ستنې- راونړېدې. دا هم یوه بله نمادینه اشاره ده، چې دا زوکړه په نړۍ کې له سرغړونو سره د مبارزې سریزه او زمینه ده؛ له طاغوتانو سره مبارزه. هغه د معنویت او د انسان د زړګني او اندیز هدایت اړخ او دا د ټول بشر د ټولنیز هدایت اړخ. له ظلم سره مبارزه، له سرغړونې سره مبارزه، پر خلکو د ظالمانو له ناحقه واکمنۍ سره مبارزه؛ دا د رسول الله د زوکړې نمادین اشارتونه دي. امیرالمؤمنین علیه السلام په نهج البلاغه کې د هغه مهال په توصیف کې خورا جملې لري، چې رسول الله-دا ځلنده لمر- پکې راښکاره شو. له هغوی جملې ځنې وايي: ((و الدنیا کاسفة النور ظاهرة الغرور[142])) د بشر په ژوند کې رڼا نه وه؛ انسانانو په تورتم کې ژوند کاوه؛ د ناپوهۍ تورتم، د سرغړاندۍ تورتم، د بې لارۍ تورتم، البته د دې ټولو تورتمونو مظهر هماغه د نړۍ هماغه ټکی و، چې رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  پکې مولود او بیا مبعوث شو؛ یعنې جزیرة العرب. د ټولو تورتمونو او بې لاریو یوه یوه بېلګه په مکه او د جزیرة العرب په عربي ژوند چاپېریال کې شتون درلود. اندیزې او ګروهیزې بې لارۍ، د انسان ذلیلوونکی شرک، ځیګ ټولنیز اخلاق، د زړه بې رحمي او دښمنۍ، چې: ((و اذا بشر احدهم بالانثی ظل وجهه مسودا هو کظیم یتواری من القوم من سوء ما بشر به ایمسکه علی هون ام یدسه فی التراب الا ساء ما یحکمون[143])) دا د رسول الله د زوکړې او ورپسې د بعثت پر مهال د بشر د اخلاقو بېلګې دي. ((و کان بعده هدی من الضلال و نورا من العمی[144])) بشریت ړوند و، لیدونکی شو. نړۍ تورتم وه، د رسول الله د وجود په نور، رڼا شوه. دا د دې سترې زوکړې او ورپسې د بعثت معنا ده. نه یوازې موږ مسلمانان د دې سپېڅلې زوکړې په پار د الهي منت او الهي نعمت رهین یو؛ بلکې ټول انسانیت د دې نعمت رهین دی.

سمه ده، چې ډېرې پېړۍ وشوې، چې د رسول الله هدایت تر اوسه لا ټول بشریت نه دی رانغاړلی؛ خو دا ځلنده څراغ، دا ورځ په ورځ خورا ځلېدونکې لمبه، په بشریت کې شته او سوکه سوکه به د کلونو او پېړیو په ترڅ کې انسان د رڼا ددې سرچینې پر لوري هدایتوي.

او د رسول الله د زوکړې او بعثت روسته تاریخ ته چې وګورئ؛ نو ټول تدبیر به وګورئ. انسانیت د ارزښتونو پر لور حرکت کړی دی، ارزښتونه یې پېژندلي دي، سوکه سوکه به پراختیا مومي او شدت به یې ورځ تر بلې ډېرېږي، تردې چې انشاء الله ((لیظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون[145])) ټوله نړۍ به راونغاړي او بشریت به د الهي هدایت او صراط مستقیم پر لار خپل حقیقي حرکت پیل کړي، چې په واقع کې د بشر د ژوند پیل به له هغې ورځې وي. پر هغه ورځ، چې د خدای حجت پر خلکو پای ومومي او بشر به پردې شاهراه شي.

موږ نن د اسلامي امت په نامه د دې ستر نعمت پر وړاندې یو، باید له دې نعمت نه ګټنه وکړو. باید خپل زړه، خپل دین، خپل اند، خپله نړۍ، خپل ژوند او خپل چاپېریال د دې سپېڅلي دين د ښوونو په برکت روڼ او روښانه کړو؛ ځکه چې رڼا ده، بصیرت او لیدانه ده، کولای شو، ځان ورنږدې کړو او کولای شو ګټنه ترې وکړو، دا زموږ د عمومو مسلمانانو دنده ده.

پر څه چې زه نن اډانه کوم، چې زموږ د مسلمانانو له سترو او لومړۍ درجو دندو ځنې ده، د اتحاد او وحدت مسله ده. موږ دا اونۍ، چې پای یې د ربیع الاول اوولسم دی، د انقلاب له پیله د وحدت اونۍ نومولې ده او لامل یې همدا دی، چې د ربیع الاول دولسم، د مشهور روایت له مخې، د اهل سنتو ورونو ترمنځ د زوکړې ورځ ده او د ربیع الاول اوولسم د مشهور روایت له مخې، په شیعه وو کې د زوکړې ورځ ده.

ټول ستر مقصودونه، هڅو ته اړتیا لري، یو داسې ستر مقصد هم نشته، چې بې هڅې به لاس ته راشي. د مسلمانانو ترمنځ یووالی هم بې هڅې او مجاهدته لاس ته نه راځي. دا زموږ دنده، چې د اسلامي نړۍ د یووالي لپاره هڅې وکړو. دا یووالی کولای شي، د ډېرو ستونزو غوټې پرانځي؛ کولای شي، اسلامي ټولنې او مسلمان ولسونه عزیز کړي. وګورئ، چې د اسلامي نړۍ حالات څنګه دي. وګورئ مسلمانان، چې د نړۍ څلورمه برخه نفوس جوړوي، نن یې حالات څنګه دي. د نړۍ پر سیاستونو، ان په خپلو کورنیو مسلو کې یې هم اغېز تر پردیو ځواکونو او د ناوړه نیت خاوندانو ځواکونو خورا کمزوری او لږ دی. دا یوازې د ځواکونو د پرديوالي له لامله نه دي- چې موږ ځان او مخاطبان مو ترې ژغورو- هغوی ناوړه نیت لري؛ د سلطه غواړۍ انګېزې لري، غواړي د ځانونو پر وړاندې، اسلامي ولسونه ذلیل کړي، سپک یې کړي او خپل اطاعت ته یې اړ باسي.

ښه، دا څو پنځوس اسلامي هېوادونه، دا مسلمان ولسونه، د دې لپاره چې د داسې یو ستر څرګند ناوړه او بدمعاش نیت پر وړاندې ودرېږي، لار یې څه ده؟ بې له یووالي؟ باید سره نږدې شو. د یووالي پر وړاندې دوه غټ او ټولیز لاملونه شتون لري، چې باید درملنه یې وشي.

یو لامل کورنی لامل دی: زموږ تعصبونه، پر خپل ګروهو مو پابندي؛ هره ډله د خپل ځان لپاره. باید پردې لاسبري شو. پر خپلو مبادیو او اصولو او عقایدو ایمان خورا ښه چار دی؛ ټینګار هم پرې ښه چار دی؛ خو دا نباید د اثبات له بریده، له تعرض او دښمنۍ سره د نفې برید ته ور واوړي. هغه ورونه، چې د اسلامي امت په ټولګه کې دي، یو د بل درناوی دې وساتي، که غواړي، چې عقاید وساتي، و دې یې ساتي؛ خو د بل درناوی، د نورو بریدونه، د نورو حقوق او د هغوی د افکارو او عقایدو درناوی او حرمت دې وکړي او بحث او مجادله دې په علمي غونډو کې وکړي. علماء او اهل فن، غواړي کېني او مذهبي بحثونه وکړي، و دې یې کړي؛ خو عالمانه مذهبي بحث او هغه هم په علمي ناسته کې، په ښکاره یو بل ته له سپکو سپورو ویلو سره، د عمومي افکارو په کچه، له هغو افکارو سره په مخاطبه کې چې د علمي تجزیې او تحلیل ځواک نه لري، سره خورا توپير لري. ددې چار مخه باید علماء ونیسي؛ چارواکي یې باید مخه ونیسي. د مسلمانانو ټولې ډلې په دې باب دنده لري. شیعه هم دنده لري، سني هم دنده لري؛ باید د یووالي پر لور ولاړ شي. دا یو لامل، چې کورنی لامل دی.

یو بهرنی لامل هم د اسلام د دښمنانو مغرض درز اچونکی لاس دی. له دې ځنې باید غفلت ونشي. نه یوازې نن؛ بلکې له هغې ورځې، چې په نړۍ کې واکمنو سیاسي ځواکونو احساس وکړل، چې کولای شي، پر ولسونو اغېز وشیندي، دا درز اچوونکی لاس رامنځ ته شوی او نن تر پخوا هر کله خورا په شدت سره. د ډله ایزو اړیکو وسایل، هغه ماډرن وسایل، چې نن شتون لري، دا هم مرسته کوي. باید آګاه ووسو؛ باید هوښیار ووسو. په خواشینۍ سره، چې په مسلمان ولسونو او اسلامي نړۍ کې یو لړ وګړي، د اصلي دښمن د کړنو سر ته رسوونکي کېږي.

 

 

توحید او عدالت، بشریت او ټولو انسانانو ته د پېغمبراکرم (ص) مانیزې ډالۍ دي

د اسلام د رسول الله د زوکړې ورځ، ددې مکرم مولود په ناپایه برکتونو کې د تدبر ورځ ده، چې کېدای شي وویلای شوو: ددې زوکړې تر ټولو ستر برکت، بشري ټولنو ته د توحید او عدالت ډالۍ کول دي. د نن انسانان هم، چې د علم د پرمختګ او د بشر د فکر د سترو پرمختګونو ورځ ده؛ خو د ګروهې په نړۍ کې بندیوان شوي دي؛ ان په هغو هېوادونو کې چې له توکیز پلوه خورا پرمختللي هم دي؛ نو څرګندېږي، چې په توحید ګروهه، له هغو ټولو برکتونو سره چې لري، یوه نورانیت ته اړتیا لري، چې بې له هغه عقله، چې په الهي وحې هدایت شوی وي، ور رسېدل ورته ناشوني دي. دا ډلۍ زموږ ګران پېغمبر (ص) موږ او بشریت ته راکړه؛ لکه څنګه چې تېرو انبیاوو ورکړې وه. پر توحید ګروهه، د انسان په زړه او ماغزو او ان د ژوند په زمینه کې خورا برکتونه لري، چې باید اندنه پکې وشي او د توحید د اغېزو او برکتونو پر لور حرکت وکړو.

یوه بله ستره الهي ډالۍ، چې په دې زوکړه، بشریت ته ورډالۍ شوه، عدل او عدالت دی. هغه انسان ته د عدل او عدالت ډالۍ، چې په بې عدالتۍ ککړ او پکې راګېر دی. د تاریخ له پیله تر نن پورې د بشریت ستره ستونزه، بې عدالتي ده. دا دین، چې دې مکرمې زوکړې، بشریت ته راوړاندې کړ، انسانان په خپل ژوند کې د توحید او عدل په څېر سترو چارو ته رابلي؛ نو ددې ورځې برکتونه، هغه برکتونه دي،چې لومړی داچې په ټول بشریت پورې اړه لري؛ یعنې هر څوک چې وکولای شي، ګټنه ترې وکړي؛ دویم داچې په یوه ځانګړي وخت پورې را ایسار نه دی. نن هم بشر دې ته اړتیا لري، چې نږه توحید او د اسلامي عدل حکم او هغه نسخه، چې اسلام د بشریت د عدالت لپاره ورکړې ده، ورستون شي، چې و یې ویل: ((ان اکرمکم عندالله اتقاکم[146]))؛ یعنې تقوا او پرهېزګارۍ او ځانساتۍ ته بلنه، د انسانانو ترمنځ د درز اچونې د انګېزو شاته اچول؛ لکه قومیت، توکم، وینه، رنګ او داسې نور……

نن نړۍ له توکیز پلوه خورا پرمختللې او په پرمختللي هېوادونو کې اوس هم د تور او سپین خبره او ستونزه ده. تور پوستکی په بریدونو کې را ایسار دی او همداراز سپین پوټکی هم. اوس هم توکمیزې جګړې شته؛ د وینې جګړې شته، د قومیتونو جګړه شته او د ددې قومي او ملیتي ساختګي جګړو په پار څومره انسانان له منځه ځي؛ وژل کېږي او حقوق یې لتاړل کېږي او در په در خاورې پر سر کېږي! نو نن هم بشر د وحدت، توحید او عدل غږ ته اړتیا لري، چې بېرغچي یې اسلام او مسلمانان دي. څوک له دې سره مخالف دی؟ هغه ځواکونه، چې له دې درز او تفرقې ګټنه کوي او د ژوند بنسټ او فلسفه یې پر تبیعض ولاړه ده. نن د توکیزې نړۍ ستر ځواکونه؛ یعنې همغوی چې په خپلو هېوادونو کې د ډیموکراسۍ نارې وهي او د ډیموکراسۍ او د ټولنې د وګړیو د حقوقو د یو شان والي ادعا کوي او یوازې په وینا کې د حکومتونو له استبداد سره مخالف دي او بیا همدوی دي، چې په نړۍ کې یې ډیموکراسي له منځه وړې ده. یوه ملت ته پر بل ملت غوراوی ورکول، یوې سیمې ته پر بلې سیمې غوراوی ورکول، یوې وینې ته پر بلې وینې غوراوی ورکول! استبداد یې پر نړۍ واکمن کړ، چې څنګه یې چې خوښه وي، هماغسې نړۍ سمبال کړي.

 

د نبي اکرم (ص) د زوکړې د ارزښت بېلابېل اړخونه؛ د بعثت په پېر کې او د تاریخ په ټولو پېرونو کې

د نبي اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) زوکړه له څو اړخه موږ مسلمانانو ته ارزښتمنه ده؛ یعنې د زوکړې خورا له معنا او مضمونه ډکه ورځ ده.

لومړی اړخ دادی، چې د آنحضرت (ص) زوکړه، په نړۍ او تاریخ کې، په یوه داسې مهال کې واقع شوه، چې بشریت، کوم ځانګړی ولس یا هېواد نه ښیو؛ بلکې د بشریت ټولګې، دوه سترې ځانګړنې درلودې: یو له دې دوو ځانګړنو ځنې دا وه، چې له علمي، عقلاني او اندیز پلوه د خپل تېر پېر د بشر په پرتله خورا مخکې وو. د هغوی په منځ کې فیلسوفان رامنځ ته شول، پوهان راپیدا شول، ریاضي پوهان، طبیبان، انجینیران او ستر تمدنونه یې درلودل. دا تمدنونه بې علمه نه رامنځ ته کېدل! په لویدیځ کې آکاډیمیانې، په ختیځ کې هګمتانه، د چین تمدن، د مصر تمدن، ستر تاریخي تمدنونه، ټول تېر شوي ول؛ یعنې بشر بشپړ شوی و. دا یوه ځانګړنه.

دویمه ځانګړنه، چې ددې دوو ځانګړنو یو ځای کېدل خورا هېښنده دي، دا ده، چې پر هغه مهال بشر له اخلاقي پلوه د خپل تېر په پرتله خورا روسته پاتې او که داسې اصطلاح و نه وايو؛ نو ویلای شو، چې له اخلاقي پلوه خورا پرېوتی و. همدا له پوهې برخمن بشر، په شدت په تعصباتو، خرافاتو، خودخواهيو او په بشري ضد او ولس وژونکیو حکومتونو کې راښکېل و او داسې یو حالت پر نړۍ واکمن و. که څوک تاریخ ولولي؛ نو و به ګوري، چې هغه مهال ټول بشر بندیوان و؛ لکه څنګه چې د امیرالمؤمنین علیه السلام وینا ده: ((فی فتن داستهم باخفافها و طیتم باظلاقها و قامت علی سنابکها[147])) په خورا فتنو، دباوونو، ستونزو او ورور وژنه کې، بشر خورا تریخ ژوند درلود.((نومهم سهود)) په همدې خطبه کې امیرالمؤمنین وايي: ((خلکو ارام خوب نه درلود)).

دا به تېروتنه وي، چې څوک ووايي، چې دا ستونزې یوازې په جزیرة العرب کې وې؛نه! د نړۍ د هغه مهال د تمدن په زانګو؛ یعنې روم ته هم که تاسې وګورئ، هلته هم همدا خبرې وې او په اصطلاح کې ادعا یې کوله، چې دیموکراسي او سنا لري؛ خو داسې استبدادونه او فسادونه پر خلکو واکمن وو، چې تاسې یې کله کتاب ولولئ؛ نو په ځان پورې به خېجله شئ. انسان شرمېږي، چې بشر یو مهال دومره پرېوتی و. ایران هم، له دې پلوه تر لرغوني روم نه غوره نه و. دوی هم ځواک، توره، نېزه، جګړې او مېړني درلودل؛ خو پاټکیز اړپېچ، ظلم، تبعیض، فساد، زورواکي، جهل او خرافات هم له بریده اوختي ول. په داسې یو شرایطوکې دا مبارک مولود او دې پېغام راوړونکي د بشر ژغورنې ته راودانګل.

داچې په تاریخ او کتابونو کې شته، چې د کسری د ماڼۍ ستنې ماتې شوې او په نړۍ کې د بوتلمانځنې نښانې څپڅپانده شوې، که دا آثار قطعیت ولري؛ نو شونې ده، هماغه الهي ځواکښوونه وي؛ د یو رمز د اعلام لپاره، چې دا ځواک به د ظلم او فساد ټولې جرړې رانړوي او پوهه به له خرافو او تمدن به له فساد او ظلمونو پاک کړي.دا چار زموږ سپېڅلي پېغمبر (ص) ترسره کړ. دا سپېڅلی مولود، د خپل بعثت پر مهال له داسې یوې نړۍ سره مخ شو او په یو خورا ستونزمن جهاد یې، انسانیت له ناپوهۍ، له خرافاتو، له فساد، له ظلم، له تعصباتو، پر یو بل د انسانانو له زورواکۍ او د هغوی پر اوږو له ورسورېدو، وژغوره. له بیخه یې د بشریت په ټغر کې بدلون راوست.یو نوی ټغر او نوي حالات یې په بشر کې رامنځ ته کړل؛ خو څرګنده ده، چې د رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) کار دا نه و، چې ټوله نړۍ اصلاح کړي. نه ! آنحضرت باید دا عملي مستوره او دا سمه بېلګه، له الهي وحې اخستې وای او بشر ته یې ورکړې وای، چې بشر په خپل ژوند کې ترې کار واخلي. داچې چا ترې کار واخست او چا شاته واچاوه، دا بېله ویینه ده. آنحضرت (ص) خپل رسالت په بشپړه توګه تر سره کړ او خپله دنده یې سر ته ورسوله او له دې فاني نړۍ یې سترګې پټې کړې.

 نن هم دا میلاد او زوکړه له دې اړخه مهمه ده، چې توجه وکړو، چې دنیا هم له علمي پلوه پرمختګ کړی او هم له اخلاقي پلوه راپرېوتې ده. د نړۍ چار دې ته را رسېدلی، چې د نړۍ ستر ځواکونه د خلکو په سترګو کې منکر معروفوي او معروف منکروي! زما په آند د فساد او تباهۍ په نړۍ کې تردې لوړ نور څه نشته. دا چې په روایت کې راغلي، چې رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) وویل: ((داسې کسان به راپیدا شي، چې پر منکر به امر کوي او له معروف نه به نهې کوي.)) انسان احساسوي، چې نن هم په نړۍ کې د نړۍ د سترو استکباري ځواکونو له لامله دا رنګه یو حالات رامنځ ته شوي دي. نېغ د خلکو په سترګو ورننوځي او دروغ وايي او خپلو دې دروغو ته یو سپېڅلی چار وايي! ظلم ته هڅونه کوي او ظالم د خپل ظلم له لامله په حقه ګڼي! مظلوم رټي، مظلوم ځپي او دا مظلوم ځپنه ښه چار ګڼي.

 

 

 

د رسول الله (ص) نامه اېښوونه

اوومه ورځ راورسېده. “عبدالمطلب” د الله په شكرانه كې پسه حلال كړ او خلك يې راوغوښتل، چې “قريش” هم پکې هم وو او پر خپل لمسي يې “محمد” نوم كېښود، چې وپوښتل شو، ولې دې پرې د “محمد” نوم كېښود، دا نوم خو په عربو كې ډېره مخينه نه لري؟ “عبدالمطلب”: غوښتل مې په ځمکه او اسمانو كې وستايل شي.

 په دې باب د رسول الله (ص) شاعر “حسان بن ثابت” ويلي:

((فشق له من اسمه ليجله فذوالعرش محمود و هذا محمد))

(الله تعالى له خپلو نومونو يو نوم په خپل استازي كېښود نو ځكه (الله) ((محمود)) او پېغمبر يې “محمد” دى)

دا دواړه ټكي له يوې رېښې دي او يوه مانا وركوي. [148]

شك نشته، چې په دې نوم ايښوونه كې الهي الهام و ځكه كه څه په عربو كې د “محمد” نوم مشهور و خو په هغه وخت كې لږو خلكو پر خپلو زامنو ايښوده.

 شاعر وايي:

ان الذين سموا باسم محمد من قبل خير الناس ضعف الناس

د اسلام له پېغمبرمخكې، شپاړس تنه، د “محمد” په نامه يادېدل. [149]

“احمد” د اسلام د پېغمبر له مشهورو نومونو و.

 كه چا لږه مطالعه كړې وي؛ نو پوهېږي چې د رسول الله (ص) دوه نومونه وو او خلكو به په دواړو ياداوه: يو “محمد” چې “عبدالمطلب” پرې ايښى و او بل “احمد”، چې مور يې (آمنې بي بي) پرې ايښى و. دا خبره په تاريخونو كې راغلې او “حلبي” په خپل “سيرة” کې هم راخستې ده. [150]

د رسول الله (ص) ګران تره “ابوطالب” (چې د عبدالمطلب تر مړينې روسته يې د “محمد” (ص) پالنه كوله) په خپلو اشعارو كې كله د “محمد” او كله د “احمد” په نامه ياد كړى دى.

 

د حضرت محمد (ص) ماشومتوب

سني او شیعه یوه خوله دي، چې د رسول الله زوکړه د ربیع الاول په میاشت کې وه. اهل سنت د دې میاشتې زیاتره دولسمه او شیعه يې زیاتره اوولسمه ورځ یادوي، بې د “کافي”له خاونده “شیخ کلیني”، چې هغه يې هم دولسمه ورځ یادوي. رسول الله په کوم فصل کې وزيږېد؟ په پسرلي کې. په “الحلبیه سیرت” کې يې لیکلي: ((ولد فی فصل الربیع)) په پسرلي کې وزيږېد. نن ځینو پوهانو شمېرلي، چې د آنحضرت زيږون د لمریزې میاشتې له کومې ورځې سره اړخ لګوي، دې پایلې ته رسېدلي، چې د هغه کال د ربیع دولسم د اپریل له شلمې، چې شلم د اپریل د اوري له یو دېرشمې سره سمون خوري او د ربیع اول اوولسمه د غويي له پینځمې سره سمون خوري[151].

په هر حال دا غوڅه ده، چې آنحضرت په پسرلي کې زيږېدلی دی، اوس یا د اوري یودېرشمه وي که د غويي پینځمه. د اونۍ پر کومه ورځ زيږېدلی دی؟ شیعه ګروهن دي، چې د ادینې – جُمعې پر ورځ زيږېدلی، زیاتره اهل سنتو ویلي، چې د دونۍ – دوشنبې پر ورځ زيږېدلی دی. د شواروز په کوم ساعت کې زيږېدلی دی؟ ښايي ټول یوه خوله وي، چې د سهار تر راختو روسته زيږېدلی. د بین الطلوعینو په منځ کې.

د آنحضرت څه هېښنده تاریخ دی. نیکه يې “عبد المطلب” زړور او د درانه خوى خاوند و. “عبدالله” داسې ځوان و، چې په ټوله مکه کې ځلېده، خورا باادبه، ښایسته، زړوراو د ډاډ وړ و او د مکې د پېغلو هیله دا وه، چې مېرمن يې شي. هغه له “آمنې بي بي” سره واده کوي، چې د “وهب” لور او د هغه له نږدې خپلوانو وه. له واده يې څلویښت ورځې نه وې تېرې، چې له مکې څخه شام او “سوریه” ته په سفر وځي او ظاهراً سوداګریز سفر و. په راستنېدو کې مدینې ته راځي، چې د مور خپلوان يې پکې اوسېدل او په مدینه کې مري. “عبدالله” په داسې وخت کې مري، چې آنحضرت لا د مور په نس دی.

آنحضرت، پلارمړی- یتیم دې نړۍ ته راځي. د هغه وخت د دود له مخې يې دې ماشوم ته اړین ګڼل، چې شيدې ورکونۍ ته يې یوې ښځې ته ورکړي، چې له ځان سره يې بېديا ته یوسي او هلته شیدې ورکړي.

 

 

د حضرت محمد امین (ص) تيخورۍ پېر

د قريشو دې ماشوم يوازې درې ورځې د خپلې مور شيدې وروولې او بيا دوې؛ نورې ښځې د پېغمبراکرم په داييتوب وياړمنې شوې.

 

1 _ ثويبه:

 د “ابولهب” مينځې، څلور مياشتې رسول الله (ص) ته شيدې وركړې، چې رسول الله (ص) او مېرمن يې حضرت خديجې بي بي تر پايه په ښو يادوله. هغې مخكې حضرت حمزه اسدالله (د رسول الله (ص) تره) ته هم شيدې وركړې وې. تر بعثت روسته رسول الله (ص) يو تن په “ابولهب” پسې ولېږه، چې ترې و يې پېري خو “ابولهب” و نه منله خو تر پايه د رسول الله (ص) له مرستو برخمنه وه. چې کله رسول الله (ص) د “خيبر” له سوبې راستون شو؛ نو خبر شو، چې “ثويبه” مړه شوې؛ نو ډېر پرې خواشينى شو. د هغې د زوى پوښتنه يې وكړه، چې په حق كې يې نېكي وكړي خو خبر شو، چې له مور مخكې مړ شوى دى. [152]

 

2 _ حليمه:

 د”ابي ذويب” لور وه، چې د “سعدبن بكربن هوازن” له ټبره وه، چې اولاد يې دا و: “عبدالله”، “اسيه” او “شيما”، چې روستي اولاد يې هم د رسول الله (ص) روزنه کړې ده.

 د عربو مخورو دود و، چې خپل اولاد يې بېديانيو دايانو ته ورسپاره چې وده يې سمه او هډوكي يې كلك راشي او همداسې هم د “وبا” له رنځ خوندي وي او لنډه دا، چې عربي په ځانګړي چاپېريال كې زده كړي، چې په دې برخه كې د “بني سعد” دايانې مشهورې وې. هغوى به په ټاكلي وخت كې مكې ته راتلې او ماشوم به يې له ځان سره بېوه.

 د رسول الله (ص) له زوكړې څلور مياشتې تېرې وې، چې د “بني سعد” ټبر دايانې مكې ته راغلې. پر هغه كال سخته وچكالي او سوکړه وه او دوى شتمنو عربو ته ډېرې اړمنې وې.

ځينې تاريخ ليكونكي ليكي: يوه دايه هم حاضره نه وه، چې حضرت “محمد” ته شيدې وركړي ځكه هرې يوې غوښتل، چې د هغه چا دايتوب وكړي، چې يتيم نه وي، او پلار يې شتمن وي، ان حليمې هم دا ځل د حضرت “محمد” داييتوب ته غاړه کېنښووله خو داچې حليمه په خپله کمزورې وه، چا ورته خپل اولاد و نه سپاره نو له ناچارې يې د “عبدالمطلب” لمسى قبول كړ او خپل مېړه ته يې وويل: ((تر خالي لاس تلو به ددې يتيم وړل ښه وي. كېداى شي الله راباندې ولورېږي.)) خو اټكل يې رښتيا وخوت او چې له كله يې د حضرت “محمد” (ص) داييتوب ومانه نو د الله د رحمت چينې پرې راماتې شوې. [153]

د قريشو دا ماشوم يې؛ ځکه بلې دايي ته ورنه کړ، چې حضرت “محمد” د بلې دايي تى وانه خست خو د حليمې تى يې وروده، چې دې كار د “عبدالمطلب” كورنۍ ډېره خوشحاله كړه.[154]

“عبدالمطلب” دايي ته وويل: د كوم ټبر يې؟ و يې ويل: د بني سعد. بيا يې وپوښتله: نوم دې څه دى؟ ځواب يې وركړ: حليمه. “عبدالمطلب” ددې خبرو په اورېدو خوشحاله شو او و يې ويل: افرين! افرين! دوه ښكلي خويونه نېكمرغي او زغم. [155]

تاريخ شاهد دى، چې د مسلمانانو د ستر مشر ژوند له وړكتوبه تر پېغمبرۍ هيښنده کرامتي پېښې درلودې او ټول په يوه خوله ګواهي وركوي، چې د پېغمبر ژوند عادي ژوند نه و.

تاريخپوهان د حليمې له خولې وايي: له هغې ورځ مې، چې د آمنې د زوى روزنه ومنله؛ نو مور يې ناسته وه. غوښتل مې، چې شيدې وركړم نو خپل کيڼ تى مې وركړ خو ماشوم ښي تي ته زور كاوه او زما چې اولاد شوى ښي تى مې وچ دى. ښي تي ته د ماشوم زور دې ته اړه كړم، چې ښي تي ته يې واچوم. ماشوم چې ښى تى وروده شيدې پکې پيدا شوې. دې پېښې ټول حيران كړل. [156]

حليمه بيا وايي: له هغې ورځې مې، چې “محمد” خپل كور ته راوستى نو په كور كې مې ورځ پر ورځ بركت زيات شوى رمه او مال مې هم ډېر شوى دى. [157]

په قرآن كې همدې ته ورته پېښې د حضرت مريم بي بي (د حضرت “عيسى” مور) په باب شته. د زوکړې وخت، چې راورسېد؛ نو يوې ونې ته يې پناه يووړه او له ډېر درد، يوازېتوب او د خلكو د تورونو له وېرې يې له خدايه مرګ وغوښت، چې په دې وخت كې يې غږ واورېد: مه خپه کېږه! الله دې تر پښو لاندې د اوبو چينه پيدا كړه او د كجورې وچه ونه وخوځوه، چې تازه خرما ترې راتويه شي. [158]

د مريم او حليمې ترمنځ په مقام او منزلت كې ډېر توپير دى. كه د مريم خپل لياقت ددې الهي رحمت لامل و خو دلته ددې ماشوم مقام او منزلت ددې لامل شو، چې دا ښځه له الهي رحمته برخمنه شي.

 دا ماشوم څلور کاله له خپلې مور، نیکه، نورو خپلوانو او له مکې لرې په بېديا مېشتو کې له یوې دايې سره اوسي. په څلورکلنۍ کې يې له دايې بېرته اخلي. لورانده مور يې په غېږ کې اخلي. تاسې اوس د آمنې بي بي حالت ته پام وکړﺉ: هغه مېرمن، چې د عبدالله په نامه غوره او په اصطلاح ارماني مېړه يې درلود، په کومه شپه يې، چې ورسره واده وکړ؛ نو آمنه بې بي د مکې په ټولو پېغلو ویاړي، چې دا ستر ویاړ مې په برخه شوی دی. لا يې ماشوم په نس دی، چې دا شان مېړه له لاسه ورکوي. داسې ښځه، چې له خپل مېړه سره دومره مینه لري؛ نو ماشوم يې ورته د خپل خوږ مېړه ستر یادګار ګڼل کېږي، په تېره که دا ماشوم هلک وي. آمنې بي بي خپلې ټولې هیلې، چې په عبدالله کې لېدلې، اوس يې په دې کوشني ماشوم کې ویني، هغه آمنه بي بي، چې بل مېړه هم نه کوي.

عبدالمطلب پر آمنې بي بي سربېره د دې کوشني ماشوم متکفل- رزمنوال هم دی. د آمنې بي بي قوم او خپل خپلوان په مدینه کې ول. آمنه بي بي له عبدالمطلبه اجازه اخلي، چې مدینې ته د خپلو خپلوانو لیدنې ته ولاړه شي او دا ماشوم هم له ځان سره یوسي. له خپلې وينځې “ام ایمن” سره په قافله کې روانېږي. مدینې ته رسي او خپل خپلوان ویني. (آنحضرت په ماشومتوب کې همدا یو سفر کړی، چې پینځه کلن و.) آنحضرت له خپلې مور او د مور له وېنځې سره له مدېنې راستنېږي. د مکې او يثرب پر لار په “ابواء”کې د آنحضرت مور رنځورېږي، کمزورېږي او له حرکته غورځي او همدلته مري. ماشوم په مسافرت کې د خپلې مور مرګ په سترګو ویني. مور همدلته ښخوي او د مور له وېنځې سره بېرته مکې ته راستنېږي، همدا وېنځه، چې روسته بیا آزاده شوه، د عمر تر پایه يې د آنحضرت، حضرت علي (ک)، فاطمې بي بي او حسن او حسین له خدمته لاس وانه خست.

قرآن شريف د رسول الله (ص) د يتيمۍ پېر په “الضحى” سورت كې راوړى: “الم يجدك يتيما فاوى” مګر يتيم يې و نه موندې او پناه يې درنه کړه؟ [159]

د قريشو ددې ماشوم د يتيمېدو حكمت لا موږ ته هم نه دى معلوم خو دومره پوهېږو، چې د غمونو دا سېلاب بې حكمته نه و. الله غوښتل د نړۍ مشر مخكې له دې چې پر چارو واكمن شي، د ژوند له خوږو او ترخو سره اشنا او روح يې ستر او باخبره شي او له دې سختيو ورته تجربې لاس ته راشي او ځان بېلابېلو سختيو او محروميتونو ته ونيسي. الله غوښتل له هماغه پېله په ژوند كې ازاد عادت شي او په خپله په خپلو لاسو ځان ته د پرمختګ لار هواره كړي، چې خلكو ته وښيي دا نبوغ بشري نبوغ نه دى او مور و پلار يې په برخليك كې هېڅ ونډه نه لري او د عظمت او ستروالي سرچينه يې د وحې له غرونو رابهېدلې ده.

تردې پېښې تقریباً پینځوس کاله روسته، حدوداً د هجرت درېیم کال و، چې آنحضرت په یو سفر کې له “ابواء” تېرېده او هلته ودرېد. اصحابو ولیدل، آنحضرت بې له دې چې له چا سره خبرې وکړي، یوې خوا ته روان دی. ځینې ورپسې شول، چې چېرې ځي، ګوري آنحضرت په یو ځای کې کېناست او دعا، “حمد” او “قل هو الله احد” وايي، هغه ځای ته يې ژور کتل او د دعا ویلو په حال کې يې له سترګو اوښکې راغلې، وپوښتل شو: رسول الله (ص)! ولې ژاړی؟ و يې ويل: دا مې د مور قبر دی، پینځوس کاله مخکې مې مور همدلته ښخه کړه.

د مور تر مرګ روسته، عبدالمطلب د رسول الله پالندوى شو، د خپل زوى او اینګور تر مرګ روسته يې له دې ماشوم سره فوق العاده مینه وه او خپلو زامنو ته يې ويل، چې دا له نورو سره توپیر لري. هغه د خدای له لوري راتلونکی لري او تاسې نه پوهېږئ. عبدالمطلب د مړینې پرمهال ډېر پرېشانه و او خپل مشر زوى “ابوطالب” ته يې وویل: له مرګه نه وېرېږم خو ددې ماشوم په هکله مې سودا ده. دا ماشوم چاته وسپارم؟ ایا ته يې منې؟ زما لخوا ژمنېږې، چې پالندويي يې پر غاړه واخلې؟ ابوطالب ورته وویل: هو پلاره! زه يې منم. تر نیکه روسته د حضرت علي (ک) پلار د آنحضرت پالندوی شو.

“عبدالمطلب”، “ابوطالب” ته د څو لاملونو له مخې د رسول الله (ص) پالنه ور پر غاړه كړه: يو داچې “ابوطالب” او “عبدالله” له يوې موره وو او بل دا، چې مشهور، سخي او نېك سړى و. “ابوطالب” رسول الله (ص) ته خورا زيات زحمتونه وګالل، چې تاريخ پرې ګواه دى. [160]

 

 

 

د حضرت محمد (ص) د ځوانۍ پېر

د ټولنې مشر بايد د پراخې سينې، زغم، مړانې او د ستر روح خاوند وي. ډارن، ضعيف النفس، بې ارادې او سست انسان به څرنګه وكړاى شي ټولنه په بېلابېلو كړكېچونو او ستونزو كې رهبري كړي؟څرنګه به د دښمن مقابله وکړاى شي او څرنګه به خپل شتون او وګړه د نورو له بريده وساتي. د مشر روحي او جسمي پياوړتيا پر چاپېريال عجيبه اغېز لري. [161]د قريشو په دې ګران تندي كې له وړكتوب او ځوانۍ د ځواک، مړانې، زغم او تكړه توب نښې وې. هغه په پينځلس كلنۍ كې د “فجار” په جګړه كې، چې د قريشو او هوازن ترمنځ وشو ګډون وكړ. په جګړه كې يې دنده دا وه، چې خپلو ترونو ته يې غشي وررسول.

 “ابن هشام” په خپل سيرة كې د رسول الله (ص) له خولې راوړي، چې: ((خپلو ترونو ته يې غشي وركول، چې ويې توغوي.)) [162]

 “ابن اثير” هم په “النهاية” كې دا حديث راخستى دى.

په جګړه كې ګډون يې مېړانه راښيي. حضرت علي (ک) يې په باب ويلي: په جګړه كې به چې تنګسه او سختي راغله نو موږ به رسول الله (ص) ته پناه وړه او په موږ كې تر هغه هيڅوك دښمن ته ورنږدې نه و. [163]

 

د رسول الله (ص) سفرونه

رسول الله له عربستانه بهر دوه سفره کړي او دواړه سوریه ته وو او تر رسالت مخکې ول. یو سفر يې په دولس کلنۍ کې له خپل تره ابوطالب او بل يې په پینځه وىشت کلنې کې د حضرت خدیجې په سوداګریز کاروان کې و، چې بیا يې له خدیجې بي بي سره واده هم وکړ. که څه تر رسالت روسته دننه په عربستان کې يې سفرو نه کړي دي. د ساري په ډول: طایف ته تللی، خیبر ته تللی، چې د مکې په شمال کې پروت دی، تبوک ته تللی، چې له سوریه سره په پوله پروت دی خو د رسالت په ورځو کې له عربي ټاپو وزمې بهر نه دی تللی.

 

د نبي کریم بوختياوې- ورهڼې

رسول الله څه بوختياوې- ورهڼې درلودې؟ بې له شپونتوب او سوداګرۍ يې بله ورهڼه نه درلوده. ډېری پېغمبرانو تر رسالت وړاندې شپانه ول(داچې په دې که څه الهي راز دی، موږ پرې سم نه پوهېږو خو ترشوني بریده یو لړ رازونو ته يې اشاره کړې)؛ لکه څرنګه چې حضرت موسی علیه السلام شپون و. څرګنده؛ خو داده، چې آنحضرت شپني کوله، بېدیا ته يې رمه وړه. سوداګري هم کوله، یو سفر يې دومره په مهارت ترسره کړ، چې ټول ورته هک پک شول. څه وخت يې د څارويو پر روزلو تېره كړه، چې د انسانانو روزلو ته يې سينه پراخه شي، او ټول كړاوونه او خپګانونه ورته اسان او و يې زغملاى شي ځكه كه انسان څاروي چې د هوش او پوهې له پلوه بيخي له انسان سره د پرتلې وړ نه دى، روزلاى شي؛ نو هرومرو به انسان روزلاى شي هغه بې لارې انسان ته لارښوونه وكړاى شي، چې فطرت يې پر الله ايمان دى.

 په حديث كې راغلي: الله داسې پېغمبر نه دى رالېږلى، چې له پېغمبرۍ مخکې يې شپني نه وي كړې، چې په دې توګه ورته د خلكو روزنه زده كړي.

ډېرو سيره ليكونكيو هم د رسول الله (ص) له خولې ويلي دي: ټولو پېغمبرانو تر پېغمبرېدو مخکې شپني كړې ده. وپوښتل شو: آيا تا هم شپني كړې؟ و يې ويل: هو! ما هم څه موده په “قراريط” کې د مكې رمه څرولې ده. [164]

د کوم شخصيت، چې له “ابولهبانو” او “ابوجهلانو” سره مبارزه وي او د ډبرو او لرګيو له بت لمانځيو داسې انسانان وروزي، چې يوازې حق ته تسليم شي؛ نو بايد د ډېرې مودې لپاره د صبر او زغم په ډول ډول ښوونځيو كې وروزل شي.

دويم علت: داسې انسان ته چې په رګونو كې يې د غيرت، مړانې او ازادۍ وينه بهېږي، ډېره سخته ده، چې د قريشو ظلمونه، فساد، له حقه سرغړونه او د بوتانو عبادت وزغمي نو ځكه رسول الله (ص) سلا وګڼله څه موده په غرونو او دښتو كې تېره كړي، چې د مكيانو له ناوړو چارو لرې وي ؛ البته دا په دې مانا نه ده، چې پوه او متقي انسان د ظلم او فساد پر وړاندې چوپ كېني او د خپلو چارو حساب ترې بېل كړي بلكې د پېغمبر چوپ كېدل د الله له لوري وو ځكه لا د بعثت وخت ورته چمتو شوى نه و.

درېیم علت: دا كار ښه فرصت و، چې حضرت “محمد”(ص) په اسمان، ځمكه، ستوريو، تكويني او انفسي آيتونو او نښو كې فكر وكړي.

كه څه د پېغمبرانو زړونه له پيدايښته د توحيد په ډيوه روښانه وي؛ خو هغوى هېڅكله ځان د هستۍ او الهي آيتونو له څېړنې، بې نيازه نه ګڼي او له دې لارې د يقين او ايمان تر ټولو سترې زده كړې تر لاسه كوي او ځان د ځمكو او اسمانو ملكوت ته رسوي.

“ابوطالب”، چې د خپل وراره د ژوند حالات وليدل؛ نو دې ته اړ شو، چې يو كار ورته پيدا كړي نو ورته يې وويل: “خديجه” د “خويلد” لور د قريشو سوداګره ده، چې د خپلو چارو سمبالښت ته په ډاډمن سړي پسې ګرځي، چې مالونه يې په “شام” كې وپلوري نو ښه به وي، چې ورته ځان وښيې او دا دنده ومنې. [165]

د حضرت “محمد” (ص) متانت او د روح ستروالي ددې مخه نيوه، چې نېغ په نېغه دې خديجى ته ځان وښيي نو خپل تره ته يي وويل: كېداى شي هغه په خپله درپسې څوك راولېږي ځكه حضرت “محمد”(ص) پوهېده، چې په خلكو كې په امين مشهور دى او همداسې هم وشول.

 حضرت خديجه چې د “ابوطالب” او حضرت “محمد”(ص) له خبرو خبره شوه؛ نو له واره يې ورپسې څوك ولېږه و يې ويل: ستا ښه خوى، صداقت او امانت مې خوښ شوى دى، زه به دوه ګرايه تنخواه او دوه مريان هم دركړم، چې په چارو كې درسره لاس وكړي. [166]

رسول الله (ص) راغى او کيسه يې خپل تره ته وكړه. تره يې ورته وويل: دا كار دې، چې الله تعالى درپېښ كړ ژوند ته يوه وزله ده.

دلته يوه بله خبره هم بايد سپينه شي او هغه داچې: آيا حضرت “محمد” (ص) په كاروان كې د حضرت خديجې د “اجير” په توګه ګډون كړى و، كه ورسره يې تړون كړى و، چې د مال په ګټه كې ورسره شريك وي؟ (په مضاربي بڼه) نو د هاشمي كورنۍ مقام او موقعيت او د حضرت “محمد”(ص) د عزت نفس غوښته وه، چې د خديجى اجير نه بلكې په ګټه كې ورسره شريك وي دا ځكه چې:

لومړى: د “ابوطالب” په خبرو كې داسې كوم ټکى نشته، چې حضرت “محمد”(ص) دې د حضرت خديجې اجير شي بلكې له دې مخکې “ابوطالب” له خپلو ورونو سره خبره كړې وه: راځئ د خديجې كره ولاړ شو او ورته ووايو: څه مال حضرت “محمد”(ص) ته وركړه، چې سوداګري پرې وكړي. [167]

دويم: “يعقوبي” په خپل تاريخ كې ليكي: پېغمبراکرم په خپل عمر كې د چا اجير نه و. [168]

د قريشو كاروان حركت ته چمتو شو، حضرت خديجې خپل وكيل او دوو مريانو ته وويل: له ادبه به كار اخلئ او څه چې حضرت “محمد”(ص) كول تاسې پرې د نيوكې حق نه لرئ او څه يې چې درته ويل؛ نو تاسې يې په دواړو سترګو منئ.

كاروان خپل پړاو ته ورسېد او په دې سفر كې هر چا څه وګټل خو حضرت “محمد”(ص) تر ټولو زياتې وګټلې او د “تهامه” په بازار كې يې څه مال پلورلو ته واخست. او كاروان مكې ته راستون شو. په دې سفر كې حضرت “محمد”(ص) په دويم ځل د “عاد” او “ثمود” له سيمو راتېر شو، چې په ليدو يې په چورت كې شو. پردې سربېره، پخواني يادونه يې پر زړه راوورېدل، چې يوه ورځ له خپل تره سره له دې سيمو تېر شوى و.

كاروان مكې ته رانږدې شو، “ميسره”د حضرت خديجې مريي حضرت “محمد” (ص) ته وويل: ښه به وي، چې تاسې تر موږه مخكې مكې ته ورننوځئ او خديجه له دې بې سارې ګټې خبره كړئ.

حضرت خديجه په خپله هټۍ كې ناسته وه او حضرت “محمد”(ص) ورته په خپله خوږه ژبه د سوداګرۍ حال ووايه. ډېر وخت لا تېر شوى نه و، چې ميسره هم راورسېد. [169]

 ميسره، څه چې په سفر كې تېر شوي وو، ټكي په ټكي حضرت خديجې ته وويل، چې د مسيره ټولو خبرو د حضرت “محمد”(ص) پر عظمت او معنويت ګواهي وركوله. د مسيره خبرې دا وې:

 امين په يوه خبره له يو تاجر سره وران شو. تاجر ورته وويل: پر “لات” او “عزى” قسم وخوره، چې په خبره دې باور وكړم. امين ورته وويل: هغوى ماته بې ارزښته دي! زه ترې كركجن يم. بل داچې امين په بصره كې دمې ته تر يوې ونې لاندې كېناست او چې د راهب سترګې، پرې ولګېدې نو راغى او له ما يې د هغه نوم وپوښته. راهب وويل: دا تر ونې لاندنې ناست، هماغه پېغمبر دى، چې په “تورات” او انجيل كې يې زېرى شوى دى.

 

 

 

د حضرت محمد (ص) مخينې

تر رسالت مخکې د آنحضرت مخینې څه وې؟ د نړۍ په ټولو پېغمبرانو کې آنحضرت دی، چې پوره څرګند تاریخ لري. په مخینو کې يې تر ټولو څرګنده داده، چې آنحضرت نالوستى-امّي و؛ یعنې ښوونځي ته نه و تللی، چې په قرآن کې هم دا ټکی راغلی دی. د هغې سیمې زیاتره خلک په هغه وخت کې نالوستي ول.

بل داچې تر بعثت مخکې په څلوېښت کالو کې يې کله هم بوت ته سجده نه ده کړې او د هغه وخت ټول چاپېریال یوازې بوت پالى و. که څه لږ خلک ول، (چې په حنفاوو یادېدل) دوی هم بوتانو ته سجده نه کوله خو نه داچې دا ناسم دود يې د عمر له پیله تر پايه کړی وي؛ بلکې بیا په دې فکر کې شول، چې دا غلط کار دی او بوتانو ته يې شا کړه او ځینې پکې مسیحیان شول؛ خو آنحضرت په ټول عمر کې له ماشومتوبه تر اخره بوت ته سجده نه ده کړې. دا د آنحضرت له ځانګړنو دي. که د کوم بوت پر وړاندې يې کوشنۍ تواضع هم کړې وای نو په هغه پېر کې، چې له بوتانو سره يې مبارزه کوله؛ نو ورته به ویل شوي وای: ته هماغه نه يې، چې یوه ورځ دلته راغلې او د “لات” او “هُبل” پر وړاندې دې سر ټيټ کړ.

نه یوازې داچې آنحضرت بوت ته سجده و نه کړه؛ بلکې د ماشومتوب او ځوانۍ په ټول پېر کې، چې مکه د لهو و لعب- چټیاتو ښار و خو آنحضرت پرې ککړ نه شو.

له زوکړې تر مړينې يې بې له “الله” تعالى د بل چا عبادت نه دى كړى. روزونكي يې “عبدالمطلب” او “ابوطالب” ټول موحدين وو. په ياد به مو وي، چې د “ابرهه” د فيلانو د بريد پرمهال، “عبدالمطلب” د كعبې كړۍ ونيوه او د موحد په څېر يې له خپل الله سره مناجات وكړ چې: ((خدايه! بې له تا هيچاته هيله من نه يم.)) دغسې، “ابوطالب” به د سوکړې او وچكالۍ پرمهال خپل وراره “مصلى” ته بېوه او د هغه په مقام او منزلت به يې الله ته قسم وركاوه، چې باران ووروي. په دې باب “ابوطالب” مشهور شعرونه لري، چې د تاريخ په کتابو كې راغلي دي.

 ان په خپله رسول الله (ص) له “بحيرا” (بصري راهب) سره په كتنه كې له بوتانو كركه څرګنده كړه. هلته چې راهب حضرت “محمد” ته وويل: ستا دې پر “لات او عزى” قسم وي، چې څه درنه پوښتم، ځواب يې راكړه نو حضرت “محمد” په غوسه شو و يې ويل: ما ته پر “لات” و “عزى” قسم مه راكوه، چې له عبادته يې كركجن يم.

 بيا ورته راهب وويل: نو! ستا دې پر الله قسم وي. څه چې درنه پوښتم، ځواب يې راكړه، چې و يې ويل: سمه ده وپوښته. [170]

دا ټولې پېښې ګواه دى، چې رسول الله او د “عبدالمطلب” كورنۍ موحدين وو او ددې خبرې تر ټول ستر ګواه له بعثته مخکې د رسول الله (ص) اعتكاف دى.

 تاريخپوهان يوه خوله دي، چې حضرت “محمد” به په كال كې څو مياشتې په “حرا” غار كې عبادت كاوه او كور ته به چې رانغى؛ نو حضرت خديجې به په ډاډ ويل، چې په حرا غار كې دى او چې څوك به يې ورپسې لېږه؛ نو د عبادت پر حال يې ليده.

 په دې باب حضرت علي (ک) وايي: رسول الله (ص) هر كال د حرا غار ته ته او بې له ما به بل چا نه ليده. [171] ان رسول الله (ص) هغه ورځ چې پر پېغمبرۍ مبعوث شو په حرا غار كې پر عبادت بوخت و.

 حضرت علي (ک) د رسول الله (ص) د ژوند ددې برخې په باب وايي: حضرت “محمد”(ص)، چې له تي غوڅ شو؛ نو الله يې روزنې ته پرښته وټاكله چې شپه و ورځ يې ورته ښه خويونه ورښوول. [172]

حضرت “محمد” مخکې له دې چې پېغمبر شي، د دوو څيزونو په باب زيات فكر كاوه:

 لومړى: د ځمكې او اسمانو په ملكوت كې په فكر بوخت و. د الله په هر مخلوق كې يې د الله رڼا، ځواک او علم ليده او له دې لارې يې ځان ته د غيبو پر لور دريمڅې پرانستې.

دويم: د هغې درندې دندې په باب، چې پر اوږو يې اېښوول كېږي. د هغه وخت په فساد كې د ډوبې ټولنې سمون يې، په نظر ناشونى كار نه و خو زياتې هڅې يې غوښتې. د ټولنې فسادونه يې، چې ليدل؛ نو سمون ته يې په فكر كې ډوب و، چې خلكو به بوتانو ته عبادت كاوه نو ډېر به خواشينى كېده او څو پر ضد مبارزې ته يې ګومارل شوى نه و؛ نو خلكو ته يې څه نه ويل.

 مکې دوه ځانګړنې درلودې: یو داچې د عربستان د بوت پالۍ مرکز و او بل داچې د سوداګرۍ مرکز و او د عربو شتمن په مکه کې مېشت ول او د عربو مریان وال هم په مکه کې ول. دوی مریان او وینځې پلورلې او په پایله کې د شتمنو د مزو چړچو ځای هم و. ډول ډول لهو لعب، چټیات، شرابونه، سازونه او نڅا پکې کېدې. له روم(له شام او سوریه څخه) به يې ښکلې وینځې پېرلې او په مکه کې به يې د مزوچړچو خونې جوړولې، چې له دې لارې عشرت کدو به يې مالي ګټنه کوله او قرآن پردې چار په سخته نیوکه کوي:

 ((او خپلې وينځې چې پخپله پاك لمني غواړي نو د دنيوي ګټو لپاره يې زنا ته مه اړ باسئ او څوك چې هغوى (زنا ته) اړ باسي نو تردې اړ ايستنې روسته الله د اړشويو خلكو لپاره ښه بښونكى (او) لوراند دى. [173]))

دې کمبختو وینځو غوښتل پاکلمنې وسي خو دوی به زنا ته اړ ایستې او پيسې يې پرې اخستې. د مکې کورونه په دوو برخو کې ول، د ښار په لاندې او پورته برخو کې. پورته يې شتمن او لاندې يې نشتمن اوسېدل. د شتمنو په کورنو کې تل سازونه، سندرې او شرابونه ول. رسول الله پخپل ټول عمر کې کله هم په دې ناستو کې ګډون نه دی کړی.

د رسالت تر پېر مخکې آنحضرت، په رښتینولۍ، امانت، عقل، پوهې او هوښیارۍ مشهور و. “محمد امین” يې ورته وایه. خلکو يې په رښتینولۍ او امانت خورا ډاډ درلود. په ډېری کارونو کې يې په عقل ډډه وهله. عقل، رښتینولي او امانت هغه صفتونه دي، چې آنحضرت پرې خورا مشهور و، داسې، چې د رسالت په وخت کې يې ويل: ((تر وسه مو له ما کومه غلطه خبره اورېدلې ده؟)) ټولو ویل: نه! موږ دې په رښتینولۍ او امانت پېژنو.

له هغو بهیرونو، چې د آنحضرت عقل، پوهه او هوښیاري ښيي دا ده، چې کله يې کعبه ورانه کړه (او دېوالونه يې ونړول)، چې بیا يې جوړه کړي؛ نو “حجرالاسود” يې هم هاخوا کړه، چې بیا يې ایښووله نو یو ټبر ویل، چې زه يې ږدم او بل ویل زه يې ږدم او نږدې وه، چې سره لاس او ګرېوان شي. آنحضرت راغی او دا کړکېچ او اړپېچ يې ډېر ساده هوار کړ. دا پېښه ډېر مشهوره ده.

د رسالت تر پېر مخکې بله مسله يې د الهي تاییداتو ننګېرنه دی. رسول الله روسته بیا د رسالت په پېر کې د خپل ماشومتوب په هکله وویل: ((ما يې په چارو کې ګډون نه کاوه او ننګېرل مې چې یوه غیبي لاس مې تاييدوي.))

 آنحضرت وايي: ((اوه کلن وم، “عبدالله بن جدعان” د مکې شتمن و او ماڼۍ يې جوړوله، د مکې هلکانو به د شوق لپاره ورسره مرسته کوله او تېږې يې ورته راړوې. ما هم دا کار کاوه، هغوی په لمنو کې تېږې چلولې، داچې پرتګونه يې نه ول؛ نو عورت يې ښکارېده. زه هم ولاړم او په لمن کې مې تېږې واچولې، داسې مې احساس کړه، چې یو لاس راغى او زما له لاسونو يې لمن خوشې کړه، حس مې کړل، چې دا کار دې و نه کړم، سره له دې چې اوه کلن هم اوم.)) امام باقر(رح) په یوه روایت کې او همداراز حضرت علي (ک) هم دا مطلب په نهج البلاغه کې پوره تاييدوي.

 امام باقر(رح) وايي: ((له ماشومتوبه ورسره الهي پرښتې وې.))

 رسول الله وايي: ((ما به کله سلام اورېده، چې راته وايي، السلام علیک یا محمد! خو څوک به مې نه لیدل. کله به مې له ځان سره فکر کاوه، چې ښايي، دا تېږه یا ونه ده، چې راباندې سلام اچوي، بیا پوه شوم، چې الهي پرښته وه، چې راباندې سلام اچوي.))

تر رسالت مخکې د آنحضرت له پېښو ځنې دا هم دي، چې متکلمین ورته “ارهاصات”وايي، چې د پرښتو همدا داستان هم له دې ارهاصاتو ګڼل کېږي. رسالت ته په نږدې شپو او ورځو کې به آنحضرت څه هېښنده؛ خوبونه لیدل. رسول الله وايي: ((ياتى مثل فلق الصبح= ما د ګهیځ په شان څرګند خوبونه لیدل.))

ځینې خوبونه هماغه وحې او الهام دی خو نه هر خوب، چې له کينو، خیالاتو او مخکېنیو وهمونو راټوکېدلی وي. تر رسالت مخکې، چې آنحضرت وحې او الهام ته کوم لومړني پړاونه تېرول؛ نو هغه د خوبونو لیدل ول، چې د آنحضرت د خپل تعبیر له مخې به؛ لکه د روڼ سهار په شان راښکاره کېدل.

کله خوب انسان ته څرګند نه وي او ګډوډ وي او کله څرګنده وي؛ خو تعبیر يې رښتینى نه وي؛ خو کله خوب خورا روښانه وي او هېڅ ګډوډي او ابهام پکې نه وي او بیا يې تعبیر هم خورا څرګند وي.

د آنحضرت بله مخينه دا وه چې تر پينځويىشت کلنۍ دوه ځل له عربستانه بهر پر سفر تللی دی.

رسول الله نشتمن و، څه يې نه درلودل، یا په اصطلاح شتمن نه و. هم پلارمړی و او هم نشتمن او هم یوازې پلار مړی و؛ یعنې موروپلار دواړه يې مړه شوي ول. شتمن نه و؛ ځکه خپله يې کار او ژوند کاوه او یوازې و. انسان، چې دداسې اروا څښتنېږي او د فکر، احساساتو، مانیزو او اروا داسې پړاو ته رسي، چې د خپل وخت له خلکو سره تجانس نه لري او یوازې پاتېږي. اروايي یوازېتوب تر جسمي یوازیتوبه سل په سلو کې لوړ دی. که څه دا مثال ډېر روښانه نه دی خو د ساري په ډول: تاسې، یو ایمانوال او علمي شخصيت، بې ایمانه او ناپوهه خلکو ته یوسئ، که څه دا خلک يې خپلوان، ورونه یا موروپلار هم وي؛ خو دا عالم به پکې یوازې وي؛ یعنې جسمي پیوند نشي کړای ورسره يې یو ځای کړي. د اروا له اړخه هغه په یو ځای کې دي او دا خلک په بل ځای کې. وايي: که ناپوه له پوهه وحشت لري؛ نو پوه سل ګرایه له ناپوهه کرکجن وي.

آنحضرت په خپل قوم کې یوازې و او هم آندي يې نه درلودل. تردېرش کلنۍ روسته، حال دا له خدیجې بي بي سره يې واده کړی نو دوه کلن علي خپل کور ته راوړي، څو په رسالت مبعوثېږي؛ نو تر هغه دا ماشوم ورسره دی(؛ یعنې د حضرت علي (ک) تر دولس کلنۍ پورې)؛ یعنې د مکې په دې ټولو خلکو کې یوازې همدا ماشوم دی، چې د آنحضرت د هم اندۍ او هم اروايۍ وړتیا يې پر برخه ده. خپله حضرت علي (ک) نقلوي: ماشوم وم او آنحضرت به چې مخ پر بېديا کېده؛ نو زه يې پر خپلو اوږو کېنولم او له ځان سره يې بوتم.

په پینځویشت کلنۍ کې معناً خدیجه بي بي پرې مارکه کوي. که څه سړی باید مارکه وکړي؛ خو دا مېرمن د آنحضرت په خوی، مانیزتوب او ښکلا پسې لېونۍ وه. دا مېرمن ځینې وګړي دې ته راهڅوي، چې و يې هڅوﺉ، چې مارکه راباندې وکړي. دا خلک آنحضرت ته راځي او آنحضرت ورته وايي: “هېڅ هم نه لرم”، دوی ورته وویل: ته د دې څیزونو غم مه کوه، آنحضرت يې پوه کړ، کومه خدیجه، چې ته یادوې، چې شتمنو پرې مارکې کړي؛ نو هغې نه دي منلي، چې په پای کې مارکه او واده ترسره کېږي.

تر هغې ورځې د حضرت “محمد” اقتصادي وضع لا دومره ښه شوې نه وه او د خپل تره “ابوطالب” مالي مرستو ته اړ و او له اقتصادي پلوه پرځان ډاډه نه و، چې واده وكړي خو “شام” ته د حضرت خديجې د وكيل په توګه سوداګريز سفر د هغه اقتصادي وضع جوته كړه. حضرت خديجې ته حضرت “محمد”(ص) د كارپوهۍ او مړانې له لامله ډېر ګران و نو ځكه پر تړون سربېره، يې څه زياتې پېسې انعام وركړې خو د قريشو دې ځوان يوازې د خپل تړون پېسې واخستې او د انعام پېسې يې و نه منلې او د “ابوطالب” كور ته روان شو او څه، چې يې ګټلي وو، په دواړو لاسو يې “ابوطالب” ته ډالۍ كړل.

د سترګې پر لار تره سترګو ته يې په ليدو د خوشحالۍ اوښكې راغلې ځكه وراره يې نور په خپلو پښو درېدلى دى، بيا يې دوه اسونه او دوه اوښان وركړل، چې سوداګرۍ ته دوام وركړي او حضرت “محمد”، “ابوطالب” ته ګټلې پېسې وركړې، چې واده ورته وكړي.

 حضرت “محمد”(ص) هوډ وکړ، چې خپل كور اباد كړي خو څنګه وشو، چې حضرت خديجې له دې مخکې د ډېرو شتمنو “عقبه بن ابي معيط” “ابوجهل” او “ابوسفيان” مركې نه وې منلې او بيا يې ترمنځ دومره الفت پيدا شو، چې حضرت خديجې خپله ټوله شتمني د الله په لار كې ولګوله. كور يې، چې د وخت تر ټولو کورونو مجهز او ښکلى و، د مسلمانانو مركز شو. ددې پېښو ريښه بايد د حضرت خديجې د ژوند په تاريخ كې ولټوو خو څه چې ترې انكار كېداى نه شي دا دي، چې: داسې ځان تېرېدنه كه په معنوياتو كې ريښه و نه لري؛ نو ډېر ژر له منځه ځي.

 تاريخ ګواه دى، چې دا واده د حضرت خديجې له ايمان، تقوا، پاكلمنۍ او امانت ساتنې راولاړ شوى و، چې سند يې هغه روايتونه دي، چې د حضرت خديجې د فضيلت په باب راغلي دي.

 حضرت خديجه پاكلمنه ښځه وه، چې د ايمانوال مېړه په لټه كې وه نو ځكه يې رسول الله (ص) په اړه وايي: “حضرت خديجه د جنت له ارزښتمنو ښځو ده”.

 له ښځو لومړنۍ، چې پر حضرت “محمد” (ص) يې ايمان راووړ، حضرت خديجه وه.

حضرت علي (ک) په يوه خطبه كې وايي: يوه مسلمانه كورنۍ هم نه وه خو يوازې د “محمد” او خديجې كورنۍ وه، چې درېيم يې زه وم.

“ابن اثير” ليكې: “عفيف” نومې سوداګر “مسجدالحرام” ته راننووت، چې د درې کسيزې ټولنې عبادت خورا حيران كړ. و يې ليدل، چې رسول الله (ص) له حضرت خديجې او علي سره په عبادت بوخت دى. هغه په دې پېښې پوهېدانې ته د رسول الله (ص) تره “عباس” ته ورغى، “عباس” ورته وويل: هغه د پېغمبرۍ ادعا كوي او هغه بله يې ښځه ده او هغه درېیم زما وراره علي دى. بيا يې وويل: په دې ځمكه بې له دې درېو تنو څوك نه وينم، چې ددې دين پلويان وي.

د حضرت خديجې د فضيلت په باب د نقل شويو روايتونو د راوړو وخت نه لرم؛ خو غوره به وي، چې د هغو علتونو په باب په تفصيل خبرې وكړو، چې دا تاريخي پېښه يې راپېښه كړه.

 

 

 

د حضرت محمد او ام المؤمنین خدیجه کبری واده ظاهري او باطني لاملونه

توکيز انسان، چې هر څه ته د مادياتو په سترګو ويني او انګېري:

داچې حضرت خديجه سوداګره او شتمنه وه نو د سوداګريزو چارو د سمبالښت لپاره يې رښتيني سړي ته اړتيا درلوده او حضرت “محمد”(ص) هم دا، چې د هغې د ژوند له وضع او اعتباره خبر و نو سره له دې چې عمرونه يې انډول نه وو (درويشت او څلوېښت) خو بيا يې هم واده وكړ خو تاريخ وايي چې: له حضرت “محمد”(ص) سره د حضرت خديجې واده د مادياتو له مخې نه بلكې د معنوياتو پر بنسټ و، چې لووي يې دا دي:

1 _ کله چې د حضرت خديجې مريي “ميسره” ورته د حضرت “محمد”(ص) د سفر کيسه وكړه او كوم كرامات، چې يې ترې ليدلي وو او د راهب خبرې يې ورته وكړې نو حضرت خديجې خپل مريي ته وويل: مسيره! بس دى، زما مينه دې ورسره نوره هم زياته كړه. ځه ولاړ شه! ته او ستا مېرمن مې ازاد كړئ او هم به درته دوه سوه درهمه، دوه اسونه او ګران بيه جامې دركړم.

حضرت خديجې چې څه له مسيره اورېدلي وو، “ورقه بن نوفل” ته [چې د عربو له پوهانو و] کيسه وكړه. ورقه بن نوفل ورته وويل: ددې كراماتو خاوند هماغه عربي پېغمبر دى. [174]

2 _ يوه ورځ “حضرت خديجه” په کور كې ناسته وه، چې ګردچاپېره ترې مريان او مينځې راټولې وې. په دې غونډه كې يهودي عالم هم و، چې ناڅاپه يې حضرت “محمد”(ص) د كور له څنګه تېرېده، چې د يهودي عالم سترګې پرې ولګېدې. عالم له حضرت خديجې وغوښتل حضرت “محمد”(ص) دې څو شېبې زموږ په غونډه كې ګډون وكړي. حضرت “محمد” (ص) د يهودي عالم غوښتنه ومنله، چې ورته په خپل بدن د نبوت نښه وښيي. په همدې وخت كې حضرت خديجې يهودي عالم ته وويل: كه ترونه يې پوه شول، چې تا يې وراره لټولى دى؛ نو لانجه به جوړه شي ځكه هغوى د خپل وراره په باب له يهودانو ډېر ډارېږي.

يهودي عالم ورته وويل: دا ته څه وايې!؟ مګر څوك حضرت “محمد”(ص) ته زيان رسولاى شي!تقدير يې نبوت او د خلكو لارښوونې ته ټاكل شوی دى. ؟

 حضرت خديجې وويل: له كومه يې وايې، چې د دومره ستر مقام خاوند دى؟ عالم: ما د اخرې زمانې د پېغمبر په باب په “تورات” كې لوستي، چې له نښو يې يوه دا ده، چې مور و پلار به يې مړه شي او نيكه او تره به يې روزنه كوي او د قريشو له يوې غورې ښځې سره به واده وكړي. بيا يې حضرت خديجې ته اشاره وكړه او و يې ويل: بختوره به وي، چې له حضرت “محمد”(ص) سره واده كوي. [175]

3 _”ورقه بن نوفل”، د حضرت خديجې تره، د عربو له پوهانو و، چې تل يې ويل: ((له قريشو به يو پېغمبر د الله له لوري د خلكو لارښوونې ته راشي او د قريشو له يوې شتمې ښځې سره به واده وكړي او داچې حضرت خديجه د قريشو شتمنه ښځه وه كله كله يې خديجې ته ويل: يوه ورځ به راشي، چې ته به د ځمكې پر مخ تر ټولو له شريف انسان سره واده وكړې.)) [176]

4 _ حضرت خديجې يوه شپه خوب وليد، چې لمر پر مكې چورلي او په ورو ورو راكوز شو او پر كور يې كېناست. خپل خوب يې “ورقه بن نوفل” ته ووايه. هغه ورته تعبير كړ، چې: له ستر انسان سره به واده وكړې، چې په ټوله نړۍ كې به مشهور وي. [177]

 

مركه

شك نشته چې وړانديز لومړى د حضرت خديجې له لوري و. “ابن هشام” وايي: حضرت خديجې رسول الله (ص) ته خپله مينه ښکاره كړه: د تره زويه! داچې ته په قوم كې پر “امين” مشهور يې او ټول دې پر امانت ساتنه او ښه خوى ګواهي وركوي او په خپله هم عزتمن او ستر انسان يې نو ډېره به خوشحاله شم كه درسره واده وكړم. حضرت “محمد”(ص) ورته وويل: په كار ده، چې په دې باب له خپلو ترونو سره سلامشوره وكړم. [178]

خو يوه ډله نور تاريخ ليكونكي وايي چې: “نفيسه” د “عليه” لور وه، چې د حضرت خديجې پېغام يې رسول الله (ص) ته ورساوه: ” محمده! ولې د خپل ژوند د شپې تيارې د كورودانې په څراغ نه رڼا كوې؟ كه د ښايست، شتمنۍ، شرافت او عزت وړانديز وكړم نو و به يې منې؟ حضرت “محمد” ورته وويل: څوك دې په پام كې نيولې؟ هغې ورته د حضرت خديجې وړانديز وكړ. حضرت “محمد” ورته وويل: آيا هغه په دې كار خوښه ده؟ سره له دې چې زما ژوند (عمر) ورسره ډېر توپير لري؟ “نفېسې” ورته وويل: اختيار يې زما په لاس كې دى، زه به يې راضي كړم. ته يو وخت وټاكه، چې د هغه وكيل (عمرو بن اسد) له تا او ستا له ټبر سره په يو ځاى كې راټول شي او د واده مراسم پرځاى شي.

 رسول الله (ص) “ابوطالب” له دې پېښې خبر كړ غونډه يې جوړه كړه، چې د قريشو ستر شخصيتونه پکې راټول شوي وو. لومړى “ابوطالب” د الله تر ستاېنې روسته وويل: زما وراره “محمد بن عبدالله” كه د قريشو له هر چا سره پرتله كړئ؛ نو تر ټولو غوره دى، كه څه له شتمنۍ بې برخې دى؛ خو مال د لاس خيرى دى، چې د چا په لاس کې نه پاتې كېږي خو اصل او نسب پاتېدونى دى. [179]

مشهوره ده، حضرت خديجې چې له حضرت “محمد” سره واده كاوه نو څلوېښت كلنه وه. له عام الفيله 15 كاله مخکې زيږېدلې وه خو ځينو تاريخپوهانو له دې څه كم ليكلي دي.

حضرت خديجې پخوا هم دوه ودو نه کړي وو، چې دواړه مړونه يې مړه شوي وو، چې دا: “عتيق بن عايذ” او “ابوهاله بن بناش التميمي” وو.

 

د حضرت “محمد” (ص) اولاد

د اولاد زوکړه، د مېړه او ښځې ترمنځ د مينې تړون لا پسې ټينګوي او د ژوند شپې يې لا نورې روښانوي. له حضرت خديجې يې شپږ اولاده درلودل، چې دوه زامن وو. مشر “قاسم” او بل “عبدالله” نومېده، چې “طاهر” او “طيب” يې هم ورته وايه او څلور يې لوڼې وې.

 “ابن هشام” ليكي چې: مشره لور يې “رقيه” وه، ورپسې “زينب”، “ام كلثوم” او “فاطمه” وه. له حضرت خديجې بي بي د رسول الله (ص) زامن له بعثته مخکې وفات شول؛ خو لوڼو يې د پلار د نبوت پېر وكوت. ځينې وايي: د رسول الله (ص) زامن تر دوو زيات وو. [180]

په ناوړو پېښو كې له لويې سينې كار اخستل د حضرت “محمد” عادت و خو له دې لويې سينې سره سره، د خپلو زامنو په مرګ كې يې اوښكې راتويې شوې. د “ابراهيم” په مرګ، چې مور يې”ماريه” وه خورا خواشېنى و. په خوله يې د الله شكر ايسته، كه څه د صبر بېړۍ يې د غم په سمندر كې ډوبه وه. دومره يې وژړل، چې ځينو د رسول الله (ص) پر ژړا نيوكې وكړې. رسول الله (ص) ورته وويل: داسې ژړا رحمت وي و يې ويل: څوك، چې پر چا ونه لورېږي؛ نو الله به پرې ونه لورېږي. [181]

هېښنده؛ خو داده، چې آنحضرت اوس د شتمنې او سوداګرې مېرمنې مېړه شوى نو په کار او سوداګرۍ پسې نه ځي او اوس خو يې لا د ګوښېدنې، انزوا او ستاینې پېر پیلېږي. د یوازېتوب هغه حالت؛ یعنې هغه اراويي واټن يې ورځ پر ورځ زياتېږي، چې له خپل قوم سره يې پیدا کړی و، ته وا نور دا مکه او د مکې ټولنه يې اروا خوري د مکې شاوخوا غرونو ته خېژي او تفکر او تدبر کوي.

په مكه كې يوه پېښه وشوه، چې د حضرت “محمد”(ص) انساني عواطف يې ټپي كړل، و يې ليدل، چې يو جوارګر جواري كوي او له بده مرغه په جوارۍ كې يې خپل اوښ او د استوګنې كور يې بايلود، ان كار دې حد ته راورسېد، چې د خپل ژوند لس كاله يې هم وبايلل. دې پېښې حضرت “محمد”(ص) دومره خواشينى كړ، چې له ډېره غمه په مكه كې پاتې نه شو بلكې شاوخوا غرونو ته يې پناه يووړه او نيمه شپه كور ته راستون شو. حضرت “محمد”(ص) به ددې پېښو له ليدو خورا خواشينېده او ددې بې لارې ډلې بې عقلۍ او بې شعورۍ ته به ګوته پر غاښ و.

 خدای ښه پوهېږي، چې په کوم يو عالم کې به وي، موږ خو پرې نه پوهېږو. په همدې وخت کې هم بې له حضرت علي (ک) بل څوک يې د خبرو کولو نشته.

د رمضان په میاشت کې د “حراء” په غره کې خلوت کوي. په تاسې کې ډېری به حج ته تللي وي او د “حراء” غار ته به هم ختلي یاست، د همدې غره له لمنې تر څوکې سړی په یو ساعت کې خېژي او په درې پاوو کې بېرته راستنېږي.

د رمضان میاشت، چې شي آنحضرت مکه پرېږدي او ان له خدیجې هم لرې کېږي. له ځان سره د “حراء” غره ته خوراک څښاک وړي او خدیجه بي بي هر څو ورځې روسته ورته د چا په لاس خوراک څښاک لېږي دا ټوله میاشت په انزوا او ګوښېدنه کې تېروي. کله نا کله به حضرت علي (ک) ورتله؛ ځکه حضرت علي (ک) وايي: چې کله وحې راغله نو زه هلته وم.

آنحضرت له دې غره راښکته کېږي او همدلته د خدای ستاینه کوي. داچې څرنګه آندنه يې کوله، څرنګه يې له خدای سره مینه کوله او څه عوالم يې هلته وهل؛ نو دا موږ ته نه انګېرېدونکي ده. حضرت علي (ک) په دې وخت کې دولس کلن ماشوم دی، چې په آنحضرت وحې نازلېږي؛ نو حضرت علي (ک) هلته حاضر دی. پېغمبراکرم په یو بل عالم کې دی. که زموږ په شان په زرونو هلته وای نو د ځان په شاوخوا کې به يې څه نه احساسول؛ خو حضرت علي (ک) دا بدلونونه ننګېري. د آنحضرت د عالم ډېری برخه يې درک کوله؛ ځکه وايي: ((و لقد سمعت رنّة الشیطان حین نُرول وحی- د وحی د نازلېدو په وخت کې مې د شیطان چغې اورېدې.))

د مانیز زدکړیال په څېر، چې خپل اروایز حالات استاد ته وړاندې کوي، آنحضرت ته يې وویل: یا رسول الله (ص)! پر کومه شېبه، چې پر تاسې وحې نازلېده، ما د رټل شوي شيطان چغې واورېدې.

 آنحضرت وویل: ((هو علي! زه چې زه څه اورم، ته يې هم اورې او څه چې وینم، ته يې هم وینې خو ته پېغمبر نه يې[182].))

د پېغمبراکرم زويولي

حضرت “محمد”، “زيد بن حارث” (رض) ته د “حجر الاسود” ترڅنګ خپل زوى ووايه. “زيد” د عربو لوټ مارو له “شام” نه راتښتولى و او د مكې په بازار كې يې د حضرت خديجې پر يوه خپلوان “حكيم بن حزام” پلورلى و خو څرګنده نه ده، چې هغه ترې حضرت خديجې څرنګه واخست.

د “حيات محمد” ليكونكى وايي: ((حضرت “محمد” د خپلو زامنو پر مړينه خواشينى و، تسلۍ ته يې له حضرت خديجې وغوښتل، چې “زيد” واخلي. بيا رسول الله هغه ازاد كړ او زوى يې ورته ووايه)) خو ډېرى ليكي: ((حضرت خديجې بي بي، چې له حضرت “محمد”سره واده وكړ نو “حكيم بن حزام” هغه خپلې ترور ته وروبښه او دا، چې له هر لوري پاك او هوښيار و نو د حضرت “محمد” پرې د زوى مينه راتله؛ نو حضرت خديجې هم هغه ورته وروبښه.))

څه موده تېره شوه، چې د “زيد” اصلي پلار په پوښتنه پوښتنه ځان راورساوه او له حضرت محمده يې وغوښتل اجازه وركړي، خپلې پلرنۍ سيمې ته يې يوسي.

 حضرت “محمد” هم ورته اختيار وركړ، چې پلرنۍ سيمې ته ځي او كه پاتې كېږي. د حضرت “محمد” مينه ددې لامل وه، چې زيد له پلرنۍ سيمې تېر شي او په مكه كې پاتې شي؛ نو ځكه حضرت “محمد” ازاد كړ او ورته يې خپل زوى ووايه او بيا يې “زينب” د “جحش” لور ورته نکاح كړه. [183]

 

علي (ک) خپل كور ته بيايي

د وچكالۍ او سوکړې پر كال، حضرت “محمد” هوډ وکړ له خپل تره سره مرسته وكړي نو ځكه له خپل بل تره “عباس” سره يې په دې باب سلا مشوره وكړه او ټولو ومنله، چې هر يو به د “ابوطالب” يو زوى له ځان سره خپل كور ته بيايي؛ نوځکه “عباس” “جعفر” او حضرت “محمد” “علي” له ځان سره كورو ته بوتلل.

 مشهور تاريخپوه “ابوالفرج اصفهاني” ليكي:

 ((“عباس”، طالب))، ((“حمزه”، جعفر)) او ((حضرت “محمد”، علي)) له ځان سره كورونو ته بوتلل او هماغه وخت يې وويل: ما هغه غوره کړ، چې الله راته غوره کړى وو.)) [184]

كه څه ددې پېښې ظاهري بڼه دا وه، چې په وچكالۍ كې له “ابوطالب” سره مرسته وشي؛ خو اصلي موخه دا وه، چې علي د حضرت “محمد” په لمن كې لوى شي.

 

 

 

 

 

بعثت

د نبیانو خاتم راغلی رڼا راغله[185]

د اسلام پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په حرا غار کې مبعوث شو.

د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په بعثت، د خلکو هدایت ته د قرآن ۱۱۴ سورتونه نازل شول، د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په بعثت، زموږ لارښوونې ته نبوي سنت راوښوول شول[186].

د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په بعثت، تر ننه پر څه چې عمل وشو، عمل وشو او تر قيامت ورځې به عمل پرې وشي.

د اسلام د تبليغ په لار کې له نارينه وو ځنې د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم تره او د مکې شېخ ابوطالب د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم لاسنيوی وکړ او له ښځو ځنې مېرمن یې حضرت خديجې.

او له نارينه و ړومبي تن علي کرم الله وجهه د ابوطالب زوی ايمان پرې راووړ او له ښځو ځنې حضرت خديجې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم مېرمن.

رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم تردې لا مخکې په کوشنيتوب کې علي کرم الله وجهه خپل کور ته بوتلی او مړۍ يې په خوله کې ورايښووه او علي کرم الله وجهه يې په خپل مبارک بدن پورې نښلوه او خپل ښه بوی يې وربوياوه.

او علي کرم الله وجهه د وحې د نزول پر وخت له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره په حرا غار کې و[187].

اسلام ته د بني هاشمو د بلنې او له دوی ځنې يې د اسلام بريا ته د ملاتړ غوښتلو پر ورځ په دوی ټولو کې يوازې علي کرم الله وجهه په دې لار کې له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره بيعت وکړ.

د بعثت پر لسم کال ابوطالب او حضرت خديجه، د اسلام د تبليغ په لار کې، د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم دوه مرستندويان مړه شول او پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم دا کال عام الحزن ونوماوه.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم مدينې ته هجرت وکړ.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په مدينې کې ابوطالب او حضرت خديجه يادول او چې کله يې پسه حلالاوه، د حضرت خديجې پر خپلوانو يې ويشه.

تر ابوطالب روسته، زوی يې علي کرم الله وجهه د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ځانګړی يار او مرستندوی شو، علي کرم الله وجهه په بدر غزا کې تر ګردو مسلمانانو ډېر د قريشو مشرکانو ووژل او بنديان کړل، علي کرم الله وجهه په اُحد غزا کې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په مخکې توره وهله او له قريشو سره جنګېده او نور وتښتېدل.

علي کرم الله وجهه په خندق غزا کې عمرو د قريشو اتل وواژه او مشرکان وتښتېدل.

علي کرم الله وجهه، په خيبر غزا کې، د خيبر کلا سوبه (فتح) کړه.

علي کرم الله وجهه پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته د ابوطالب يادګار و او حضرت فاطمه د حضرت خديجې، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په مدينې کې حضرت فاطمه علي کرم الله وجهه ته ور واده کړه.

له علي کرم الله وجهه او حضرت فاطمې حسن و حسين وزيږېدل.

((فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ ﴿آل عمران/۶۱﴾ = نو ورته ووايه: ((راځئ، چې موږ به هم خپل زامن راوبلو او تاسې هم خپل زامن، موږ به هم خپلې ښځې راوبلو او تاسې هم خپلې ښځې، موږ به پخپله راشو او تاسې هم پخپله راشئ؛ بیا به ښېرا وکړو (په موږ کې چې څوک دروغ وايي) نو د الله لعنت دې پرې وي.))

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د پورته آیت تر نزول روسته د نجران له نصاراوو سره مباهلې ته له ځان سره حسن و حسين، علي او فاطمه بوتلل.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د [إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ﴿احزاب/۳۳﴾ = الله خو يوازې دا غواړي چې له تاسې کوروالو؛ ((اهل البيت = نبوي كورنۍ)) ناپاکي لرې كړي او پوره مو سوتره كړي] د نزول پرمهال حسن په غېږ کې، فاطمه مخې ته کېنوله او علي يې خپل شاته ودراوه او پر دوی يې خپله ردا «څادر» راواچوو، و يې ويل: رب هولاء اهلبيتی

پالونکيه! دوی مې اهلبيت دي.

او په دې توګه يې دا پنځه تنه «اصحاب کسا» ونومول.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ددې آیت تر نزول روسته، د پينځګونو لمونځونو پرمهال، د ورځې پينځه وارې د خپلې لور فاطمې وره ته ودرېده.

د فاطمې د کور ور جومات ته ورمات و او بل ور يې نه درلود، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته به اصحاب په لیکو کې د جماعت لپاره منتظر ناست وو او حضرت صلی الله علیه وآله وسلم به د دوی پر وړاندې د فاطمې پر درشل درېده او ويل يې:

((السَّلامُ عَلَيْكُمْ يا أهلَ بَيْتِ « إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا» الصلاة! الصلاة!))

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ددې جملو تر ويلو روسته محراب ته ورتله او د جماعت لمونځ يې ورکاوه.

او د [قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى (شورا/۲۳) ] آیت په نازلېدو علي، فاطمه، حسن او حسين د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ذوی القربی (ډېر نژدې خپلوان) وپېژندل شول.

او د [وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ (اسراء/۲۶) ] آیت په نزول پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم فدک حضرت فاطمې ته ورکړ.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د [يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ (مایده/۶۷)] آیت په نزول پسې په خم غدیر کې، علي کرم الله وجهه له لاسه ونيو، لاس يې ور پورته کړ، و يې ويل: « مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ، فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ…»

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په ډاګه علي کرم الله وجهه تر ځان روسته خپل وصي کړ.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم رنځور شو او د دوشنبې پر ورځ يې خپل سر د علي کرم الله وجهه پر سينه کېښود او وفات شو.

علي کرم الله وجهه د وظيفې له مخې له څو تنو خپلوانو سره د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم پر غسل او کفن کولو بوخت شول.

انصار دا مهال د بني ساعده وو په څپرګي (سقيفه) کې راټول شول، چې له سعد بن عباده (رض) سره بيعت وکړي او د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم خليفه يې کړي. د قريشو مهاجرين، سقيفې ته ورغلل، و يې ويل: پېغمبر د قريشو له ټبره دی، عرب نه مني چې خليفه يې نا قريشي وي. قريشي مهاجرينو په شخړه او لانجې خپله موخه ترلاسه کړه او له قريشي ابوبکر (رض) سره يې بيعت وکړ، قريشي مهاجرينو پتېيله که څوک له نبوي کورنۍ ځنې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم خليفه شي، تر ابده به بې له دوی بل خليفه نشي،خلافت په قريشي کورنيو کې لاس په لاس کړئ، چې د قريشو ټولو ټبرونو ته ورسي.

هغې ډلې چې له ابوبکر(رض) سره بيعت وکړ، تر شپې يې د مدينې په کوڅو کې ګرځاوه او چې څوک يې ليده، ابوبکر (رض) ته يې وربوت او بيعت ته يې اړ باسه. د دوشنبې ورځ پر همدې حال تېره شوه.

ابوبکر (رض) يې د سې شنبې پر ورځ نبوي جومات ته بوت او د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم پر منبر يې کېناوه او بيا ځلي يې بيعت ورسره وکړ.

حضرت ابوبکر او حضرت عمر خطبې وويلې او بيا يې په ابوبکر (رض) پسې د جماعت لمونځ وکړ او په دې توګه له ابوبکر(رض) سره د سې شنبې پر ورځ بيعت پای ته ورسېد.

په دې ټولو وختونو کې بني هاشم له پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم سره وو او څو تنه يې له علي کرم الله وجهه سره پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته پر غسل ورکولو او تکفين يې بوخت وو، روسته يې پر مبارک بدن د جنازې لمونځ وکړ.

تر دوی روسته دوشنبې او سه شنبې په ورځو ډله ډله د مدينې مسلمانان د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم خونې ته راتلل او په انفرادي ډول يې د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم په مبارکه جنازه د جنازې لمونځ کاوه.

دا کار د سې شنبې پر ماښام پای ته ورسېد، د چهارشنبې پر شپه علي کرم الله وجهه له څو تنو سره د نبي اکرم صلی الله علیه وآله وسلم سپېحلی بدن خاورو ته وسپاره.

 

 

د خاتم النبیین بعثت پر مهال د نړۍ حالات

په حقیقت کې له معنوي پلوه د مبعث د ورځې ارزښت تردې خورا لوړ دی، چې زماپه څېر وګړي وکولای شي، په اړه یې ویناوالي وکړي او رڼا پرې واچوي؛ خو د تاریخ په بېلابېلو پېرونو کې د انسانانو پر ژوندانه د بعثت د اغېز په باب یو لړ ټکي دي، چې د هغوی په باب کولای شو، چې خبرې وکړو.

بعثت په لومړۍ ورځ، په یوه تشه کې رامنځ ته شو او بشر واقعا دې ستر بعثت ته اړتیا درلوده. متعال خدای هم د خپل بالغه حکمت له مخې، ددې سترې پېښې د راڅرګندېدو ځای داسې یو ځای وټاکه، چې د بعثت واقعي مفهوم، د هغه مهال په دود مفاهیمو له ککړېدو پرته، هم د هغه مهال په نړۍ کې وپېژندل شي او هم په تاریخ کې سم پاتې شي. دا په خپله یو ټکی دی، چې شونې وه، فرض وکړئ، چې روستی بعثت، د هغه مهال په روم، د هغه مهال په یونان او د هغه مهال په پرمختللیو هېوادنو کې رامنځ ته شي.

د بعثت پر مهال په نړۍ کې خورا ستر تمدنونه ول. دا ولسونه ول، چې له فلسفې، بشري پوهو او مدنیتي علمونو برخمن ول. کېدای شول، چې بعثت په هغو هېوادونو او په هغو سیمو کې رامنځ ته شي؛ خو متعال خدای، دا بعثت، چې د تاریخ په ترڅ کې او خدای پوهېږي، چې څو کاله به د بشر لپاره پاتېږي، هلته یې یو نه ووړ. دا بعثت یې داسې یو ځای ته یو نه ووړ، چې ددې آند او بلنې له رامنځ ته کېدو سره سم پکې، پردي وګړي وکولای شي ورننوځي. د هغه مهال د لویدیځ سیمې، هغه سیمې وې،چې ستر تمدنونه یې درلودل. له پېغمبرانو سره له چلنه یې راڅرګندېږي، چې ستر مدنیتونه یې درلودل او له هغوی ځنې هماغه د انطاکینه د ښار خلک، چې د یاسین په سورت کې خدای ورته د درېیو پېغمبرانو د ور استولو خبره کړې ده او په پای کې د هغو خلکو ناشکري ده. دا څه کمه خبره نه ده. تاریخ هم ددې ولسونو ځینې خبرې رانقل کړي دي او دا روستی پېغمبر یې هلته ور وا نه ستاوه.

په جزیرة العرب کې بشري معارف نه ول. شرک و او په شرک ککړ معارف، هغه هم په خورا ټيټه کچه. په قرآن کې هم ګورئ، چې له شرک سره پرېکنده مبارزه شوې ده. د اخلاص سورت، چې ((لم یلد او لم یولد)) په دومره څرګنده وايي او ددې کوشني سورت په زړه کې په څلور آیتونو کې ((لم یلد و لم یولد)) راغلی دی او ((و لم یکن له کفوا احد[188])) ستر او متلال دي؛ ددې لپاره دي، چې شرک له ذهنونو وڅنډل شي او د خدای له پېغام سره ګډ نشي. په اسلام کې په شرک هر لړل شوی چار رټل شوی دی؛ خو له دوی، چې راتېر شو؛ اسلام نږه وزيږېد، نړیوالو ته نږه ورولېږدول شو؛ نږه خپور شو؛ نو هر ځای ته چې ولاړ، له بېلابېلو فرهنګونو او تمدنونو سره په مقابله کې یې خپل پرېکندتوب او څرګندتوب درلود، تر هغه چې بلونکي یې له هغه خلوصه پرېوتل او بلنه هم له خلوصه پرېوته.دا بعثت د بشر لپاره یو تلپاتې چار دی او دا د خاتم الانبیاء (صلی الله علیه و آله وسلم) د بعثت ځانګړنه ده؛ یعنې هغه مهال، چې د نړۍ زمینه او د بشر ژوند له معنویاتو تش شي، همدا معارف، چې د قرآن پرې ناطق دی، کولای شي، هر مهال راشي او دا تشه ډکه کړي. د اسلامي معارفو کیفیت داسې یو کیفیت دی، چې په ټولو شرایطو کې، په دې قانوني او د معارفو په ټولګه کې یو ځواک شته دی، چې دا مانیزه تشه ډکه کړي او بشریت ته په مانیز چاپېریال کې د ژوند شونتیا ورکړي.

نن هم یو له هغو شرایطو ځنې دی. داچې یوه بلنه وکولای شي، په ولسونو او هېوادونو کې ځای پرانځي او اورېدونکی ولري،شرط یې څه دی؟ لومړی داچې منطقي معقول وي. د هغوی باید دې خبرې ته پام وي، چې د اسلامي مسایلو په باب خبرې او څرګندوني کوي. اسلام عقلاني دین دی. اسلام هغه دین دی، چې روغ عقل او فطرت پرې پوهېدای شي، خوښوي یې او مني یې. دا د اسلام ځانګړنه ده؛ خو نه په دې معنا، چې د اسلام هر حکم باید یو عقلاني برهان او دلیل ولري. د سهار لمونځ ولې دوه رکعته دی؟ یو عقلي دلیل ته اړتیا لري؟ نه ! په دې معنا هم نه ده، چې هر عقل، په هر څه چې پوه شو او درک یې کړ، باید په اسلام کې وي. دا هم نه ده؛ بلکې په دې معنا ده، چې اسلامي معارف، هغه څه چې په اسلام یې استناد د منلو وړ وي او اهل خبره او اهل فن یې قضاوت وکړي، چې په اسلام پورې اړوند دی؛ نو په هر عقلاني او علمي چاپېریال کې د دفاع وړ دی. لمونځ ته کولای شو، چې د نړۍ خورا توکیزپالو انسانانو ته مخونه ورکړو، ورپوه کړو او ورته ویلای شو، چې لمونځ څه شی دی او ولې اسلام لمونځ لازم ګڼلی دی. یو لویدیزی اندیال، په نوولسمه پېړۍ کې، چې په لویدیځ کې د بې دینۍ پېړۍ ده او یو مشهور شخصیت هم دی، چې زه نه غواړم نوم یې واخلم، وايي: ((په لمانځه کې یوه ستره خواله پټه ده.)) هو! که ستره خواله پکې پټه نه وه؛ نو یو توکیزپال انسان به یې په اړه داسې شعار نه ورکاوه. انصاف لرونکي انسانان، عالمان انسانان او عقل، منطق او د استدلال څښتن انسانان، ټول اسلامي معارف درک کولای شي؛ کولای شي خوښ یې کړي او و یې مني، دا د اسلام ځانګړنه ده.

نو منطقی توب او عقلاني توب د اسلام ځانګړنه ده. که څوک غواړي، چې اسلام له دې ځانګړنې بېل کړي یا په تبلیغاتو کې ووايي: ((دا علم ضد او عقل ضد دي)) یا په عمل کې داسې خبرې اسلام ته نسبت ورکړي، چې د اسلام نه دي او ددې وړ نه وي، چې یو روغ عقل یې تصدیق او تایید کړي؛ نو دا چار هرومرو د اسلام خپرول ټکنی کوي او هېڅ مرسته ورسره نه کوي. دا یو د دنننیو عناصرو له ځانګړنو ځنې دی، چې کولای شي اسلام خپور کړي.

د اسلام بله ځانګړنه داده، چې مانیز او الهي دی؛ یعنې د هغه څه پرخلاف، چې مسیحیت ته یې نسبت ورکول کېږي، چې په مسیحیت کې اخروي اړخ پر دنیوي اړخ غالب دی؛ خو اسلام داسې نه دی. اسلام دنیا هم د آخرت یوه برخه ګڼي. ستاسې همدا ژوند، همدا سوداګري، همدا زده کړه کول، ستاسې همدا اداري کار، ستاسې همدا سیاسي کار، ستاسې د آخرت یوه برخه ده. دنیا هم د آخرت یو ټوټه ده. یا دا کوم کارونه، چې تاسې په ښه نیت ترسره کوئ؛ نو دا هغه حسنه ده، چې په آخرت کې به مو د الهي نږدېوالي او مانیزو مقامونو خاوندان کړي یا خدای مه کړه که په بد نیت، یا د خودخواهۍ او ځانلمانځنې په نیت مو کوم کار وکړ؛ د تنزل، ځوړ، انحطاط او سقوط لامل به مو شي.

اسلام داسې دی. زموږ د ژوند ټول چاپېریال، زموږ دنيوي هڅې، د آخرت یوه برخه ده. دنیا او آخرت یو له بله بېل نه دي. بده او ناوړه به هغه وي، چې تاسې په ژوند پورې اړوند توکیزې هڅې، په بد نیت ترسره کړئ او هغه رټل شوې دنیا یې چې ویلې، هغه داده. دا نړۍ له هغې نړۍ بېله نه ده. دا نړۍ د هغې نړۍ پټی دی. پټی؛ یعنې څه؟ مګر کېدای شي، بې له پټي محصول لاس ته راوړو. دا خورا وحدت، همغږي او یووالی راښيي. سره له دې چې د بشر د ژوند په ټولو سیمو کې شته دی او په اسلام کې موقعیت لري؛ خو په عین حال کې اسلام یو مانیز دین دي. د اسلام په چاپېریال کې زړونه باید د خدای پر لوري وي. نیتونه باید د خدای لپاره وي. دا د اسلام له ځانګړنو او د اسلام د خپرولو له وزلو ځنې دي.

څه چې نن په نړۍ کې یې لږوالی ننګېرل کېږي او د نړۍ خلک یې هم ننګېري، د معنویت لږوالی او د معنویت تشه ده، په تېره بیا د لویديځ په نړۍ کې. په مادیاتو کې پاتې دي او له معنویاتو لرې شوي دي او په شهوتونو کې ډوب دي. د شهوتونو ځانګړنه داده، چې په پیل کې شهوت دی؛ خو په دوام کې، دوزخ دی! چې شهوتونو د یوه وګړي یا کوم ولس پر ژوند واکمن شي، پر دوزخ اوړي. دا د بشري شهوتونو ځانګړنه ده. شونې نه ده، چې داسې تن ووینئ، چې د اوږد مهال لپاره په شهوتونو کې خوښ پاتې شي. داسې یو کس خدای نه دی پنځولی. که ولاړ شئ او ووینئ او څېړنه وکړئ؛ نو دې معنا ته به ورسئ. دا یو مسلم او څرګند چار دی. شهوتونو ته ادامه ورکول، د انسان لپاره دوزخ دی او دا هماغه دوزخ دی، چې په لویدیځ کې یې د ډېری شتمنو وګړیو ګرېوان ته لاس وراچولی دی او هغوی چې شتمن نه دي، د بېوزلۍ او فساد په دوزخ کې ډوب دي.البته مستثنی وګړي هم پکې شته. په هره طبقه کې مستثنی وګړي شته دی. هرومره ښه وګړي هم هلته شته دی؛ خو نوعیت یې داسې دی. د نن نړۍ دې بعثت ته اړتیا لري.[189]

 

د بعثت او جاهلیت پېر د توپیرونو کچې

د قرآن، حدیث او اسلامي عرف په اصطلاح او څرګندنه کې د بعثت پېر مقابل پېر ته د جاهلیت پېر وايي. په قرآن کریم کې هم دا اصطلاح په کار وړل شوې ده؛ په روایاتو کې هم شته او د مسلمینو په عرف کې هم. اسلامي پېر هم د جاهلي پېر په مقابل کې بولي؛ البته یو برید او ضابطه شته. دا ضابطه څه ده؟ په دې ضابطه کې څو ټکي شته، چې د اسلام نړۍ د جاهلیت له پېره بېلوي، چې دا د اسلامي ارزښتونو آریز ټکي دي.

۱-نږه توحید

په لومړۍ درجه کې نږه توحید دی، چې په نږه توحید؛ یعنې بې له خدایه د بل د عبودیت نفې. دا هغه نږه توحید دی. توحید یوازې دا نه و، چې بوتانو ته شا کړي. توحید د تاریخ په ترڅ کې یوه شامله، عامه او سایره معنا لري. تل خو د مکې بوتان نه وي. تل خو لرګین او ډبرین بوتان نه وي. د توحید معنا او روح دادی، چې انسان بې له ایکي یوه خدایه د بل عبودیت و نه کړي او بې له خدایه بل ته پر ګونډو نشي. دا د بشپړ او نږه توحید معناده. اوس که تاسې په زیرنه د بشر د ژوند پوهو- ټولنیزوپوهو، روزنیزو پوهو او دې ته ورته- ته په دې معنا وګورئ؛ نو پوه به شئ، چې د عبودیت کړۍ خورا پراخه ده. هغه قید و بندونه، چې انسان ته تړل کېږي، هر یو یې انسان ته یو ډول عبودیت رامنځ ته کوي. د ناسمو ټولنیزو نظامونو عبودیت، د ناسمو دودونو عبودیت، خرافات، د استبدادي ځواکونو او وګړیو عبودیت، د ځاني غوښتنو عبودیت- چې دا یې تر ټولو ډېر دود دی- د پیسو عبودیت، د زر او زور عبودیت، چې دا ډول ډول عبودیتونه دي. چې کله وايو ((لا اله الا الله، وحده لا شریک له[190]))؛ یعنې نږه توحید. معنا یې داده، چې که دا ټول عبودیتونه شا ته واچول شي او که داسې وشي؛ نو حقیقتا به نېکمرغي شو. داچې و یې ويل: ((قولوا لا اله الا الله تفحلوا[191]))؛ نو دا فلاح یوه حقیقي فلاح ده.یوازې سیاسي فلاح نه ده. یوازې ټولنیزه فلاح نه ده. یوازې مانیزه فلاح نه ده. یوازې د قیامت د ورځې فلاح نه ده؛ بلکې د دنیا او آخرت فلاح ده. دا د اسلامي بلنې په باب یو ستر ټکی دی، چې په بل تعبیر یې هم بیانولای شو او هغه عبارت دی له اسلام، تسلیم، اسلام لوجه الله او خدای ته تسلیمېدل. دا هم یوبل اړخ او بل پلو د هماغه توحید دی او دا د اسلامي بلنې یوه ځانګړنه ده. هر چېرې چې دا وي، اسلام به وي. هر چېرې چې ددې ټکي اپوټه ټکی وي؛ نو جاهلیت به وي. هر چېرې چې دا دواړه وي؛ نو د اسلام او جاهلیت ترمنځ به وي؛ نږه اسلام به نه وي، بشپړ اسلام به نه وي او شونې ده، نیمګړی او نیمه کاره اسلام وي.

۲.د عدل پلي کول

د اسلامي بلنې په باب یو بل ټکی، د انسانانو ترمنځ د عدل پلي کول دي. دجاهلیت ځانګړنه، ظالمانه نظام و. ظلم یو دود و. داسې نه وه، چې کله نا کله به کوم وګړي ظلم کاوه. د ټولنې بنسټ پر ظلم، تبعیض او پر کمزوري د پیاوړي زورمټي وه. پر مېرمنو د سړیو ظلم، پر نشتمن د شتمن ظلم، پر مريي د بادار ظلم او بیا به همدوی د اربابانو، پاچایانو او زور واکيو تېری او ظلم مانه. زور دپاسه زور و. د خلکو ژوند ټول له ظلم او تبعیض نه ډک و. دا د جاهلي ټولنې د ژوند ځانګړنه ده. هر چېرې چې داسې وي، جاهلي ټولنه ده. اسلام یې اپوټه او مقابل ټکی یې رامنځ ته کړ. عدل یې پلي کړ. ((ان الله یامر بالعدل و الاحسان[192])) دا د اسلامي ټولنې له ځانګړنو ځنې یوه ځانګړنه ده. عدل یوازې یو شعار نه دی. اسلامي ټولنه باید په عدالت پسې ولاړه شي او عدالت که نه وي؛ نو پلي دې یې کړي. که په نړۍ کې دوه ټکي وي، چې یو ټکی یې عدل او بل ټکی یې ظلم دی او دواړه هم نااسلامي دي؛ نو اسلام له هغه عدل سره موافق دی، که څه نااسلامي هم دی.حبشې ته په خپله رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) مهاجرین واستول؛ یعنې هغوی یې د عدل په پار د یوه کافر پاچا تر سیوري لاندې کړل. په بل تعبیر، خلک یې د هغه ظلم له لامله، چې د خپل ژوند په چاپېریال کې پرې کېدل، لرې کړل. دا هم یو ټکی دی؛ یعنې د عدل پلي کول، د عدل لاروي، د عدل دودول، د عدل لپاره هڅه، په هر ځای کې د عدل درناوی – که څه په نامسلمانو هېوادونو کې هم وي – او د ظلم رټنه، د نړۍ په هر ګوټ کې چې وي. دا هم له اسلامي ځانګړنو ځنې یوه ځانګړنه ده او تاسې ګورئ، چې اسلامي ژوند او د رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) ژوند او اسلامي تاریخ د عدل روزنې او عدل غوښتنې سترې بېلګې دي. دا هم د اسلام د پېغمبر د بعثت له ځانګړنو ځنې یوه ځانګړنه ده. زه هم دا د بېلګې لپاره راوړم. پام مو وي، چې داسې ټکي ته ورسو، چې له هغې ځنې د نن د یون لپاره یو سر رشته ومومو. یوازې نه غواړو، چې تاریخ یا د اسلامي ښوونو یو پېژندنه په ذهن کې بیان کړو او یو ذهنیت ترې جوړ کړو.

په اسلامي نظام کې د بېلګې په توګه یو درېیم ټکی فرضوو، چې عبارت دی له، د اخلاق د مکارمو پر لوري حرکت. او دا بیا له هغو دوو ځنې جلا دی. یوه ټولنه یو وخت د سمو اخلاقو خاوند وګړي لري، د هغه ټولنې ډېری وګړي، متفکر، عاقل، خیر ښېګڼې او احسان والا، یو له بل سره مرسته کوونکي، په ستونزو کې صبر کوونکي، په سختیو کې د حلم خاوندان، یو له بل سره د ښه چلن خاوندان دي او په هغه کې ځای کې د ایثار او سرښندنې خاوندان دي، چې په کار دی. اپوټه یې هم شونې ده، صدق وکړي؛ یعنې هغه وګړي وي، چې اړیکې یې یو له بل سره نه د رحم، مروت، انصاف او ښو اخلاقو پر بنسټ وي؛ بلکې تر هغه یو بل زغمي، تر څو ګټې یې خوندي وي او که ګټې یې سره همغږې نه وې؛ نو چمتو دي، چې یو بل ووژني او له منځه یوسي. دا هم یو ډول ټولنه ده. دا ټولنه نو جاهلي ټولنه ده او له هغې ټولنې سره توپیر لري، چې د اخلاقو مکارم پرې واکمن دي او اسلامي ټولنه ورته ویل کېږي. د اسلام د پېغمبر (صلی الله علیه و آله وسلم) د بعثت یوه ځانګړنه، د اخلاقو مکارمو ته رابلنه وه. دا هم د پېغبر اکرم د رسالت د ژوند او بعثت یو بل ټکی دی؛ نو ویلای شو، چې په حقیقت کې د اسلام او جاهلیت یو توپیرونکی ټکی د اخلاقو مسله ده.

یو بل ټکی، چې هغه به مې روستی ټکی وي، دنیوي ژوند ته له ورکتو ځنې راایسارېدل دي. دا هم یو بنسټیز ټکی دی. د جاهلي نظام یوه ځانګړنه داده، چې انسانان یې هر څه په دنیوي ژوند کې ګوري. که په دنیوي ژوند کې؛ یعنې همدا خوراک څښاک او هغه څه چې په انسان پورې اړوندېږي، که څه یې لاس ته راوړل؛ نو ځان بریالی ګڼي؛ خو که داسې کوم چار یا هڅه وي، چې حاصل یې په دې نړۍ کې د انسان ګوتو ته نه راځي؛ نو ځان غولېدلی، مات او تاواني شمېري. دا د جاهلي ژوند یوه ځانګړنه ده. داچې انسان داسې یو کار وکړي او هغه د معنویاتو او د خدای لپاره وکړي؛ نو دا خبرې په جاهلي ژوند کې نشته. اسلام دا هم یوه ځانګړنه کړه، چې د انسان ټولې هڅې یوازې په دنیوي ژوند کې را ایسارې نه وي. دا د بعثت له ځانګړنو ځنې دي، چې مقابل لوري ته یې جاهلیت دی.

 

د خاتم النبیین مبعث د انسان د خلقت هومره ستره پېښه ده

که څوک وغواړي، ددې ورځې د ارزښت په باب الفاظ او تعبیرات وکاروي؛ نو شونې ده، په یوه وینا هم ونشو کولای، ستریا او ارزښت یې بیان کړو؛ ځکه الفاظ، په ډېری ځایونو کې، په تکراري ډول، په مجازي معنا په کار وړل شوي دي او دا په زړه پورې توب نه لري، چې وکولای شي، ددې پېښې ستریا بیان کړي. کېدای شي، وویلای شو، مثلا د حضرت خاتم الانبیاء (صلی الله علیه و آله وسلم) بعثت هغه پېښه ده، چې باید د انسان له آریز خلقت سره په پرتله شي؛ دا چار دومره ارزښتمن، ستر او مهم دی. څه چې موږ ته باید له دې اختر او پېښې د ګټنې د زده کړې په نامه مطرح وي، د مبعث له پېغامه زموږ درک او د ګټنې ځواک دی. هغه څه چې په اجمالي توګه پوهېدای او ویلای شو دادي، چې د نبي اکرم بعثت د وګړیز وجود په ولکه کې او د انسان د دننني بدلون او همداراز د انسان د ټولنیز ژوند او ډله ایز ژوند په ولکه کې یې یوه ځانګړې موخه ټاکلې ده. د وګړي د ژوند په ولکه کې، چې آر هم همدا دی، چې په انسان کې یو بدلون رامنځ ته شي؛ نو په دې باب په کلام الله کې آیتونه راغلي دي؛ لکه د آل عمران د سورت دا مبارک آیت: ((لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم یعلمهم الکتاب و الحکمة[193])) دا تزکیه، د کتاب زده کړه او حکمت هماغه د انسان دنننی بدلون دی. داچې انسان د خلقت موخې ته ورسي؛ نو لومړی باید د ځان په باب د انبیاوو د بعثت موخو ته ورسي؛ یعنې متحول شي؛ سم شي؛ ښه شي او له چټلیو، پرېوتیو او نیمګړتیاوو، چې په انسان کې دي او دنیا ورستوي، باید ځان وژغوري.

دا د وګړي د وجود په ولکه کې دي. بعثت ددې لپاره دی. په هغه وینا کې یې چې هم ویلي دي: ((بعثت لاتمم مکارم الاخلاق[194])) ورستنېدا یې دې ته دي. ((مبعوث شوی یم، چې د انسان مکرمتونه بشپړ کړم.))؛ یعنې د انسان تهذیب، د انسان تزکیه، انسان حکمت ته ورسیخول، هغه له عامیانه جهالت نه، پوهې او حکیمانه ژوند ته رسول. دا د وګړي او وګړیز ژوند په ولکه کې دي.

د ټولنیز ژوند په ولکه کې، هغه څه چې د موخې په نامه ټاکل شوي دي، ټولنیز عدالت دی. ((لیقوم الناس بالقسط[195])) قسط له عدل سره توپیر لري. عدل یوه عامه معنا ده. عدل هماغه لوړه او ستره معنا ده، چې په وګړیز او عمومي ژوند، جسم، ځان، ډبره، لرګي او د نړۍ په ټولو پېښو کې شته دی؛ یعنې یوه سمه موازنه؛ یعنې سم چلن؛ سمه موازنه؛ منځلاري او په نیمګړتیا او تېروتنه کې له بریده نه وتل. دا د عدل معنا ده؛ خو قسط؛ لکه څنګه چې انسان ترې پوهېږي، همدا عدل په ټولنیزو مناسباتو کې دی؛ یعنې هغه څه چې نن یې موږ د ټولنیز عدالت په نامه تعبیروو او دا په هغه ټولیزه معنا له عدل سره توپیر لري. که څه انبیاء د عدل پر لور یې په هماغې ټولیزې معنا حرکت کوي ((بالعدل قامت السماوات و الارض[196])) آسمانونه هم په هماغه اعتدال، عدالت او په توله توب ولاړ دی؛ خو هغه څه چې نن د بشر ستونزه ده او تږی یې دی او د هغه په لږو خپل ژوند نشي کولای، قسط دی. قسط؛ یعنې داچې عدل، راوڅپړل شي او د ټولنیز عدالت په بڼه شي. ((لیقوم الناس بالقسط[197])).

 بشر نشي کولای، د بې عدالتۍ، ظالم چلن او یرغلونو تر سیوري لاندې ژوند وکړي.دا ژوند خو بیا ژوند نه دی، دوزخ دی.انبیاء راغلل، چې د ژوند له چاپېریاله جنت جوړ کړي. التبه که په زیرنه ور وګورو، دا دویم هم، چې د ټولنیز ژوند په ولکه کې د انبیاوو موخه ده، هماغې موخې ته د ور رسېدو سریزه ده، چې په وګړنۍ ولکه کې ده؛ یعنې دنننی بدلون؛ سمېدل او سم انسانېدل. په نړۍ کې چې هر څه ووینئ، سمه بڼه یې هغه بڼه ده، چې مطلوبه ګټه ترې تر ګوتو شي. انسان دې ته نه دی راغلی، چې تاوان وکړي، له نورو سره حسادت وکړي، هر څه د ځان لپاره وغواړي، نور بې برخې کړي او د انسان او نړۍ لپاره شر شي، په کوشنیو چارو پورې ونښلي او د مطلوبونو له کمال او ارمانونو ځنې غافل شي؛ ددې چارو لپاره خو انسان نه دی راغلی! انسان د ښېګڼې لپاره راغلی، اغېزمنتیا ته راغلی، وخوځي او د کمال پر لور ولاړ شي. که داسې شوه او دکمال پر لور یې حرکت وکړ او دا لار هغه او نورو ته ګټوره وه؛ نو دا انسان بدل شوی او ښه انسان دی. دا د بعثت له موخو ځنې دی.

 

 

 

د حضرت محمد (ص) مبعث؛ د سترو ارزښتونو او مفاهیمو زوکړه ده

په رښتینه، چې د ((بعثت)) ورځ د بشریت د تاریخ تر ټولو ستره ورځ ده. د خورا سترو ارزښتونو او مفاهیمو د زوکړې ورځ ده. د نبي اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) بعثت یو عملي حرکت و، چې له یو خوا بشر وګړیز، اروايي او مانیز کمال ته ورسوي او بلخوا ټولنیز ژوند ته تعالي او د ټولنې موجوده حالات سم کړي. خبره داده، چې د رسول الله په بعثت کې، څه چې خلکو ته ور ډالۍ شول، یوازې یو لړ وچ مفاهیم او هغه لار نه وه، چې لاروي پکې نه وي او څوک پر هغه لار د خلکو د چارو واګې په لاس کې نه لري.

له هماغه پیله، دا بعثت د آنحضرت په وجود کې او بیا د مؤمنینو په زړه، ځان او عمل کې، په دې پېغام په عمل پلي شو او جاهلیت له هماغه ړومبۍ شېبې له دې پېغامه ضربه وخوړه او ورسره یې مقابله وکړه. دا د انبیاوو د بعثت ځانګړنه ده.

او دا یوازې د حضرت خاتم (ص) په بعثت پورې اړوند نه ده. انبیاء حرکت کوي او هغه څه چې د ښوونو په مقام کې انسانانو ته ورډالۍ کوي، په عمل کې یې هم ښيي، پخپله ړومبي وګړي دي، چې پردې لار ځي.

((یعلمهم الکتاب و الحکمة[198])) ددې فرع دی، چې د کتاب علم او حکمت د نبي اکرم په سپېڅلي وجود کې په لوړه کچه وجود لري. ((یزکیهم[199])) پردې فرع دی، چې هغه پاک وجود تر ممکنه لوړې کچې پورې د بشری طبیعت لپاره تزکیه شوی دی. له دې ځواک سره دی، چې کولای شي، یوه نړۍ د تزکیه پر لور بوځي او دا هغه څه دي، چې د بېلابېلو ښوونځيو مشران او د بېلابېلو فلسفي، ټولنیزو، سیاسي وغیره مفاهیمو مخکښان ترې پردي دي. د هغوی ذهن ته یو څه راځي او عالم تصور کې یې ذهن ته یو څه راځي او هغه هم خلکو ته ورکوي. یو لړ کسان یې هم ترې زده کوي یا یې نه زده کوي او دا د انبیاوو له لارې سره خورا توپیر لري، چې له هماغه پیله حرکت دی، له هماغه پیله اقدام دی او هماغه د هغو شعارونو پلي کول دي، چې پر ژبو دي. او دا هغه څه دي، چې د رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم)په ژوند کې وشول. له هماغه ړومبۍ شېبې د قسط د پلي کولو لپاره هغه ښوونې، تزکیه او حرکت پیل شو؛ نو له هماغه پیله هم مصادمه او هم معارضه پیل شوه. له هماغه مهاله، چې رسول الله د ((وانذر عشیرتک الاقربین[200])) په ځواب کې خپله بلنه پیل کړه، تر هغه چې پراخه او ښکاره یې کړه او تر هغه چې د ټولنیز نظام- چې هماغه د عدل نظام و- پر لور یې حرکت وکړ او هغه یې پلي کړ. البته څه چې موږ په بعثت کې وینو او توصیفوو، د بعثت ظاهري مخ دی. هغه الهي او ملکوتي حقیقت او هغه څه چې د متعال پنځګر او یوه ټاکل شوي او ممتاز انسان ترمنځ پېښېږي، زموږ د ذهن له لاسرسه لرې دی او موږ نه پوهېږو، چې څه پېښ شوي دي. پېښه له دې اړخه خورا ستره ده او موږ ته د تصور وړ نه ده. څه چې موږ وینو او سترګو ته مخامخ دي، هر څوک د خپلې پوهې او تدبر له مخې ترې پر یو څه پوهېږي او همدا پېښه، پر مخاطبانو، انسان او پر خپل شاوخوا اغېز شیندي.

له هماغه پیله، چې دا پېښه رامنځ ته شوه، دوه څیزه پکې د څرګندو موخو په نامه ول: یو یې د متعال خدای پر لور د یوه دننني، روحاني، نفساني یون رامنځ ته کول او دا هغه ړومبی ټکی دی؛ یعنې د ایمان مسله. نړۍ پال پالونکي ته ورپام کول یا د قرآن د ډېری آیتونو په تعبیر، ((ذکر)). هغه څه چې د بعثت په وسیله متعال خدای یې په لومړۍ درجه کې انسانانو ته ورکوي، ذکر او تذکر او په خود کې د انسان راتګ دی. دا لومړی ګام دی او تر څو چې دا نه وي شوي؛ نو د بعثت له موخوځنې یوه موخه هم نه پلي کېږي. ((انما تنذر من اتبع الذکر[201])) څوک چې دا تذکر په ځان کې رامنځ ته کړي او لاروي ترې وکړي؛ نو تر هغه روسته د ټولنیزو موخو لپاره د انذار، سمونې، ارشاد، تکامل او مبارزې وړتیا مومي. دا ړومبی ګام دی. بشر چې کله له معنویاتو غافله شو؛ نو د سمونې او اصلاح ټول ورونه ورتړل کېږي. نن توکیزې نړۍ ته وګورئ! نن څه چې کولای شي، په توکیزه نړۍ کې د ټولو سمونو او نېکمرغیو کونجي شي، همدا ده، چې انسانان په خود کې راشي. متذکر شي. د خلقت او پنځون موخه له دې مادي ظواهرو هاخوا ولټوي او د ژوند له دې مادي ظواهرو ورهاخوا، چې همدا خوراک، خوب، شهوتونه، ځواک، مال لمانځنه او دا څیزونه دي، په حقیقت پسې وګرځي. د فساد جرړه، د نړۍ حقیقي باطن ته په پام نه کولو کې ده. د انسان د ژوند خواله، معنا او باطن په دې کې دی: یوې مبدا او مسوولیت ته پام کول. یو الهام ته په تمه کېدل. له غیبه د یوې مبداء وسمن او واکمن او د اختیار څښتن حکم ته غوږ ايښوول. آریزه خبره داده. چې بیا د قرآني تعبیر له مخې، هماغه ((پر غیبو ایمان)) دی: ((الذین یؤمنون بالغیب[202])) د ژوند په دې توکیزو ظواهرو کې نه ورډوبېږي. ژوند یې په همدې خوراک، څښاک، خوب، شهوتونو، انساني لېوالتیاوو، ریاست او دې ته په ورته چارو کې نه خلاصه کېږي. دا انسانانو ته د بعثت لومړۍ ډالۍ او د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  لومړۍ موخه ده، چې هغوی متذکر کړي او هغوی ته ایمان ورکړي؛ هغه هم پر غیبو ایمان.

دویمه موخه، چې له هماغه ړومبۍ شېبې، رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) ورپسې و، عبارت ده له، د انسان د ژوند او معیشت لپاره د یوه روغ او سم چاپېریال رامنځ ته کول دي؛ یعنې هغه نړۍ، چې پکې ظلم او د زورواکیو په واسطه د کمزرویو داړل نه وي؛ هغه نړۍ، چې د کمزوریو لپاره پکې مطلقه ناکامي او د جګړې قانون نه وي؛ یعنې هماغه څه چې د قرآن، حدیث او دیني اصطلاحاتو کې ورته، ((قسط او عدل)) ویل کېږي؛ یعنې د بشر تر ټولو ستره هیله. د بشر د تاریخ له پیله ستر ارمان (یعنې له هغه وخته، چې بشر تعقل موندلی او د اند څښتن شوی دی او خپل ژوند ته یې نظم او اوډنه ورکړې ده)، تر ننه یې هیله د عدالت پلي کول دي. اوس ځینې د سولې شعار مطرحوي؛ البته سوله یو خورا ښه څيز دی؛ خو سوله هغه مهال ښه ده، چې عادلانه وي. ډېری عدالت ته د ور رسېدو لپاره د جګړې لار خپلوي او د عدالت په لاره کې جنګېږي؛ نو څرګنده ده، چې عدالت تر سولې غوره او مهم دی. حقیقت هم همدا دی.

بې عدالته د انسان ژوند، هماغه څه دي، چې تاسې یې د بشر د تاریخ په خورا ناوړه څېره کې وینئ. نن هم د نړۍ په ګوټ ګوټ کې تر سترګو کېږي. تاسې چې څومره بدمرغۍ په بېلابېلو بشري ټولنو کې وینئ، لامل یې ظلم او بې عدالتي ده. شونې ده، د خبرې ظاهر داسې و نه ښيي؛ خو باطن یې همدا دی. که تاسې وینئ، چې د نړۍ په ګوټ ګوټ کې ماشومان د خوړو د نه شتون له لامله مري؛ نو د خبرې ظاهر خو دادی، چې وچکالي ده او ورښت نه دی شوی؛ خو د خبرې باطن بل څه دی، باطن یې بې عدالتي ده. که پر هغو ټولنو له تېرو ځوځاتونو عدالت واکمن و او که د بشر د ژوند پر چاپېریال عدالت واکمن وای؛ نو انسان کولای شول، د عدالت تر سیوري لاندې د خپل ژوند چاپېریال داسې جوړ کړي، چې د ژوند کولو وړتیا یې پکې درلوده او ځوځات یې پکې پوپناه نشي او ژوند یې دومره له ناخوالو ډک او ناوړه نشي. انسانیت د بې عدالتۍ له لامله په رنځونو او دردونو اخته دی.

د ذکر تر څنګ د ټولو انبیاوو (ع) ړومبۍ موخه د عدالت پلي کول دي. دا دوه آریزې موخې دي؛ البته یوه یې خورا آریزه ده او هغه هماغه د تذکر موضوع ده، چې د خبرې جرړه او بنسټ ده. که غفلت وکړي؛ نو څه به یې لاس ته رانشي او عدالت هم نشي راتلای؛ نو تاسې ولیدل، چې هغه نظامونه او وګړي، چې د ټولنیز عدالت ادعا یې درلوده، و یې نشو کولای، د خپلو ټولنو خلکو ته د عدالت له ډوله څه ورډالۍ کړي. ولې نه؛ نور څه یې ورکړل! فضا نوردي یې هغوی ته ورکړه؛ توغندي یې ورکړل؛ خو ټولنیز عدالت یې پلي نشو کړای! ټولنیز عدالت، د انسان، نفوسو او بواطنو د سمونې او د خدای د ذکر او ورته د پام تر سیوري لاندې لاس ته راځي. دا دوه د پېغمبر (ص) موخې دي او و یې کولای شول، پلي یې کړي؛ که څه په محدوده ولکه کې.

هغه یوه ټولنه رامنځ ته کړه، چې متذکره او پوه وه او له خورا غوره ټولنیز عدالته برخمنه وه. شونې وه، چې د هغه ټولنې په کوم ګوټ کې کوم وګړی پر بل ظلم وکړي؛ خو دا د عدالت د نه شتون کچه نه ده. د ټولنیز عدالت د شتون او نه شتون کچه د ټولنیز عدالت حاکمانه استقرار دی. په هغه ټولنه کې چې قانون او واکمني عادلانه وي، واکمن یې عادل دی او نیت یې د عدالت نیت دی. عمومي یون د عدالت پر لوري دی. شونې ده، دا لار ژر یا په ځنډ ووهل شي؛ خو په پای کې به ټولنیز عدالت ته ورسي او داسې یو حالت رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) رامنځ ته کړل. آنحضرت پوټی بې عدالتی و نه منله. بېلګه یې راوښووله، چې البته موږ د نبي کریم تر ژوند روسته هم په اسلامي ټولنه کې د آنحضرت د روزنې آثار ولیدل او بیا مو د امیرالمؤمنین علیه الصلاة والسلام په پېر کې هماغه مطلق عدالت په یوه پاک او سپېڅلي واکمن کې، په هغه مهال په اسلامي ټولنه کې ولید.

دا دوه ځانګړنې د بعثت ځانګړنې دي. موږ چې د مبعث جشن نیسو او لمانځو؛ نو ددې لپاره دي، چې دا دوه ځانګړنې راژوندۍ شي. لمانځنې کوو د وګړو، د کړنلارو او پېښو د ژندوي ساتلو په پار او له هغوی ځنې زده کړه اخستنې په پار.

 

بعثت؛ د بشریت د تکاملي یون پیل

حقیقتا په یوه واقع بینانه ارزونه کې باید وویل شي، چې هغه څه چې نن پېښ شول –د اسلام د پېغمبر (ص) د بعثت شېبه- یوه ستره پېښه وه، چې د بشریت په تاریخ کې راپېښه شوې ده او د بشر پر ژوند یې خپل اغېز وکړ. د بعثت پېښه ډېره هېښنده، مهمه، له کیسو ډکه او د اندنې او زیرنې وړ ده.

البته ټول بعثتونه داسې دي. ټولو الهي انبیاوو (ع) د بعثت په باب په خپله ازمېینه کې، یوه مهم پړاو تېر کړی دی. د حضرت موسی، حضرت عیسی، حضرت ابراهیم او نورو سترو پېغمبرانو په بعثت کې خورا ستر کارونه شوي دي؛ خو د حضرت خاتم پېغمبر بعثت یو لړ ځانګړنې لري، چې ورته یې نه موندل کېږي.

دا د بعثت سرچینه، چې د نبي اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) په وجود کې راوبهېده، خورا مهم مسیر لري؛ یعنې همدلته پای نه مومي، چې د پالونکي له لوري یو حقیقت او نور د یوه ممتاز، ستر او استثنايي انسان په زړه کې راوځلېد. دا لومړی ګام او د کار پیل دی. البته د مسلې مهمه برخه هم همدا برخه ده. د حضرت پېغمبر (ص) په سپېڅلي زړه کې ددې رڼا راځلېدل او د آنحضرت له لوري د وحې د مسوولیت منل، هماغه برخه ده، چې په څرګنده، د پنځون نړۍ، د انسان د وجود نړۍ او توکیزه نړۍ د غیبو له معدن سره ورنښلوي. د نښلون کړۍ دلته ده. که څه تل الهي برکات، په دې بهیر کې چې اوس به یې ووایم، شتون لري؛ خو د نښلون کړۍ د هماغه بعثت شېبه ده، چې د غیبو له نړۍ، د الهي حقایقو له سرچینې او د بعثت له سرچینې – چې پخپله همدا یوه کلیمه بسیا ده- د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  سپېڅلې اروا ته رابهېږي او د رسول الله په سپېڅلي زړه کې خوټېږي؛ نو لومړی ګام د بعثت پلي کېدل دي.

د حقایقو له تمبو ځنې یوه تمبه دې ملکوتي انسان ته پرانستل کېږي او هغه چې دې ازمېینې، دې پېټي وړلو او ستونزو او کړاوونو زغملو ته چمتو دی، خپل ستر حرکت له همدې ړومبۍ شېبې پیلوي؛ نو د بعثت مسله د تعلیم له مسلې سره توپیر لري؛ یعنې تر تعلیم او ښوونې پورته دی؛البته پېغمبرانو (ع) او اولیاوو ته د الهي ښوونو او روزنو دسترخوان غوړېدلې ده؛ ((و علم آدم الاسماء[203])) تر پایه هم و.

 د حضرت احدیت د ځانګړیو زده کړیالانو په نامه د پېغمرانو (ع) تعلیم او تادیب یو چار دی، چې شتون لري؛ خو بعثت پر تعلیم سربېره یو چار دی. په بعثت کې تعلیم، تهذیب او تزکیه هم شته؛ د کتاب اتیان او حکمت هم شته؛ خو یوازې دا نه دي، پر دوی سربېره چارې پکې دي، چې هماغه راپاڅول دي.

دا انسان راپاڅول کېږي، چې هغه پانګه، چې ورکول شوې ده، په کار یې واچوي او د هغې په وسیله، ځان هغه سر منزل ته ورسوي، چې باید ورسي.دا د بعثت معنا ده. روسته تردې چې لومړی ګام او دا حرکت، د رسول الله سپېڅلي زړه ته د الهي وحې په رابهېدو او د الهي وحې په زغملو پیل شو، هغه مهال د بعثت منځپانګه- چې یوه نوې منځپانګه ده او د یوې نړۍ د جوړولو په معنا او د باطلو او ظالمو بنسټونو د ړنګولو په معنا ده-؛ یعنې د بعثت پلي کېدل، بهر هم پیلېږي، چې مبارزې ته اړتیا لري.

نو تر بعثت روسته ړومبی ګام، خوځښت، مبارزه او حرکت دی. یوه پېغمبر هم و نشو کولای، دا لار بې له مبارزې ووهي؛ دا بار منزل ته ورسوي او دا پيغام خلکو ته ابلاغ کړي. داسې نه ده، چې هغه خلک، چې بعثت یې په زړونو، په منځ او چاپېریال کې ترسره کېږي، هغه څه به په اسانه ومني، چې بعثت یې وړاندیزوي؛ نو له پېغمبرانو سره مبارزه پیلېږي او پېغمبران (ع) هغه خورا دښمن لرونکي انسانان دي، چې د یوه بار،امانت او حق وړونکي دي او بعثت له هماغه ړومبۍ ورځې له دې دښمنیو سره مخ شو او د رسول الله مبارزه هم له هماغه پیله پیل شوه او دې مبارزې د رسول الله تر مړینې –درویشت کاله- دوام وموند.

پام مو وي، چې دا درویشت کاله، څومره بختور کلونه ول. درویشت کاله یو اوږد عمر او وخت نه دی. تاسې به ډېر وګړي ووینئ، چې په شلو، درویشتو او پینځه ویشتو کلونو کې به ان دومره هم بریالي شوي نه وي، چې یو پاموړ کار ترسره کړي. معمولا ژوند یې په وګړیزو چارو تېرېږي. که د سترو انسانانو – که پوهان دي که فیلسوفان دي که سیاستوال دي – کړنلیک وګورئ او د کار پایلې یې په درویشتو کلونو کې وګورئ- البته د وګړي په ظرفیت او وسې پورې اړه لري- نو معلومه نه ده، چې ډېرې سترې چارې به تر سره کړي. هغه درویشت کلونو، چې رسول الله خپل مبارک ژوند د بعثت په پېر کې تېر کړ، څومره به ډېر وي! د جاهلیت په زړه کې او د نړۍ د جاهلیت د پېر په پېړیو کې- نه یوازې جاهلي سیمه؛ بلکې د بشر د جاهلیت او د تورتمونو د راخپرېدو پېر- وکولای شول داسې بنسټ کېږدي او داسې یو څراغ روښانه کړي، چې رڼا به یې د تاریخ په ترڅ کې ورځ تر بلې ډېرېږي او د ډېری خلکو لاسنیوی به کوي او هدایت به ورته کوي.

ددې لار پیل د رسول الله د ژوند په لومړیو دریالسو کلونو کې دی؛ تر دې چې پای یې د حکومت جوړول کېږي. نو بل ګام د تفکر او بعثت پر بنسټ د یوه نظام جوړول دي؛ نو پام مو دی، له دې ترتیبه، په ښه توګه پوهېدای شو، چې د هغوی خبره له بیخه ناسمه ده، چې هڅه کوي، چې دین او په تېره د اسلام دين له حکومته بیل معرفي کوي؛ البته له دې پلوه ټول ادیان سره یو شان دي؛ خو د اسلام په باب داسې یوه ادعا خورا هېښنده ده، چې څوک وغواړي، د اسلام دین له ژوند، سیاست، له هېواد سمبالنې او حکومته بیل کړي؛ شاته یې واچوي او د دوی ترمنځ تفکیک وکړي. له هماغې ړومبۍ ورځې چې اسلام رامنځ ته شو، له یوې ستونزمنې مبارزې سره د یوه نظام او ټولنې د جوړولو پر لور ولاړ. د رسول الله تر دیارلسو کلونو مبارزې روسته هم، رسول الله وکولای شول- که څه، نه په خپل ښار کې او نه د بعثت د پیل په ځای کې؛ خو د نړۍ په یوه بل ګوټ کې- دا نظام پر پښو ودروي او جوړ یې کړي.

تر هغو اوږدو مبارزو روسته بل ګام،همدادی. د همدې اند او فکر پر بنسټ یو چاپېریال، فضا، یو نظم او نظام جوړول دي او چې دا نظام او د الهي او اسلامي تفکراتو د ملاتړ ځواک چې نه وي، نه شو کولای دا افکار، احکام او الهي مفاهیم د خلکو په ژوند کې خپاره کړو. کټ مټ د هغو کوږ وینو وګړیو د څرګندونو پرخلاف، چې مدعي دي، چې که دین له ځواک سره یو ځای شي؛ نو دین ورستېږي!

نه؛ خبره ددې په اپوټه ده. دین که ځواک سره یو ځای شي؛ نو و به کولای شي، خپور شي او هغه ارمانونه، چې دین یې شعار ورکړی دی، په ټولنه کې به یې رامنځ ته کړي. دا چار بې ځواکه شونی نه دی او په ځواک شونی دی. د بېلګې په توګه، تاسې خیال کوئ، چې په ټولنه کې ټولنیز عدالت په نصحیت، سپارښتنه، هیله کولو او التماس راوړای شو؟! مګر کېدای شي، ټولنیز عدالت، د تبعیض له منځه وړل او د قانون پلي کول په ټولنه کې بې له ځواکه-په یوه بڼه – او د نړۍ په کچه- په بله بڼه رامنځ ته کړو؟!

همداچې کوم حق ټکی په نړۍ کې ویل کېږي؛ لکه څنګه چې د نړۍ ځواکونو وړ وګڼله، چې خپله ضربه ورکړي او ټکنی یې کړي؛ نو ځنډ نه کوي؛ خو داچې وړ یې و نه بولي او دومره ارزښت ور نه کړي! تل داسې وه؛ په نن پورې ځانګړې نه ده، چې تاسې نن وینئ، چې په هر ځای کې چې د اسلام او اسلامي تفکر غږ راپورته کېږي؛ نو بې ځنډه د مستکبرینو، پانګوالو او نړیوالو کمپنیو غوږونه تېز شي، چې وویني، چې څه دي، داسې نه چې کوم خطر یې وګواښي!

تل داسې وه، چې هر چېرې به چې یوه حق خبره له یوې خولې راووته یا کوم زړه، اروا او ستر انسان به هوډ کاوه، چې هرومرو دا حق خبره د نورو غوږونو ته ورسوي؛ نو ناڅاپه به د دښمنانو او مخالفینو له لوري دېوالونه، خنډونه او اوسپنیز سوکان رامنځ ته کېدل او پر وړاندې به یې لیکې او ټلوالې جوړولې؛ البته ماتې به یې خوړله. باطل – به د حق پر وړاندې- ماتېده؛ په دې کې هېڅ شک نشته. که حق راپاڅي؛ نو بېشکه باطل به مات شي؛ خو مراد دادی، چې بې له مبارزو، هڅو او بې د ځواک له ملاتړه نشي کېدای، چې دیني ارمانونه او افکار-؛بلکې یو ارمان او هیله هم – پلي کېدای نشي؛ البته یو لړ چارې په نصیحت او پسته ژبه هم ترسره کولای شو.

نو پېغمبران (ع) هم د حکومت په جوړېدو پسې ول او تر ټولو څرګند یې زموږ خپل رسول الله دی، چې له هماغې ړومبۍ ورځې یې مبارزه او هڅې وکړې او د اسلامي نظام جوړولو ته لېچې راونغاړلې. بیا یې هم په یثرب کې جوړ کړ او بیا یې دفاع ترې هم وکړه، لمنه یې ورپراخه کړه او دې حرکت تر کلونوکلونو دوام وموند.

نو بل ګام د حکومت جوړول دي؛ خو د حکومت جوړول موخه نه ده. بنسټیز ټکی دلته دی. د حکومت جوړول د ارمانونو د پلي کولو لپاره دی. که حکومت جوړ شو او د ارمانونو د پلي کولو پر لور و نه خوځېد؛ نو حکومت کږلاری دی. دا یوه ټولیزه قاعده ده؛ دا معیار او کچه ده. شونې ده، د ارمانونو پلي کول، کلونه کلونه دوام ومومي، د پلي کولو د لارې پر سر خنډونه او ستونزې وي؛ خو د حکومت لوری- ددې رامنځ ته کېدونکي ځواک لوری- باید هرومرو د هغو ارمانونو، موخو او هیلو پر لور وي، چې شعار یې ورکول شوی دی او ورکول کېږي او د قرآن عظیم الشان په متن او اسلامي احکامو کې شتون لري. که پر هغه لوري نه و؛ نو بېشکه چې حکومت کږلاری دی. کچه داده، چې د قانون پر بنسټ نظم او ټولنیز عدالت رامنځ ته شي او په هر ځای کې الهي قوانین واکمن شي.

او چې الهي قوانین واکمن شول؛ د اسلام پر بنسټ نظم رامنځ ته شو او ټولنیز عدالت پلي شو؛ نو تر اوسه یوه منځنۍ موخه یا په واقع کې د لارې یو پړاو مو وهلی دی. بل پړاو دادی، چې هغه خلک، چې په دې نظام کې هوسا، بې دغدغې او له عدل سره ژوند کوي، حسنه اخلاقو د تخلق لپاره یو فرصت او لېوالتیا پیدا کړي او دا هغه څه دي، چې نن غواړم اډانه پرې وکړم او دا ټکی ووایم، چې د حکومت تر جوړېدو روسته دا موخه ده؛ بلکې د عادلانه نظام تر جوړېدو روسته او د ټولنیز عدالت تر واکمنېدو روسته او د واقعي اسلامي حکومت تر رامنځ ته کېدو روسته، دا ورپسې موخه ده.

انسانان باید په حسنه اخلاقو تخلق ومومي، چې البته په حسنه اخلاقو تخلق هم د تعالي، مانیز او اروايي تکامل او د غوره معرفت لامل دی او د انسان د تکامل له پوړونو ځنې دی. موږ هم ډېر نشوکولای، سم درک وکړو. همدومره انسان له شاوخوا او مشرانو یو لړ څیزونه اورېدلي دي. هغه پړاو، چې اوس په موږ پورې اړوندېږي، د اخلاقو پړاو دی؛ اخلاق، اخلاق. تاسې ووینئ، چې دا سمه ده، چې رسول الله وايي: ((انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق[204])) دا حدیث له فریقینو رانقل شوی دی؛ شیعه او سني رانقل کړی دی.

دا ((انما)) خورا معناوې لري؛ یعنې د بعثت بنسټ مې پردې دی؛ موخه داده؛ نورې یې سریزې دي. ((لاتمم مکارم الاخلاق)) تردې چې په بشر، د ټولنې په وګړیو، انسانانو او په دې امت کې بشپړ شي؛ وده وکړي او ټول ترې برخمن شي او انسانان شو.

باید انسانان شو. باید په ځان کې انساني اخلاق تقویت او بشپړ کړو. دا هغه ورپسې او خورا مهم ګام دی. که هغه ټولنه، چې په اسلام پورې اړوند ده، هغه نظام، چې ارکان یې اسلامي ارکان دي، موږ له اسلامي اخلاقو لرې شو او په هوسونو، خودخواهیو او ځان لمانځنې پسې ولاړ شو او هر څوک چې هڅه وکړي، چې ډېر لاس ته راوړي، غوره یې وخوري او غوره ژوند وکړي؛ د هغه او له هغه یې راوشلوي او که په کار وي، تر خپل حقه ډېره ګټنه او تصرف وکړي؛ نه کوم ګذشت وي او نه سرښندنه؛ نو دا به څرنګه حکومت وي؟! څرنګه اسلام او څرنګه اسلامي ټولنه به وي؟!

دا د هغه مسلې بنسټ دی. ((بعثت لاتمم مکارم الاخلاق))

ګرانو! پوه شئ، چې نن نړۍ دې ته اړتیا لري. په خواشینۍ، چې توکیزه نړۍ بیخي له دې بې برخې ده.

د اسلام په سپېڅلې شرع کې الهي اخلاق او د اخلاقو مکارم په تفضیل شرح شوي دي؛ هغه څیزونه، چې په خپله په انسان پورې اړوند دی- لکه صبر، شکر، اخلاص او قناعت- څه هغه چې په نورو انسانانو پورې اړه لري – لکه ګذشت، تواضع، سرښندنه او د انسانانو درناوی- او هغه چارې، چې د اسلامي ټولنې په ټولګې پورې اړه لري. اسلامي اخلاق پراخ بنسټه دي او دا هماغه څیزونه دي، د ټولو انبیاوو، اولیاوو او د الهي ادیانو مشرانو ډېره هڅه دا وه – او په اسلام کې د اسلام مکرم پېغمبر او سپین لمنو امامانو-چې دا جوړ شي.

البته په یوه جایرانه حکومت کې، شونې ده، دا چارې په خورا سختۍ لاس ته راشي. لکه څنګه مو چې وویل. هغه نظام، چې بنسټ یې پر باطل، ظلم او مادي ګرۍ دی- لکه د نړۍ د طاغوتونو حکومت- نو طبیعي ده، چې داسې څیزونه په آسانۍ لاس ته نه راځي؛ خو په یوه اسلامي نظام کې یې خورا په اسانۍ لاس ته راوړای شو او نن نړۍ دې ته اړتیا لري.

زموږ ټولنه باید د اسلامي انقلاب د بشپړوونکي په نامه یو حرکت تر سره کړي، چې دا ستر حرکت دې دوه پړاوه ولري: یو د نظام استقرار او زموږ په منځ کې د اسلامي اخلاقو خپراوی؛ زموږ په خلکو کې د اسلامي خویونو ارزښتي کېدل. دا ارزښت څه شی دی. په دې هېواد کې د طاغوتانو د حکومت پر مهال، دا له ارزښته غورځېدلي وو. رښتین انسان د نیمګړو او لنډوینو انسانانو په سترګو کې ساده وي یو ساده انسان وي. رښتین دی؛ چې په څه پوهېږي، وايي یې؛ خو سم سړی هغه دی، چې رښتیا و نه وايي، حقایقو اپوټه کړي او وکولای شي، چل ول او دوکه وکړي! دا د ارزښتونو اپوټه کېدل دي.

د طاغوتانو د حکومت په ترڅ کې د ظالم، جایر، فاسد او اخلاق ضد پاچایان داسې شوي ول او په خواشینۍ، چې په هېواد کې اخلاقي بنسټونه خورا ټکني شوي دي.

البته انقلابي حرکت زموږ په ټولنه کې له اخلاقي بنسټونو، دننني بنسټونو او اخلاقي اروا سره خورا مرسته وکړه؛ را ژوندي یې کړل؛ خو بیا هم کوښښ په کار دی. دا لومړۍ پړاو دی.

 او دویم پړاو یې دادی، چې تاسې دا نړۍ ته ورزده کړئ. نړۍ نن اړتیا لري. بشریت نن په نړیواله کچه د اخلاقو له نشتونه کړېږي. اسلام او مسلمین کولای شي، ولسونو ته د اخلاقو خورا غوره ډالۍ ورکړي. بشریت ته یې ورډالۍ کړي.

ګورئ! دروغ او چل ول؛ یعنې دا! له اخلاقو لرېوالی او له اخلاقو د بشر بې برخېتوب؛ یعنې دا! په نړۍ کې دا خورا کړوونکی دی، چې انسان وویني، چې هغوی په نړۍ کې د ارزښتونو او فضیلتونو مدعي دي، چې په خپله د فضیلتونو ستر دښمنان دي.

نړۍ ستاسې پېغام او لارې، هغه حقیقت، چې له تاسې سره دی، ستاسې په قرآن او ستاسې په بعثت کې دی، ته اړتیا لري؛ خو هغه ورځ به وکولای شئ، چې نړۍ ته زده کړه وکړئ، چې په خپله مو زده کړه کړې وي؛ مخکې مو په خپله زده کړې وي او عمل مو پرې کړی وي.

 

بعثت؛ له ټولو وګړیزو او ټولنیزو تورتمونو د بشریت وتلار ده

مبعث حقیقتا یو اختر دی؛ یو ستر جشن دی؛ هم مسلمانانو ته په ټولو پېرونو کې، هم د ټولو انسانانو لپاره، که د اسلام په پېغام کې سمه اندنه وکړي.

نبوي بعثت حرکت، د بشر پر وړاندې یوه نوې لار پرانسته ؛((هو الذی یصلی علیکم و ملایکته لیخرجکم من الظلمات الی النور[205])) بعثت ددې لپاره دی، چې انسانان له تورتمونه راوباسي او رڼا ته یې هدایت کړي. دا تورتمونه ټولې هغه تیارې رانغاړي، چې د نړۍ په کچه د انسانانو په ژوند کې او په ټول تاریخ کې رامنځ ته شوي دي؛ د کفر او شرک تورتمونه، د ناپوهۍ او ځلباندۍ تورتمونه، د بې عدالتۍ، تبعیض او ظلم تورتمونه، له اسلامي اخلاقو د لرېوالي تورتمونه او په اخلاقي فساد کې د ورډوبېدو تورتمونه، د ورور وژنې تورتمونه، د ناوړپوهۍ او کږپوهۍ تورتمونه او ډول ډول او بېلابېل تورتمونه. اسلام انسان له تورتمونو راوتو ته هدایتوي او سوکه سوکه په زده کړه، په حرکت، په هوډ، په سمه اندنه او د لارې د خنډونو په پېژندو به دا لاره پیدا کړي.

نن پر نبوي پېغام د پوهېدو لپاره د نړۍ ظرفیت تر پخوا خورا لوړ شوی دی. څومره چې د بشر پوهه ډېرېږي؛ نو د اسلام په پېغام پوهه هم ډېرېږي. څومره چې د نړۍ ځواکمنان- د نړۍ په هر ګوټ کې- د انساني احساساتو د ځپنې، د انسانانو د تسخیر لپاره له حیواني وزلو ډېره ګټنه کوي- چې پر بشر د ځواکونو ظلم په دې بڼه راڅرګند شي-؛ نو د اسلام د رڼا د پېژندو لپاره به لار ښه پرانستل شي او انسانان به یې ډېر تږي شي.

نن موږ د اسلام پېغام – چې د توحید پېغام دی، د معنویاتو پېغام دی، د عدالت پېغام دی، د انسان د کرامت پېغام دی- ته د بشریت د تندې آثار احساسوو؛ انسانان لېوالتیا لري.

البته دا زموږ د مسلمانانو دنده ده، چې په خپلو کړنو، په خپلو ویناوو او په خپله اراده، دا پېغام د نړۍ خلکو ته ور و رسوو. په هر ځای کې چې په اسلام مؤمن انسانان په اسلامي امت کې دنننه له فضیلت سره یو حرکت ترسره کړي؛ نو اسلام به د نړۍ د خلکو په سترګو کې خورا نوراني او خورا مطلوب شي. په ګرد سره اسلامي امت کې، په هر ځای کې چې د مسلمانانو کمزوري، ورسته پاتېدنې او ذلتونه ولیدل شي؛ نو دا د اسلام شان راټیټوي. نن که په اسلامي امت کې او د اسلامي امت ځواکمنان – هغوی چې یو کار کولای شي- داسې یوه خبره یا کړنه وکړي، چې د انحطاط نښانه وي؛ نو دا د نړۍ په سترګو کې د اسلام سپکاوی دی؛ نو نن د اسلامي سیاستوالو دنده خورا درنده ده؛ د مسلمانو روښانفکرانو، هنرمندانو، لیکوالانو او ادیبانو دنده خورا درنه ده؛ په اسلامي امت کې د هغو وګړیو دنده خورا درنه ده، چې په خپل چاپېریال کې اغېزمن دي او یو کار کولای شي. نن هغه ورځ ده، چې کولای شو، چې نړۍ، مظلوم انسانیت او ځلبلاند انسان ته مخامخ اسلام په لاس کې نیولی شو او ویلی شو: دا ده ستا د ژغورنې لار؛ دا واقعیتونه دي.

 

د بعثت اړخونه او موخې

په حقیقت کې مبعث د هغه رسالت د بیرغ د هسکولو ورځ ده، چې ځانګړنې یې د بشر لپاره ممتازې او بې سارې دي. مبعث په حقیقت کې د علم او معرفت بیرغ هسک کړ. بعثت په ((اقرء)) پیل شو: ((اقرء باسم ربک الذی خلق[206])) او په ((ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة[207])) یې دوام وموند؛ یعنې له حکمت سره بلنه. اسلامي بلنه په حقیقت کې په ټوله نړۍ او تاریخ کې د حکمت خپرول دي؛ لکه څنګه چې بعثت د عدل د بیرغ هسکول او هسکوونکی دی؛ یعنې په مؤمنیو، د خدای په بندګانو او ټول بشر کې عدل پلي شي؛ لکه څنګه چې بعثت د سترو الهي اخلاقو د بیرغ هسکول دي؛ ((بعثت لاتمم مکارم الاخلاق[208])) متعال خدای، خپل پېغمبر ته په خطاب کې وايي: ((و ما ارسلناک الا رحمة للعالمین[209]))؛ یعنې ټول هغه څیزونه، چې بشر ورته- په هر وخت، په ټولو حالاتو او د نړۍ په هر ګوټ کې- اړتیا لري، په دې بعثت کې رانغاړل شوي دي؛ یعنې علم او معرفت، حکمت او رحمت، عدل او ورورولي او ټول هغه بنسټیز څیزونه، چې د روغ انسان ژوند ورپورې تړلی دی. ان سره له دې چې په اسلام کې جهاد ټاکل شوی دی او جهاد؛ یعنې له ظلم او یرغل سره مبارزه- البته هغوی چې د بدغواړۍ له مخې، د جهاد د حکم له مخې، اسلام د تورې دین معرفي کړی دی-؛ خو همدا اسلام وايي: ((وان جنحوا للسم فاجنح لها و توکل علی الله[210]))؛ یعنې بیا هم په هغو ځایونو کې چې د حالاتو غوښتنه وي، سولې ته پر جګړې لومړیت ورکوئ.

 

 

 

تر اسلام مخکې او د اوسني جاهلیت پرتلنه

د نبي اکرم (ص) بعثت د بشر لپاره د یوې نوې لارې پیل و. په کوم چاپېریال کې چې دا پېغام راغی، خورا ناوړه او نازغموړ چاپېریال و. مادیاتو ته د ورلېواله کېدو او ورجذبېدو نړۍ، د حیوانو خویونو نړۍ، د چارواکیو، واکمنانو او زورواکو د نه قابو کېدو نړۍ، د تبعیض، فساد، ظلم، شهوتپالۍ او خپلسرۍ نړۍ. دا حالات یوازې د حجاز په سیمې پورې ځانګړي نه ول؛ هغه دوو دولتونو هم چې له عربستانه راچاپېره وو- یعنې ساسانی ایران او د روم امپراتوري- په همدې ستونزو ککړ ول.

کوم جاهلیت، چې د اسلام د راښکاره کېدو پر مهال، د خلکو ژوند تر دباو لاندې نیولی و، یو پراخ بنسټه جاهلیت و. پر هغه مهال د انسان لپاره ملاماتوونکې فتنې، په عربستان او شاوخوا کې یې وې. علم هم و. تمدن هم – د خپل وخت- و. د سلطنتي حکومتونو، نظم، ترتیب او تشریفات هم وو. په هغو هېوادونو کې د مطلقه ځواک له لامله انضباطونه هم وو؛ خو څه چې نه وو، کټ مټ هغه څه وو، چې بشر پرېکنده اړتیا ورته درلوده؛ یعنې د انساني فضیلت چاپېریال، د لورنې، مروت او عدالت چاپېریال. څه چې د هغه مهال خلکو لږ درلودل، عدالت و؛ دا و، چې کمزوری د پیاوړي تر پښو لاندې و نه لتاړل شي؛ دا و، چې د ځمکې پر مخ خیرات د یو لړ ځانګړیو وګړیو په لاس کې متمرکز نشي او نور ترې بې برخې پاتې شي. د بشر ستر دردونه دا وو. د ساساني حکومت تر نامې لاندې هم چې وو، همدا وو؛ د روم امپراتورۍ تر نامې لاندې هم چې وو، همدا وو؛ خو په هر ځای کې یې په خپله بڼه. د هغه ورځې په حجاز کې هم، چې لومړنی او بدوي ژوند و، په بله بڼه و. اسلامي بعثت د دې ټولو پر وړاندې راښکاره شو. دا بعثت په هغې ټولګې پورې ځانګړی نه و؛ په ټول بشر پورې اړوند و: ((ان هو الا ذکر للعالمین[211])) رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  وکولای شول، د هغو ټولو ترخو واقعیتونو پر وړاندې ودرېږي او رانسکور یې کړي. رسول الله وکولای شول، د بې عدالتیو او بشري ګډوډیو په دېوالونو کې ستر درزونه رامنځ ته کړي او ځینې یې رانسکور کړي او ځینې یې رانسکورېدو ته چمتو کړي وو. رسول الله په خپل مخ کې خورا ستونزمن او کړمن واقعیتونه درلودل او هغه مهال، چې له ناوړتیا، ګډوډۍ او فساد سره د تورې زور او د سیاست اراده هم یو ځای شي؛ نو د بشریت لپاره یو ستر خطر ترې جوړېږي.

نن د یوویشتمې پېړۍ بشر، له دې دومره ادعاوو سره سره، د ځینو کمزوریو له لامله، چې یې ښيي، پردې لوري ور روان دی، چې یو ځواک یا د یوه نه قابوکېدونکي او پر زرو اډانه وهونکي ځواک یوه ټولګه او پولادي پنجه د خپلې وسلې په زور راپاڅي او د ځان لپاره حق وپنځوي؛ هغه حق، چې بیخي شته دی نه. دا هماغه حالات دي، چې هغه مهال، د بعثت د پیل پر مهال وو. پېغمبر راپاڅېد؛ و یې نه ویل: دا یو واقعیت دی او له دې واقعیت سره خو هېڅه هم نشو کولای. ځینې وګړي خپلو کمزوریو او ناهمتیو ته داسې مخونه ورکوي: یو واقعیت دی، څه به یې کړو؟ هغه واقعیت، چې باید ورتسلیم شو، دا نه دی. طبیعي واقعیتونه، نادرمله واقعیتونه، هغه واقعیتونه، چې پر انسان ورتپل شوي نه دي؛ دا هغه واقعیتونه دي، چې باید سازښت ورسره وکړي؛ خو هغه واقعیتونه، چې ځینو د نیزو او زور په مټ د نورو پر وړاندې رامخې ته کړي دي، باید دړي وړي شي. دا منطقي نه ده، چې ووایو، چې د استکبار ځواک نن یو واقعیت دی، څه ورسره وکړو. دا یو راتپل شوی واقعیت دی. د دې واقعیت پر وړاندې، ستر انسانان، الهي ادیان او د سترو فکرونوخاوندان درېږي او مقابله ورسره کوي، چې بدل یې کړي او بدلېږي هم. د بعثت حقیقت دا و. پر هغه ورځ، چې دا پېغام د مکې چاپېریال ته ورننووت، و یې ویل: ((قولوا لا اله الا الله تفحلوا[212])) که څوک د انصاف خاوند هم و؛ نو مړانه یې نه کوله، چې احتمال یې ورکړي، چې دا پېغام به یوه ورځ بریالی شي؛ ځکه بیخي زمینه یې نه وه. د کعبې پردېوال دا دومره ستر راځوړند شوی بوت، د بوتانو ملاتړ، ژور جاهلي تعصبونه، د مکې هغې سترې ځواکمنې شتمنې کورنۍ، چې لا اله الا الله دا ټول بوتان دړي وړي کړل او د دوی تر شا د روم او ایران ځواکمنې امپراتورۍ؛ مګر چا ځان ته جرات ورکاوه او ان په لومړیو پړاوونو کې یې منلې وای، چې دا پېغام د تعقیبولو او طرحولو وړ دی؟ کمزروي انسانان له همدې ځایه پر شا تګ کوي؛ خو دندې، رسالت او بعثت، رسول الله رامیدان ته کړ. بعثت یعنې برانګېختګي او دا بعثت راغی او چاپېریال یې لومړی په حجاز کې او ورپسې د هغې ورځې په متمدنې نړۍ کې د څوویشتو کالو په ترڅ کې بدل کړ.

تر اوسه لا د اسلام له راښکاره کېدو نیمه پېړۍ نه وه تېره شوې، چې تر نیمې ډېره متمدنه نړۍ له اسلامه اغېزمنه شوه. داسې و نه ننګېرئ، چې د ځواکمنو امپراتوریو په څېر حکومتونه به علم، عقل، پوځي تشکیلات او د غرور او تکبر ادعا نه کوي؛ ولې نه؛ خو چې د اخلاصمنو، سرښندونکیو او همتي انسانانو په زړه کې پرېکنده، روڼ او پر منطق اډانه وهونکی ایمان وي؛ نو دا ټول خنډونه له لارې هاخوا کېدونکي دي. نن همدا هماغسې ده: اسلامي ایمان، هغه ایمان دی، چې پر استدلال او منطق یې اډانه وهلې او د بشر د خیر او نېکمرغۍ تضمینوونکی دی.

 

 

مبعث لمانځنه؛ د بعثت د سترو زده کړو بیا ویل دي

د مبعث لمانځنه، د یوې ګرانې خاطرې تر لمانځلو ډېر، د رسول الله د بعثت د زده کړو مطرحول دي، چې نن بشریت- په تېره د مسلمانانو ټولنه- ورته خورا اړتیا لري. نن بشریت د طاغوتي ځواکونو له واکمنۍ، له ظلم، تبعیض، فساد او د خلکو پر ژوند د ځانګړیو ډلو د هوسونو له واکمنېدو کړېږي. نن بشریت د هغو انسانانو د ځاني غوښتنو په منګولو کې راښکېل دی، چې بیخي په انسانیت نه پوهېږي. نن بشریت تر بل هر وخته د بعثت پېغام ته اړتیا لري.

د نبي اکرم بعثت په لومړۍ درجه کې توحید ته رابلنه وه. توحید یوازې یوه فلسفي او اندیزه نظریه نه ده؛ بلکې د انسانانو لپاره د ژوند یوه طریقه او لار ده؛ خدای په خپل ژوند کې واکمنول او د بشر له ژونده د بېلابېلو ځواکونو د لاس لنډول دي. لا اله الا الله ، چې زموږ د پېغمبر او ټولو پېغمبرانو آریز پېغام دی، په دې معنا ده، چې د انسان په ژوند، مسیر او د ژوند د لارو په ټاکنه کې باید طاغوتي ځواکونه او شیطانان لاسوهنه و نه کړي او د انسانانو ژوند د خپلو غوښتنو او لېوالتیاوو لوبڅی نه کړي. که توحید په هماغه واقعي معنا، چې اسلام تفسیر کړی دی او ټول پېغمبران د هغه پېغام حاملان وو، د مسلمانانو په ټولنو او بشري ژوند کې پلی شي؛ نو بشر به حقیقي نېکمرغۍ او دنیوي او اخروي ښېګڼو ته ورسي او د بشر نړۍ به هم آباده شي؛ د انسان د حقیقي تکامل او تعالي په چوپړ کې نړۍ. د اسلام له لیدلوري دا نړۍ د آخرت سریزه او د ورتګ لار ده. اسلام دنیا نه نفې کوي. دنیوي نعمتونه رټلي نه ګڼي؛ انسان له ټولو استعدادونو او غرایزو سره د ژوند په ډګر کې فعال غواړي؛ خو دا ټول باید د روح د رفعت او تعالي او د انساني معنویت د بهجت په چوپړ کې وي، چې ژوند په همدې نړۍ کې هم خوږ شي. په داسې یوه نړۍ کې ظلم، جهل، او د داړلو خویونه نه وي او دا یو ستونزمن چار دی او هڅو ته اړتیا لري او رسول الله دا جهاد او هڅې له هماغه ړومبۍ ورځې پیل کړې.

څه ته چې رسول الله بلنه وکړه، هماغه څه دي، چې بشر ورته د ژوند د تاریخ په ټولو پېرونو کې اړتیا لري. رسول الله انسان پوهې ته راوباله. د قرآن ړومبي آیتونه د پوهې په ستاینه کې دي: ((اقرا باسم ربک الذی خلق. خلق الانسان من علق. اقرا و ربک الاکرم. علم بالقلم[213])) لومړی یې تعلیم مطرح کړ. پوهه د انسان د خلاصون او ښېګڼې وزله ده، چې په کوم ځانګړي مهال او ځای پورې اړوند نه ده او د بشر د ژوند په ټولو پېرونو پورې اړوند ده.

رسول الله انسانان حرکت او پاڅون ته راوبلل. متعال خدای په خپلو لومړیو رالېږلو آیتونو کې وايي: ((قم فانذر[214])) قیام کول، حرکت کول او د رکون او جمود له حالته راوتل او ځان مسوول ګڼل. ((قل انما اعظکم بواحدة ان تقوموا لله[215])) د خدای لپاره قیام، د بشر د ژوند په ټولو حالاتو کې چارساز دي او بې قیام او حرکت نشو کولای، کومې لوړې موخې ته ورسو.

رسول الله انسانان دنفس تزکیې، تصفیې او روزنې ته رابلل: ((هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم یعلمهم الکتاب و الحکمة[216])) تزکیه لومړی شرط دی. بې تزکیې به علم هم د بشر د فساد، انحطاط، بې لارۍ او سقوط لپاره یو وزله وي؛ لکه څنګه چې تاسې ګورئ، چې نن په نړۍ کې علم د بشر د سقوط وزله شوی دی او په علم ولسونه په زنځیرونه تړي، حقایق پرې اپوټه ښيي او انسانان پرې وږي ساتي. په نړۍ کې څومره انسانان ددې لپاره چې ښکېلاکګرو ځواکونو پرې په علم یرغل کړی دی، نن له خپلو حیاتي سرچینو ځنې بې برخې دي او په خورا نشتمنۍ او بې برخېتوب کې ژوند کوي! نن هم همداسې ده. نن نړیوال استکبار- په نړۍ کې د استعمار او ښکېلاک یوه نوې بڼه- په علم او د علم په وزلو په اډانه انسانان بېچاره کوي، هغوی په زنځیرونو تړي، وژني یې او له منځه یې وړي. د بې تزکیې علم پایله داسې وي.

اسلام وګړي، رورولۍ، انسانان یو شان ګڼلو، د هغوی ترمنځ تبعیض نه قایلېدو، توکمونه او نژادونه یو د بل ترمنځ د توپیر کچه نه ايښوولو، یوه ولس ته پر بل ولس د طبيعي او ذاتي غواروي نه قایلېدو ته رابلي. اسلام د متقیانو غوراوي ته بلنه ورکوي. د غوراوي کچه تقوا ده؛ تقوا یعنې خپلو کړنو ته پام کول؛ تر خپلو پښو لاندې کتل، د الهي بریدونو په پامنیوي ژوند ته کړلار جوړول. دا په یوه ځانګړي وخت پورې اړوند نه دي او بشر نن هم دې ټولو ته اړتیا لري. د بشر علم او مدنیت، چې څومره پرمختګ وکړي، همدا څیزونه دي، چې د نېکمرغۍ لامل یې دی. اسلامي امت باید دې چارو ته پام وکړي، دا چارې وغواړي او هڅې ورته وکړي. دا هر څه د مسلمان ولسونو او د اسلامي هېوادونو واکمنانو- هغوی چې د هېواد چارې یې په لاس کې دي- کوټلې ارادې ته اړتیا لري.

د نن په ماثوره دعا کې – و قد علمت ان افضل زاد الراحل الیک عزم ارادة یختارک بها[217])) د یوه انسان تر ټولو با فضیلته توښه داده، چې انسان عزم او اراده ولري، چې د خدای لار وټاکي او پر هغه لار حرکت وکړي. البته دا یوه ستونزمنه لار ده؛ خو د انسان په راسخ عزم اسانېږي. دا هغه څيزونه دي، چې اسلام یې زده کړه راکړې ده. په هر ځای کې چې موږ دا په خپل ژوند کې تجربه کړي، عملي کړي مو دي؛ یعنې تجربه هم دا تاییدوي.

په صدر اسلام کې یوې کوشنۍ ډلې، چې له مدنیت، پوهې او د ژوند له هر ډول شونیتاوو بې برخې وو، د همدې اصولو په برکت او په همدې پیاوړیو ستنو په منګلو لګولو یې وکولای شول، په نړۍ کې یې د څو پېړیو لپاره تر ټولو ستر مدنیت جوړ کړي او نړۍ هم د هغوی له علم، مدنیت او پرمختګه ګټنه وکړه. دا زموږ تېره تجربه ده. نن موږ هم په جمهوري اسلامي کې، په هر ځای کې مو چې پر خدای توکل کړی او په هر ځای کې مو چې له خپل ځواکه کار اخستی او خپلو ځاني غوښتنو ته مو شا کړې او موخې مو سترې شمېرلي؛ نو چارې مو بریالۍ وې.

څرګنده ده، چې ټولنه جوړونه او مدنیت جوړونه- چې د اسلام له سترو موخو ځنې یوه یې ده- بې له دښمنۍ ناشونې ده. په صدر اسلام کې هم د اسلام نظام او اسلامي ټولنې له جوړېدو سره دښمني وشوه؛ نن هم همداسې ده. نن په اسلامي نړۍ کې، مسلمان ولسونه، په خپلو ځانونو کې د اسلام د اعتزاز روح مومي او د اسلام په پار د عزت احساس کوي. اسلامي ويښتیا هغه حقیقت دی، چې رامنځ ته شوی دی، که د اسلامي امت دښمنان یې وغواړي، که یې و نه غواړي. ددې لارې وهل د هېوادونو د چارواکیو کوټلې ارادې ته اړتیا لري.

موږ په خپله د دې وینا لومړي مخاطبان یو، چې درنې دندې هم لرو. پېغمبراکرم وویل: ((لا تصلح عوام هذه الامة الا بخواصها[218])) د عوامو او ولسونو سمونه د هغې ټولنې په مخورو او خواصو پورې اړوند ده. له رسول الله نه یې وپوښتل: د امت مخور کوم وګړي دي – ((قیل یا رسول الله و ما خواص امتک؟- و یې ویل: ((خواص امتی العلماء والامراء)) پوهان، روښانفکران، په خبره پوه، چارواکي، واکمنان او خواص.

 

د پېغمبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم بعثت ته یوه کتنه

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم مخکې تردې چې څلوېښت کلن شي، هر کال به يې څه موده په حراء غار کې ګوښې تېروله او د خپل پالونکي عبادت يې کاوه. په دې ګوښه توب کې يې علي کرم الله وجهه هم له ځان سره بوت.

چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم څلوېښت کلن شو، په حراء غار کې لومړی ځل وحې پرې نازله شوه او علي کرم الله وجهه هم چې ورسره و، د ړومبي وار وحې د راکېوتو شاهد شو[219].

د وحې تر نزول روسته علي کرم الله وجهه او خديجه (رضی الله عنها) ړومبي کسان وو، چې پر پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يې ايمان راووړ او د وحې تر راکېوتو روسته پر ړومبۍ ورځ يې په پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم پسې د جماعت لمونځ وکړ. ترڅو کلونو پورې بې له دې درېيو تنو بل چا اسلام منلی نه و، په دې اړه طبري او نورو مورخانو له عفيف کندي روايت کړی چې و يې ويل:

«په جاهليت پېر کې مکې ته ولاړم او د عباس بن عبدالمطلب مېلمه وم، يوه ورځ مې پر کعبه نظر شو، يو ځوان مې وليد چې راغی، اسمان ته يې وکتل، بيا کعبې ته ودرېد. څه وخت تېر نه و، چې يو هلک مې وليد، راغی او ښي خوا ته يې ودرېد. ورپسې يوه ښځه راغله او په دوی پسې ودرېده. بيا ځوان سړي رکوع وکړه، هلک او ښځې هم رکوع وکړه، ځوان سړی ودرېد هلک او ښځې هم دغسې وکړل، ځوان سړي سجده وکړه، دې دواړو هم دغسې وکړل.

و مې ويل: عباسه! يو ستر چار دی.

عباس هم وويل: يو ستر چار دی، پوهېږې دا ځوان سړی څوک دی؟

و مې ويل: نه پوهېږم.

و يې ويل: دا مې وراره، محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب دی.

بيا يې وويل: پوهېږې، څوک ورسره دی؟

و مې ويل: نه.

و يې ويل: دا مې وراره علي بن ابی طالب بن عبدالمطلب دی، دې وراره مې راته وويل: پالونکی مې د اسمان او ځمکې پالونکی دی، دوی چې پر څه دي امر يې ورته کړی پر خدای قسم د ځمکې پر مخ بې له دې درېيو تنو، بل څوک پردې دين نه پېژنم[220]»

د بعثت د سترې دندې لپاره د پېغمبر اعظم (ص) وړتیاوې او ځانګړنې

د یوه متواتر او مشهور حدیث له مخې، په خپله آنحضرت وايي: ((بعثت لاتمم مکارم الاخلاق[221])) بعثت په دې موخه په نړۍ کې رامنځ ته شو، چې د بشر اخلاقي مکرمتونه او روحي فضیلتونه عمومیت ومومي او کمال ته ورسي.

تر څو چې په خپله یو تن د غورو اخلاقي مکارمو څښتن نه وي؛ متعال خدای ورته دا ستر او خطیر ماموریت نه ورکوي؛ نو د بعثت په پیل کې، متعال خدای، خپل پېغمبر ته په خطاب کې وویل: ((انک لعلی خلق عظیم[222])) د رسول الله جوړېدل او پخېدل، چې هغه لوښی شي، چې متعال خدای یې خپلې وحې ته مناسب ومومي، دا چارې تر بعثت مخکې چارې دي؛ نو ویل شوي دي، چې رسول الله په ځوانۍ کې په سوداګرۍ بوخت او له دې لارې یې خورا درآمدونه هم درلودل، چې ټول یې د خدای په لار کې صدقه کړل او پر بېوزلیو یې وویشل. دا پېر چې د رسول الله د تکامل روستی پېر او تر وحې مخکې وخت دی- هغه پېر چې لا پېغمبر شوی نه و- رسول الله به د حرا غره ته ورخته او الهي آیتونو ته به په ننداره و؛ آسمان، ستورو، ځمکې او دې پنځېدلیو ته چې په له بېلابېلو احساساتو او کړنلارو سره پر ځمکه ژوند کوي. آنحضرت (ص) به په دې ټولو کې الهي آیتونه موندل او ورځ په ورځ یې د حق پر وړاندې خضوع او په زړه کې یې د الهي نهې، امر او ارادې پر وړاندې خضوع ډېرېده او ورځ په ورځ پکې نېک خویونو راټوکېدل. په روایت کې راغلي دي، چې: ((من اعقل الناس و اشجعهم[223])) رسول الله تر بعثت مخکې، د الهي آیتونو په لیدو، ورځ په ورځ پخېده، چې څلوېښت کلن شو. ((فلما استکمل اربعین سنة و نظر الله عزوجل الی قلبه فوجده افضل القلوب و اجلها و اطوعها و اخشعها و اخضعها[224])) په څلوېښت کلنۍ کې یې زړه الهي پېغام موندو ته خورا نوراني ترین، خورا خاشع ترین او خورا پر ظرفیت ترین زړه و. ((اذن لابواب السماء ففتحت و محمد ینظر الیها[225])) او هغه مهال، چې د معنویت، روحانیت، نورانیت او کمال دې پړاو ته ور و رسېد؛ نو متعال خدای ورته د آسمان او د غیبو د نړۍ تمبې پرانستې او سترګې یې ورته معنوي او غیبي نړيو ته ورپرانستې.

((و اذن للملائکة فنزلوا و محمد ینظر الیهم)) هغه به پرښتې لیدې، خبرې به یې ورسره کولې، د هغوی خبرې به یې اورېدې، چې جبرائیل امین پرې رانازل شو او و یې ویل: ((اقرا))؛ د بعثت پیل.

دا بې ساری الهي مخلوق، دا بشپړ انسان، چې د الهي وحې تر راکېووتو مخکې، د کمال دې پړاو ته رسېدلی دی، د بعثت له هماغې ړومبۍ شېبې یې یو هراړخیز ستونزمن جهاد پیل کړ او د درویشت کلونو لپاره یې په خورا ستونزو مخې ته بوتله.

جهاد یې د ځان په دنننه کې، جهاد یې له هغو خلکو سره، چې له حقیقته بيخي بې خبره ول او جهاد له هغه مطلق تورتم چاپېریال سره، چې امیرالمؤمنین یې په باب، په نهج البلاغه کې وايي: ((فی فتن داستهم باخفافها و طاتهم باظلافها و قامت علی سنابکها[226])) خلک له هر لوري د فتنو تر دباو لاندې وو: دنیا غواړي، شهوتپالي، ظلم او تېری، د انسانانو د زړونو په تل کې اخلاقي رذایل او د هغو زورواکو شتمنو تېری، چې پر کمزوریو به یې کاوه، دا تېری نه یوازې په مکه او جزیرة العرب کې و؛ بلکې د هغه ورځ د نړۍ په غوره تمدن؛ یعنې د روم په ستره امپراتورۍ او شاهنشاهي ایران کې هم و. تاریخ ته وکڅئ؛ د بشر پر ټول ژوند تورتمونه راخپاره ول. له دومره ځواک سره مجاهدت او هڅې او نه ستړې کېدونکې او غیر قابل تصور هڅې، د بعثت د پیل له هماغو ړومبیو شېبو او د الهي وحې زغمل، د رسول الله لپاره پیل شول او الهي وحې هم په پرله پسې توګه، د هغو رڼو اوبو په څېر، چې مستعدې ځمکې ته ورسي، د رسول الله سپېڅلي زړه ته راتله او هغه یې ځواکمناوه او هغه هم خپل ټول ځواک وکاراوه، چې دا نړۍ یوه ستر بدلون سره مخ کړي او بریالی هم شو.

د اسلامي امت لومړۍ ډبره، د مکې په سختو شپو کې د رسول الله په ځواکمن لاس کېښوول شوه؛ یوه پیاوړې بنسټ ډبره، چې د اسلامي امت بنسټ پرې کېښوول شو، ړومبي ایمان راوړونکي، ړومبي کسان، چې دا پوهه، دا مړانه او دا نورانیت یې درلود، چې د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  پېغام درک کړي او زړه پرې وتړي. ((فمن یرد الله ان یهدیه یشرح صدره للاسلام[227])) چمتو زړونه او ددې الهي ښوونو او الهي احکامو پر لوري د زړونود تمبو پرانستونکي، د رسول الله په ځواکمنو لاسونو جوړ شول، دا ذهنونه روښانه شول، دا ارادې ورځ تر بلې پیاوړې شوې او د مکې د پېر ستونزې یوازې پر هغو لوږ مؤمنانو – چې ورځ په ورځ هم ډېرېدل- راغلې، چې زموږ او ستاسې له تصوره بهر دي. په داسې یوه چاپېریال کې چې ټول ارزښتونه، جاهلي ارزښتونه دي، تعصبونه، بې ځایه او ناسم غیرتونه، ژورې کینې، دښمنۍ، شخړې، تېري او شهوتونه سره ګډ شوي دي او د خلکو ژوند یې تر دباو لاندې نیولی او رانغاړلی دی- او په دې کلکو او نانفوذه ډبرو کې- دا زرغون نیالګي راوټوکېدل. ((و ان الشجرة البریة اصلب عودا و اقوی وقودا[228]))، چې امیرالمؤمنین وايي، دادی. یوه توپان هم نشي کولای، دا بوټي، نیالګي او ونې، چې د ډبرو په منځونو کې راټوکېدلي، جرړه یې ځغلولې او وده یې کړې، څوک یې له ځایه وخوځوي. دیارلس کاله تېر شول او بیا پردې کلکو ډبرو، د اسلامي ټولنې او د نبوي مدني ټولنې بنسټ کېښوول شو. امت جوړونې هم لس کاله وخت واخست. دا امت جوړونه یوازې سیاست نه و؛ د هغه سیاست یوه برخه وه او بله ستره برخه یې د بېلابېلو وګړیو روزنه وه: ((هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة[229])) یزکیهم، رسول الله بېل بېل زړونه وروزل، رسول الله بېلابېلو ذهنونو او عقلونو ته پوهه او علم ورتلقین کړ. و یعلمهم الکتاب والحکمة. حکمت یو پړاو پورته پوړ دی. یوازې دا نه وه، چې یو لړ قوانین، احکام او مقررات یې ورزده کړل؛ بلکې حکمت یې ورزده کړ. د هغوی سترګې یې د نړۍ پر حقایقو وغړولې. لس کاله هم رسول الله له دې کړلار سره مخې ته ولاړ. بلخوا، سیاست، د حکومت سمبالنه، له اسلامي ټولنې دفاع، د اسلام د لمنې پراخول، له مدینې بهر وګړیو ته د لار پرانستې پرېښوول، چې سوکه سوکه او یو یو د اسلام د ښوونو نوراني ډګر ته راننوځي. بلخوا د بېل بېل وګړي روزنه. ورونو او خویندو! دا دوه یو له بله بېلولای نشو.

یو لړ وګړیو، اسلام یوازې وګړیز چار وباله او سیاست یې له اسلامه واخست. دا هغه څه دي، چې نن په ډېری اسلامي ټولنو او په یرغلیزې مستکبرې، مستعمرې او لویدیزې نړۍ کې دودېږي، چې: اسلام له سیاسته بیل دی، سیاست یې له اسلامه واخست؛ حال داچې د اسلام مکرم نبي (ص) د هجرت په پیل کې، په هماغو ړومبیو شېبو کې چې یې ځان د مکې له ستونزې راخلاص کړ، لومړی کار چې یې وکړ، سیاست و. د اسلامي ټولنې جوړول، د اسلامي حکومت جوړول، د اسلامي نظام جوړول، د اسلامي پوځ جوړول، د نړۍ سترو واکمنانو ته لیکونه استول، د هغې ورځې سیاسي ډګر ته وردانګل، سیاست دی. څنګه کولای شو، چې اسلام له سیاسته بیل کړو؟! څنګه کولای شو، چې سیاست د هغه هدایت په لاس، چې د اسلام د هدایت لاس نه دی، معنا او تفسیر او بڼه ورکړو؟! ((الذین جعلوا القرآن عضین[230])) ځینې قرآن ټوټه کوي. ((نؤمن ببعض و نکفر ببعض[231])) د قرآن په عبادت ایمان راوړي؛ خو د قرآن په سیاست ایمان نه راوړي! ((لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط[232])) قسط څه شی دی؟ قسط؛ یعنې په ټولنه کې د ټولنیز عدالت پلي کول. څوک کولای شي، دا کار وکړي؟ له ټولنې او قسط سره د ټولنې جوړول، یو سیاسي چار دی؛ د یوه هېواد د چارواکيو کار دی. دا د انبیاوو موخه ده. نه یوازې زموږ پېغمبر؛ بلکې حضرت عیسی، حضرت موسی، حضرت ابراهیم او نور ټول پېغمبران د سیاست او د اسلامي نظام جوړولو لپاره راغلي دي. بیا یو لړ وګړي، د خپل مقدس مآبۍ له مخې، خپل څادر راټولوي او وايي: موږ له سیاست سره کار نه لرو! مګر دین له سیاسته بیل دی؟! لویدیزي خبیث تبلیغات هم تل دې چار ته لمنه وهي، چې دین له سیاسته بیل کړئ، دین له دولته بیل کړئ. که موږ مسلمانان یو، دین او دولت یو له بل سره ګډ دی؛ نه د هغو دوو څیزونو په څېر، چې یو له بل سره نښلول شوي وي. دین او دولت یو څیز دی.

په اسلام کې دین او دولت له یوې سرچینې، سرچینه اخلي او هغه سرچینه الهي وحې ده. قرآن او اسلام دادی. یو لړ وګړي هم دې خوا ته سیاست له اسلامه بیلوي او بلخوا یو لړ وګړي هم یوازې سیاست، سیاست بازي او سیاست کاري ګڼي. اخلاق، معنویت، مینه، فضیلت او کرامت نالیدی ګڼي، چې زموږ د پېغمبر د بعثت تر ټولو ستره موخه ده. دا هم ((الذین جعلوا القرآن عضین[233])) او دا هم ((نؤمن ببعض و نکفر ببعض[234])) دی. اسلام په پړکنده جملو کې سیاسي خلاصه کول، د زړونو له خشوع نه غافلېدل، له ذکر، له صفا، له معنویت، خدای ته سجده، له خدایه غوښتل، پر خدای زړه تړل، د پالونکي د برم او ستریا پر وړاندې اوښکې تویول، د خدای لورنه غوښتل، صبر، حلم، سخا، جود، ګذشت او رورولي نالیدي ګڼل او د اسلام په نامه یوازې په سیاست پورې نښلېدل، هم هماغه کږلاري ده او توپیر ورسره نه کوي.

((یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة[235])) هم تزکیه ده او هم تعلیم. د دین د روزنې ډګر، هم زموږ او ستاسې زړه دی، هم زموږ او ستاسې ماغزه او هم زموږ او ستاسې لاس او مټ. ((یا ایها النبی جاهد الکفار و المنافقین و اغلظ علیهم[236])) د دښمن پر وړاندې، د یرغلګر پر وړاندې، د هغه پر وړاندې، چې د معنویت او وحې د وړانګو د خپرېدو پر وړاندې خنډ دي، لاس په کار دی. ((و انزلنا الحدید فیه باس شدید و منافع للناس[237])) باید په پولادي لاس، اوسپنیز سوک او ناماتې اراده ورسره مخ شو. دا د اسلامي امت د ننني دردونو درملنه ده.

نن اسلامي امت په واقعي معنا یو اسلامي حکومت ته اړتیا لري. اسلامي حکومت؛ یعنې هغه حکومت، چې د انسانانو د زړه او ولسونو حکومت وي؛ د هغوی په مغزو او علمي پرمختګ ته کار وکړي؛ د هغوی په ځواکمن لاس او موټي کار وکړي؛ په سم سیاست یې سمبالنه وکړي. دا نن د اسلامي امت اړتیا ده.

 

د بعثت یادونه؛

د اسلامي امت او ټول بشریت لپاره د نه هېرېدونکیو زده کړو بیا کتنه

د بعثت یادول، د یوې تاریخي پېښې د رایادولو پر معنا نه دي- دا هغه ټکی دی، چې موږ یې باید له دې سترې پېښې او د انساني او بشري ګرانې خاطرې سره د مخېدو پر مهال په یاد ولرو- بلکې پردې پرتمینه خاطره اډانه، په حقیقت کې د یوې نه هېرېدونکې زده کړې بیا کتنه ده، په لومړۍ درجه کې په خپله د اسلامي امت لپاره؛ څه د ټول امت لپاره، څه د امت مشرانو او مخورو ته- سیاستوال، پوهان، روښانفکران- او څه په بله درجه کې د ټول بشریت لپاره. دا د یوې زده کړې تکرار دی، د یوه سرمشق تکرار دی، د یوې زده کوونکې پېښې یادونه ده.

دا پېښه خورا اړخونه لري، چې که حقیقتا څوک وغواړي، په ساده وینا- که څه په لنډو- د بعثت د مسلې اړخونه بیان کړي، باید خورا کتابونه پرې ولیکل شي او په ساعتونو خبرې پرې وشي؛ خو لکه څنګه چې انسان یوه لومړنۍ کتنه دې پېښې ته کوي؛ نو بېلابېلې زده کړې ترې کوي. تاسې ووینئ، رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  په دې پېغام، چې کمال ته د ورسېدو لپاره د بشر ټولې اړتیاوې رانغاړي، په یوه ټولنه کې راڅرګند شو او خپله بلنه یې پیل کړه، چې له هغو کمالاتو ځنې یو کمال هم په هغه ټولنه کې نه و.

رسول الله، د علم پېغمبر و. په هغه ټولنه کې علم نه و؛ د عدل پېغمبر و، په هغه ټولنه کې ان د عدل بوی هم د چا پر پزو نه لګېدو او زورواکي د خلکو پر مال او ځان واکمن ول. د اخلاقو، ګوزارې، ګذشت، انصاف او مینې پېغمبر و؛ خو په هغه ټولنه کې په واقعي معنا ددې چارو سوکړه وه؛ یوه زیږه، زور ویونکې، زور اورېدونکې، له اخلاقو او معنویاتو لرې، له پوهې لرې، په ځاني غوښتنو، جاهلي تعصبونو او بې ځایه غرورونو زړه تړلې ټولنه وه.

په داسې ستونزمنو او متحجرو حالاتو کې او په داسې یوه بې اوبو او بې ښېرازۍ ډبرین چاپېریال کې دا نیالګی راوټوکېد، دیارلس کاله یې په ستونزمنو حالاتو کې وده وکړه او د دې دیارلس کالو پایله د یوه حکومت جوړول ول؛ د علم، عدل، توحید، معنویت، اخلاقو او کرامت پر بنسټ د یوې ټولنې جوړول. ذلت یې پر عزت بدل کړ؛ وحشي توب یې رورولۍ بدل کړ؛ تعصبونه یې په ګوزارې کولو او تعقل بدل کړ؛ جهل یې په علم بدل کړ او یو پیاوړی او رښتین بنسټ یې کېښود، چې پر همدې پیاوړي بنسټ مسلمانانو وکولای شول، د پېړیو پېړیو لپاره د نړۍ پر مدنیت واکمن شي او داسې مخینه رامنځ ته کړي، چې په تاریخ کې یې ساری نه درلود.

ددې حکومت پېر لس کاله دوام وموند. تاسې وګورئ، د ولسونو په عمر کې دیارلس جمع لس کاله څومره عمر دی؛ د یوې شېبې هومره ده، د یوې ګړۍ په شان تېرېدونکی دی. په دومره لږ مهالیز واټن کې یو ستر حرکت رامنځ ته شو، چې ویلای شو، تاریخ یې دوه ډوله وویشه: لومړی ډول تر اسلام مخکې او دویم تر اسلام روسته. انسانیت یې پر مخ بوتلو، د اخلاقو بنسټونه یې پیاوړي کړل، بشر ته یې نه هېرېدونکې زده کړې یادګار پرېښوولې؛ د بعثت ستریا او عظمت ته له دې لیدلوري وکڅئ.

څه چې دا بریاوې یې تضمین کړې؛ البته په یو بل کې ډېر بڼل شوي عناصر دي؛ خو په لومړۍ درجه کې هغه پیاوړی او جوت کوټلی عنصر، چې معنویت، صفا او د پالونکي له معرفته او پر خدای له اډانې ډک و، په خپله د رسول الله سپېڅلی وجود و. رسول الله د مکې خورا پوه او هوښیار انسان و، مخکې له دې چې نبوت ته ورسي، د هغه سیمې خورا کریم، شریف او د ښو خویونو خاوند انسان و.

په هغو خلکو کې په دې ستر انسان الهي لورنه وشوه او دا ځل د ده پر اوږو ورکېښوول شوه؛ ځکه خدای ازمېیلی و. خدای خپل بنده پېژندلی و او پوهېده،چې دا مسوولیت دا ځل چا ته ور تر غاړې کوي. رسول الله ودرېد، دا را ولاړه او پر هغه موخه له معرفت سره استقامت، چې پر لوري یې ور روان دی، د رسول الله د ټولو پرمختګونو او د دې ستر حرکت د رازغورنېدو او ښېرازېدو اډانه وه.

هو، حق بریالی دی؛ خو له یو لړ شرطونو سره، د حق د بریا شرط، له حق نه دفاع ده. د حق د بریا شرط، د حق پر لار استقامت دی.

چې کله د بعثت په لومړي پړاو کې، تر هغه روسته، چې د درېیو او ډېر کلونو په تېرېدو- چې بلنه پټه وه- رسول الله دېرش، څلوېښت تنه مسلمانان کړي وو، بیا الهي حکم وشو، چې: ((فاصدع بما تؤمر و اعرض عن المشرکین. انا کفیناک المستهزئین[238])) ښکاره کړه، ور ډګر ته شه، بیرغ په لاس کې واخله او چار دې څرګند کړه. رسول الله ور میدان ته شو او کیسه یې هماغه ده، چې اورېدلې مو ده. د قریشو مشران، زورواکان او شتمن ووېرېدل او ولړزېدل. لومړی کار چې یې وکړ، د آنحضرت تطیمع کول وو. په ښاغلي ابوطالب پسې ورغلل او ورته یې وویل: که وراره دې ریاست غواړي؛ نو موږ به خپل مطلق ریاست ورکړو؛ که شتمني غواړي؛ نو دومره شتمني به ورکړو، چې تر موږ ټولو خورا شتمن شي؛ که پاچاهۍ ته ورلېواله وي؛ نو د خپل پاچا په نامه به یې وټاکو؛ خو ورته ووایه، چې له خبرو دې لاس پر شي. ښاغلی ابوطالب، چې په رسول الله ووېرېد او د هغوی له دسیسو هم ډارېده؛ نو رسول الله ته ورغی او ورته یې وویل: د مکې مشرانو دا پېغام راکړی، کېدای شي نصیحت یې کړی وي، سپارښتنه یې کړې، تاسې هم لږه ګوزاره وکړئ، په دې چار کې دا دومره هڅاندي د څه لپاره، دومره خو په کار نه ده. رسول الله ورته وویل: ((یا عم! والله لو وضعوا الشمس فی یمینی و القمر فی شمالی لاعرض عن هذا الامر لا افعله حتی اظهره الله او یذهب بما فیه[239])) تره! که لمر په ښي لاس کې راته کېږدي، سپوږمۍ په کیڼ لاس کې راته کېږدي، ددې لپاره، چې زه له خپلې موخې لاس پر سر شم؛ نو پر خدای قسم، دا کار به و نه کړم، تر هغې چې یا مې خدای بریالی کړي او یا ټول له منځه ولاړ شو.

بیا په روایت کې راغلي، چې: ((ثم اغرورقت عیناه فی الدمع)) د رسول الله مبارکې سترګې له اوښکو ډکې شوې، له ځایه راپاڅېد. ښاغلي ابوطالب، چې کله دا ایمان او استقامت ولید، ورمات شو او و یې ویل: ((یابن اخی اذهب و قل ما احببت)) وراره، ولاړ شه او خپله خوښه دې وکړه او په موخې پسې دې شه. ((والله لا اسلمنک بشیء)) پر خدای قسم، پر هېڅه به دې هم بدل نه کړم. دا استقامت، استقامت زيږوي. په رسول الله کې دا استقامت په ښاغلي ابوطالب کې هم د استقامت جرړه پیاوړې کوي. په موخه دا پابندي، له دښمنه نه ډارېرېدل، هغه څه ته نه په تمه کېدل، چې له دښمن سره دي، پر هغه امتیاز زړه نه تړل، چې دښمن یې له موخې د لاس په سرېدو په شرط ورکوي، استقامت زيږوي، هوساینه پنځوي. پر لار، موخه او هغه خدای ډاډ رامنځ ته کوي، چې دا موخه ورپورې اړوند ده؛ نو تر دېرشو یا څلوېښتو تنو ډېر نه ول او همدا دېرش، څلوېښت تنه د هومره ستونزو او کړاوونو پر وړاندې ودرېدل او ورځ تر بلې ډېر شول. هره ورځ یې په مکه کې لیدل، چې له عمار سره څه کېږي، له بلال سره څرنګه چلن کېږي، یاسر او سمیه څنګه تر کړاوو لاندې دي او شهیدېږي؛ دا هر څه یې لیدل؛ خو په عین حال کې یې ایمان راووړ. د حق پرمختګ داسې وي. یوازې په هوساینه او امن او امان حالاتو کې د حق بیرغ هسکول او لاندې یې برېتې تاوولو باندې حق پرمخ نه ځي. حق هغه مهال پرمختګ کوي، چې د حق خاوند، د حق لاروی، د حق د پرمختګ په لار کې له ځانه هڅه او استقامت وښيي.

د قرآن کریم آیت وايي: ((محمد رسول الله والذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم[240])) پر کفارو اشداء په دې معنا نه ده، چې تل له کفارو سره په جګړه کې وي. اشداء، شدت؛ یعنې کلکوالی، جوت توب او نه ماتېدل. یوه اوسپنه زنګ وهي، ټوټې ټوټې کېږي او ورستېږي، له منځه ځي؛ یوه اوسپنه، چې پېړۍ پېړۍ هم پرې تېرې شي؛ نو نه ټوټې ټوټې کېږي، زنګ یې نه وهي او ورستېږي نه. اشداء؛ یعنې دا. شدت یعنې کلکوالی او استحکام. کلکوالی یو مهال د جګړې په ډګر کې وي، چې خپله بڼه لري، یو وخت له دښمن سره د خبرو پر مهال وي، چې خپله بڼه لري. تاسې وګورئ، رسول الله په خپلو جګړو کې هغه مهال، چې په کار ول، چې له خپل مقابل لوري او دښمن سره خبرې وکړي، څرنګه خبرې کوي. له سره تر پښو پورې د رسول الله چارې، استحکام او جوت توب و؛ استوار، پوټی سوړه هم پکې نشته. د احزاب په جګړه کې رسول الله له مقابلو لوریو سره خبرو اترو ته کېني؛ خو څرنګه خبرې اترې، تاریخ ولولئ! که جګړه ده؛ نو له شدت سره؛ که خبرې اترې دي؛ نو له شدت سره؛ که تعامل دی؛ نو له شدت او استحکام سره. دا د اشداء علی الکفار معنا ده.

رحماء بینهم؛ یعنې په خپلو منځونو کې چې دي، نه ؛ دلته نو نرمې خاورې دي، انعطاف شته دی، دلته نو هغه شدت او صلابت نشته، دلته باید زړه ورکړې او زړه واخلې، دلته باید په مینې او محبت چلن وشي.

د بعثت د لومړیو وختونو د هماغه استقامت پایله، د شعب ابيطالب د درې کلن هېښنده استقامت لامل شو. ټوکې نه دي! د مکې تر څنګ په یوه دره کې، بې اوبو، بې بوټي، تر سوځنده لمر لاندې. پېغمبراکرم، ښاغلي ابوطالب، اغلې خدیجې، ټولو مسلمانانو او کورنۍ یې په دې ټوټه- د غره په چاود کې – ژوند وکړ. لار هم تړلې وه، چې دوی ته خواړه رانشي. کله هم د موسم په ورځو کې – چې له جاهلي دود سره سم، ازاده وه؛ یعنې جګړه نه وه- کولای یې شول، چې ښار ته راشي؛ خو همداچې غوښتل یې چې په یوه هټۍ کې یو توکی معامله کړي، ابوجهل، ابولهب او د مکې نورو مشرانو، چې خپلو زامنو او نوکرانو ته سپارښتنه کړې وه، چې هر وخت، چې دوی غواړي، چې کوم څیز وپېري؛ نو تاسې یې دوه ګرایه بیه ورکړئ او توکي تاسې وپېرئ او پرې نه ږدئ، چې هغوی توکي وپېري. په داسې ستونزمنو حالاتو کې یې درې کاله ژوند وکړ. دا څه ټوکې خو نه دي.

هغه لومړی استقامت، د دې کېږدۍ دا کلکه ستنه، هغه متوکل علی الله زړه دی، چې په چاپېریال کې داسې استقامت رامنځ ته کوي، چې د ټولو سینه پراخوي او صبر کوي. ټوله شپه به تر سهار ماشومانو له لوږې ژړل او د ماشومانو د ژړا غږونو به په شعب ابیطالب کې انګازې کولې او د قریشو د کفارو غوږونو ته به رسېدل او د قریشو د بېوزلیو زړه به هم پرې سوځېده؛ خو د قریشو د زورواکو له لامله یې مړانه نه شوه کولای، مرسته ورسره وکړي؛ خو د هغو مسلمانانو، چې ماشومانو یې په مخ کې پړتکې وهلې – چې څومره یې په شعب کې مړه شول، څومره یې رنځوران شول، څومره لوږې یې تېرې کړې- ایمان یې کمزوری نه شو. امیرالمؤمنین خپل ګران زوی محمد بن حنفیه ته وايي: ((تزول الجبال و لا تزل[241])) شونې ده، غرونه وخوځېږي، له ځایه راونړېږي؛ خو ته مه نړېږه. دا هماغه د رسول الله وصیت دی. دا ده د اسلامي امت د راپاڅېدو لار؛ د اسلامي امت بعثت دادی. دا موږ ته د رسول الله زده کړه ده. دا موږ ته د بعثت زده کړه ده.

یوازې دا چې کېنو او ووایو، آیت رانازل شو او حضرت جبرائیل راغی او رسول الله رسالت ته مبعوث شو او خوشحاله شو، چې چا ایمان راووړ او چا را نه ووړ، مسله نه حل کوي. مسله داده، چې موږ باید له دې پېښې- چې د رسول الله د سپېڅلي ژوند د ټولو پېښو مور ده- زده کړه وکړو. دا ټول درویشت کلونه زده کړه ده.

ما یو وخت ځینو دوستانو ته وویل، چې د رسول الله ژوند باید میلیمتر میلیمتر مطالعه شي. هر شېبه یې یوه پېښه ده؛ یوه زده کړه ده؛ یوه ستره انساني پلوشه ده؛ دا ټول درویشت کلونه همداسې دي. زموږ ځوانان دي ولاړ شي او د رسول الله ژوند دې په ډاډمنو او معتبرو سرچینو کې مطالعه کړي او و دې ګوري، چې څه پېښ شوي دي. که تاسې وینئ، چې دومره ستر امت جوړ شو- چې نن هم غوره ویناوې، غورې لارې چارې، سترې زده کړې او بشریت ته خورا شفا ورکوونکي درمل، د همدې امت په ټولګه کې دي- داسې رامنځ ته شو، پراختیا یې مونده او جرړه لرونکی شو؛ ګنې یوازې داچې حق له موږ سره وي، مخکې نشو تللای؛ حق له استقامت سره. امیرالمؤمنین – څو څو ځل مې دا جمله له آنحضرت نه رانقل کړې ده- د صفین په جګړه کې وویل: لا یحمل هذا العلم الا اهل البصر و الصبر[242])) دا بیرغ هغه کسان هسکولای شي، لومړی داچې د بصیرت خاوند وي، پوه شي، چې خبره څه ده، موخه څه ده؛ دویم داچې صبر ولري. صبر؛ یعنې همدا استقامت او دا باید موږ له بعثت نه زده کړو.

پر هغه مهال، چې معرفت او پوهه نه وه، ناپوهي عمومي وه او ټوله نړۍ یې نیولې وه، نه یوازې په عربي سیمه کې؛ بلکې په ټوله نړۍ کې؛ نو د اسلام د پرمختګ خواله په څه کې وه. د هغه مهال په دوو سترو امپراتوریو- یعنې د ساساني ایران امپراتوري او د روم امپراتوري- کې هم همدا جاهلیت و او په هغو سیمو کې هم عدالت نه و او په هغو سیمو کې هم تبعیض و.

اسلام راښکاره شو او د اسلامي معرفت لمر پر زړونو او ذهنونو ولګېد او په نړۍ کې د جهالت له شتون سره سره او د حالاتو له خرابوالي سره سره، د انسان د ودې دې کاروان په خورا ځغاسته پرمختګ وکړ. د بعثت له پېره لا نیمه پېړۍ نه وه تېره، چې د نړۍ د آبادو سیمو له نیمې ډېره ساحه د اسلام په ولکه کې شوه او د اسلام تر واکمنۍ لاندې راغله. دا څه وړه خبره نه ده. اسلام، چې چېرې ولاړ، خلکو ورته ښه راغلاښت ووایه او په اسانۍ یې مزاحم ځواکونه له لارې لرې کړل. دا کوم لامل و، چې داسې یې وکولای شول، په دې توګه د اسلام اقتدار پر مخ بوځي او بیا یې د اسلامي تمدن بنسټ کېښود، ان د اسلام د سیاسي ځواک د انحطاط پر مهال هم د اقتدار په لوړو پوړیو کې پاتې شو؛ د نړۍ فرهنګ ترې اغېزمن شو؛ پوهنه یې خپره کړه او اسلامي فرهنګ یې دود کړ؟ دا په تاریخ کې خورا هېښنده تجربې دي. ددې چارو لامل څه دی؟ دا موضوع یو اوږد بحث دی. څېړونکیو او لیکولانو پرې څېړنې کړې دي؛ نور هم باید کار وکړي. څه چې زه نن په دوو درېیو جملو کې ویل غواړم، ددې حقیقت یوه برخه ده.

یقینا یو له هغو عناصرو ځنې، چې د اسلام د پرمختګ لامل و، پر خدای او الهي احکامو ډاډ و: ((امن الرسول بما انزل الیه من ربه و المؤمنون کل امن بالله و ملایکته و کتبه و رسله.[243])) په خپله رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  او د صدر اسلام مؤمنین د زړه له کومې د اسلام په پېغام ګروهن وو او اسلامي شعارونه، اسلامي حقایق او د بشریت د خلاصون لپاره د اسلام کافیتوب یې حقیقتا د زړه له کومې مانه. دا ایمان یو خورا غوره لامل دی. یو بل لامل، ددې حرکت په سر کې و، چې ځان ته – هغه څه چې له مادیاتو د ګټنې لپاره په خپله په وګړي پورې اړوندېږي- بې اعتنا وو. دا خورا غوره لامل و. داچې موږ دومره په روایتونو،په نهج البلاغه، د نبي اکرم (ص)، امامانو او دیني مشرانو په ویناوو کې لرو، چې دنیا ته مه ورلېواله کېږئ او ځانونه د دنیا له ځل بله وساتئ، ددې لامل د اغېز له لامله دي؛ البته د اسلام دښمنانو او د مسلمینو کږپوهانو، ګومان وکړ یا یې داسې وبرېښوله، چې په اسلام کې زهد ویل شوی دی؛ یعنې په دنیا پسې، د عالم وجود د مظاهرو په معنا مه ورځئ او د ژوند په مظاهرو پسې مه ځئ. حال داچې خبره دا نه وه؛ بلکې ناوړه نړۍ او رټل شوې نړۍ او داچې موږ او تاسې، ځان او توکیزې ګټې موخه کړو او ورپسې شو او دا هغه څه دي، چې بېچاره کوونکی، ویجاړوونکی او د بدمرغیو بنسټ دی.

الهي اولیا – هغوی چې وکولای شول، دا بیرغ ټینګ په لاس کې ونیسي او دا ستونزمنه لار، اسانه، بې ستړیا او بې له پښو غورځېدو ووهي- هغوی ول، چې له دې پاڼه تېر شول؛ نو د ((ندبه)) په خورا خوش مضمونه دعا کې – چې په پيل کې خدای پر هغه څه ستايي، چې اولیاوو ته یې ورپېښ شوي دي، چې یو له هغو خورا ښکلیو مفاهیمو ځنې د دعا په دې لومړیو عبارتونو کې راغلی دی- وايي: ((بعد ان شرطت علیهم الزهد فی درجات هذه الدنیا الدنیة و زخرفها و زبرجها)) هغوی دې د تکامل او مانیز تعالي، لوړپوړي کړل، هغوی ته دې ((لازوال له و لا اضمحلال[244])) نعمتونه ورکړل او و دې ټاکل؛ خو دا شرط دې ورته کېښود. رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  د انسان د وجود د تعالي لوړپوړی دی. دا چار بې له الهي مرستې ناشونی دی. بې د خدای له زمینه چمتو کولو ناشونی دی؛ خو خدای دا امتیاز د یوه شرط پر وړاندې ورکوي: ((الزهد فی درجات هذه الدنیا الدنیة و زخرفها و زبرجها فشرطوا لک ذلک)) و مې مانه او عمل مې وکړ؛ د پېغمبر او امیرالمؤمنین په څېر وګړي رامنځ ته کېږي؛ پولادیز، نه ستړي کېدونکي، ناپایه. یو پېټی پر اوږو ږدي، چې دا ځل یوازې د هغوی په پېر پورې اړوند نه دی، یو داسې حرکت رامنځ ته کوي، چې د خپل عمر په پای ته رسېدو، پای نه مومي.

دا حرکت دوام لري. تاسې اوس ووینئ، تر څوارلسو پېړیو تېرېدو روسته، اسلام اوس هم ځلېږي. دا ټول د هماغه ستر وجود او هماغو هڅو پر چورلیځ دي. هغوی دي، چې داسې دې حرکت ته تداوم وربښي.

البته هغه څه چې مسلمانانو، مؤمنینو او مشرانو هم د لارې په منځ کې وکړل، له دې چار سره یې مرسته کړې ده. کومه تمه، چې موږ لرو، داده، چې د اسلامي نړۍ مشران- که سیاستوال دي که دیني مشران- په لومړۍ درجه کې دې خپلو ګټو ته ارزښت نه ورکوي او کومه تمه، چې موږ د خپل پېر له خلکو او مشرانو لرو، هغه تمه نه ده، چې د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  په کړنو زموږ په زړه کې رامنځ ته شوې ده؛ نه، هغه خو خورا لرې واټن دی. موږ له ځانه هم همدا تمه لرو، په اسلامي نړۍ کې له نورو هم دا تمه لرو، چې خپلې ګټې او ((زه)) دې د موخو په سر کې نه ږدي؛ پر نورو چارو یې مه ورلاسبروئ؛ بلکې اسلام او اسلامي ځواک، تعالي او اسلامي کمال ته رسېدو ته پر خپلو ګټو لومړیت ورکړو. که داسې وشي؛ نو بېشکه نن به د اسلام د باطني ځواک او د اسلام د ذاتي ځواک یوه ستره برخه اسلام ته راستنه شي. دلته، هغه عنصر، چې وکولای شول، د توجه، ایمان، باور، مینې او د خلکو د یون ستر پېټی د خلکو پر اوږو وزغمي او چار تردې ځایه راورسوي- یعنې زموږ امام- په هغه کې تر ټولو مهم ټکی دا و، چې ځان یې حذف کړ او نالیدی یې کړ او مسوولیت یې د کار او حرکت چورلیځ کړ؛ نو ځکه بریالی شو. د کار بنسټ دادی. موږ په دې درویشت کلونو کې په جمهوري اسلامي کې، په هر ځای کې چې وکولای شول، مسوولیت او موخو ته لومړیت ورکړو او ځانونه، وګړي او ځاني غوښتنې کمزوري کړو؛ نو له لامله یې پر مخ تللي یو؛ خو هر مهال، چې ددې په اپوټه شوي دي، ټکني شوي یو. په اتو کالو راتپل شویو جګړو کې، هغوی چې د کیسې له جزییاتو خبر دي، ښه پوهېږي، په هر ځای کې چې د مسوولیت اروا واکمنه وه او د چارواکیو ځان غوښتنې لږې وې؛ نو پر مخې به تلو؛ خو په کومو ځایونو کې چې ((منیت)) راتله؛ نو ټکني کېدو به او نن هم همداسې ده.

 

 

د وحې پېل

 حضرت جبرائيل عليه السلام د الله له لوري موظف شو، چې د پېل لپاره ورته څو آيتونه ولولي او پر ((نبوت)) يې و وياړي دا ورځ هماغه د “مبعث” ورځ وه، چې د دې ورځې په باب به په راتلونكې كې خبرې وكړو.

بېشکه چې له پرښتې سره مخېدل ځانګړى تيارى غواړي. د چا روح، چې ستر او قوي نه وي؛ نو د نبوت او پرښتې د كتنې زغم نه لري.

 حضرت “محمد” دا تيارى له مخکې، په اوږدو عبادتونو، اندنې او الهي عنايت سره كړى و.

ډېرى تاريخ پوهان ليكي: له بعثته مخكې يې داسې خوبونه ليدل، چې د رڼا ورځې په څېر يې واقعيت درلود. [245]

تر څه مودې تېرېدو روسته ورته تر ټولو خوشحاله وختونه، هماغه ګوښه توب (خلوت) او عبادت و، چې پرښته راغله و يې ويل: “اقراء”؛ یعنې ولوله داچې هغه اُمي و نو و يې ويل: زه د لوستو وس نه لرم. د وحې پرښتې ورته زور وركړ او بيا يې ترې وغوښتل: ولوله خو هماغه ځواب يې واورېد. پرښتې بيا زور وركړ او دا کار درې وار وشو او تر درېیم ځل فشار روسته يې احساس كړه، څه چې پرښتې پر ډبره ليكلي، لوستاى شي او حضرت “محمد” په حقيقت كې د بشر د نېكمرغۍ كتاب ووايه، چې آيتونه او ژباړه يې دا ده:

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ= ولوله! د خپل پالونكې په نامه، چې (هرڅه يې) شته كړي دي،

خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ= انسان يې له ځوړندې (پرنډې وينې) پيداكړ.

اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ= ولوله چې ستا پالونكى (ترټولو) ډېر عزتمن دى

الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ= هغه [ پالونكى ]، چې په قلم يې ښوونه وكړه،

عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ= انسان ته يې هغه څه وښوول، چې پرې نه پوهېده. [246]

 جبرائيل خپله دنده سرته ورسوله او رسول الله (ص) هم د وحې تر نازليدو روسته، د حراء له غاره راكوز شو او د حضرت خديجې كور ته راغى. [247]

په پېل كې ددې آيتونو نزول د رسول الله (ص) لنډه کړلار راښيي، چې د دين بنسټ يې لوستل، پوهه او قلم كارول دي.

د رسول الله (ص) ستر روح په وحې رڼا شو. څه، چې يې له حضرت جبرائيل امين زده كړي وو، په زړه كې يې وليكل. تردې پېښې روسته، هماغې پرښتې ورته وويل: ((محمده! ته د الله استازى يې او زه جبرائيل يم.))

 كله ويل كېږي، چې دا خبره يې هله واورېده، چې له “حرا غاره” راكوز شوى و او دې دواړو پېښو سخت ډارولى و او له هغه لوري يې وېره درلوده، چې ډېره لويه دنده يې ورسپارلې ده ؛ البته دا وېره تر څه ځايه طبيعي ده او د پېښې په باب د حضرت “محمد”(ص) له يقين او ډاډ سره ټکر نه لري؛ ځكه كه روح څومره ستر او غښتلى هم وي او له غيبو سره په اړيکه كې وي؛ خو بيا هم، چې انسان په لومړي ځل له داسې پرښتې سره مخ شي، چې كله يې نه وي ليدلى او هغه هم د غره پر سر نو وېره طبيعي څيز دى، چې روسته دا وېره له منځه ولاړه.

وېره او ستړيا ددې لامل شوه، چې نېغ كور ته راشي. كور ته چې راننوت؛ نو كورودانه يې پر تندي پوه شوه. جريان يې ترې وپوښته. څه، چې پېښ شوي وو، ورته يې وويل. حضرت خديجې په درناوي ورته وكتل او د خير دعا يې ورته وكړه: ((الله به دې مل شي.)) رسول الله احساس كړه، چې ستړى دى. حضرت خديجې ته يې وويل: ((و مې نغاړه!)) پټ يې كړ او يوه شپه وېده شو.

 

 

 

 

 

د عمومي بلنې پيل

تر هغه وخته چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له خپل کور دباندې څوک اسلام ته بللی نه و، د چا څه کار ورسره نه و، تردې چې د بعثت پر درېيم کال د « وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ[248]» آيت پرې نازل شو او پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم خپل خپلوان، بني عبدالمطلب، خپل کور ته وبلل تر خوراک روسته يې د اسلام دين ته وبلل، و يې ويل له تاسې څوک مې په دې کار کې لاسنيوی کوي، چې زما خليفه وزير او وصي وي؟

ټولو ډډه وکړه او هلک وويل: يا رسول الله زه دې په دې کار کې مرستندوی يم.

پېغمبر درې ځل وبلل، بې له علي کرم الله وجهه نورو ډډه وکړه، ورپسې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم علي کرم الله وجهه له لاسه ونيو و يې ويل: ته مې خليفه، وزير وصی يې.

ابولهب پر ابو طالب سختې ملنډې وکړې او له کوره ووتل[249].

تردې روسته زيد د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ازاد کړای شوي او د تره زوی يې جعفر بن ابی طالب اسلام راووړ.

تر دوی روسته ابوذر (رض) او څو نورو کسانو او لسمه یې فاطمه، د ابو طالب مېرمن او د علي کرم الله وجهه مور وه[250].

د قريشو غبرګون او له پېغمبره صلی الله علیه وآله وسلم يې د مشر ملاتړ

اسلام په مکه کې خپور شو او د قريشو له ځينو ټبرونو څخه يو شمېر مسلمانان شول؛ خو د قريشو کفارو تر هغه وخته چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم او لارويانو يې د خپل پالونکي عبادت کاوه او د دوی پر بوتپالۍ يې څه نيوکه نه درلوده يوازې په حېرانۍ يې ورکتل او بل چلن يې ورسره نه درلود؛ خو چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د الله له لوري مؤظف شو، چې بوتپالي وډار کړه او د بوتپالنې بې عقلي ورڅرګنده کړه؛ نو غبرګون يې وښود.

پردې وخت د قريشو مشرکان خپل مشر ابوطالب ته ورغلل، و يې ويل ته مو عزتمن مشر يې، وراره دې زموږ خدايان کنځلي او په بدۍ يې يادوي، امر ورته وکړه چې دغسې نه کوي، موږ يې هم له خپل خدای سره ورپرېږدو. ابوطالب پېغمبر غونډې ته راوغوښت، ورته يې وويل: دا ستا د قوم مشران دي او دغسې غوښتنې درنه لري.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وويل: تره! ايا دوی تردې غوره ته ونه بلم؟!

ابوطالب وويل: څه ته يې وربولې؟

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وويل: د يوې داسې کلمې ويلو ته يې رابولم، چې په ويلو يې عرب ورته خاضع او منونکي او پر عجمو (ناعربو) واکمن شي.

ابوجهل وويل: دا يوه څه کلمه ده؟ ووايه لس ځل به يې ووايو.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وويل: داده چې وواست: «لا اله – الا الله» يوازې الله د لمانځنې وړ دی.

دوی په غوسه پاڅېدل، و يې ويل: پر خدای تا او هغه خدای چې دغسې امر درته کوي، کنځوو.

((وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ (ص/۶)= او مشران یې په بیړه (له غونډې) ووتل (او و یې ویل چې:) ځئ او د خپلو معبودانو پر لمانځنې ټینګ وسئ، بېشکه دا یو څيز دی، چې غوښتنې یې دي (تاسې بې لارې کړي)))

پورته آيت دې داستان ته اشاره ده.

 

د قريشو وړانديزونه

د قريشو کافرانو بل ځل پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته وړانديز وکړ چې يو کال به موږ ستا خدای ولمانځو او يو کال به ته زموږ خدای ولمانځې، په ځواب کې يې د کافرون سورت نازل شو.

((قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ. لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ. وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ. وَلَا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ. وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ. لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ. = ووايه: ((كافرانو! څه چې (تاسې) لمانځئ، (زه) يې نه لمانځم او څه چې (زه) لمانځم،تاسې يې نه لمانځئ او څه چې (تاسې) لمانځلي دي،زه يې نه لمانځم او څه چې (زه) لمانځم، تاسې يې نه لمانځئ؛(اوس چې داسې ده) ستاسې لپاره خپل دين او زما لپاره خپل دين.))

¯¯¯

 

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم خپل کار ته دوام ورکړ، د قريشو مشرکان بيا خپل مشر ته ورغلل، دوی له ځان سره د عماره په نامې يو ښکلی او ځيرک ځوان بوت، ابوطالب ته يې وويل: «د محمد پر ځای دې د قريشو دا ښکلی ځوان ستا وي او محمد راکړه چې و يې وژنو او د قريشو اندېښنې لرې شي».

ابوطالب ددې احقمانه وړانديز په ځواب کې ورته وويل: «زوی مې وژنې ته درکړم؟ او پر ځای يې ستاسې زوی وساتم؟» او غوسناک يې خپل همژمني وشړل.

دلته د قريشو کافرانو دا چاره وسنجوله، چې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم لارويان وځوروي؛ نوځکه هر ټبر مشر، د خپل ټبر د مسلمانانو ربړونه او ځورونه پيل کړه، چې کله ربړونې زور واخست مسلمانانو د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په امر حبشې ته هجرت وکړ او ورپسې يې جعفر بن ابي طالب د دوی پالندوی وګوماره.

د قريشو کافرانو عمرو بن عاص او عماره له ډاليو سره د حبشې پاچا، نجاشي ته ورولېږل، چې ترې وغواړي مسلمانان مکې ته راستانه کړي؛ خو نجاشي يې غوښتنه ونه منله او د جعفر او ملګرو درناوي ته يې دوام ورکړ.

ابوطالب چې د نجاشي له دې چلن څخه خبر شو، دا اشعار يې ورته وويل: او اسلام ته يې وباله:

 

تعلم خيارالناس ان محمدا                                      وزير لموسی والمسيح بن مريم

اتی بهدی متل الذی اتیا به                                        و کل بامر الله يهدی و يعصم

و انکم تتلونه فی کتابکم                                              بصدق حديث لا حديث التجرم

و انک مايأتيک منا عصابة                                       لفضلک الا ارجعوا مالتکرم[251]

«ای هغه چې له غوره خلکو يې! پوه شه، محمد د موسی او د مريمې د زوی عيسی مرستندوی دی، ددې دواړو په څېر يې هدایت راوړی دی. او له دې درې واڼو پېغمبرانو، هر يو د خدای په امر هدايت او لارښوونه کوي او (خلک له بديو) ژغوري. او تاسې (نصارا) يې په رښتيا او نه ګومان، په خپل کتاب (انجيل) کې خبر لولی او په رښتيا چې له موږ (مسلمانانو) هره ډله چې پناه دروړي، ستا د فضيلت او درناوي له لامله په احترام او عزت راستنېږي.»

نجاشي، عمروعاص او د جعفر په مشرۍ مسلمانان راټول کړل، جعفر د عمر وعاص خبرې ځواب کړې او نجاشي عمروعاص په خوارۍ او ذلته رخصت کړ.

نجاشي اسلام په رسميت وپېژانده او د موسی او عيسی د شريعت په څېر يې معرفي کړ، له اتياو ډېر مسلمانان حبشې ته ورمهاجر شو. دا خبره د عربي ټاپوزمې په ټبرونو کې خپره شو او اسلام د مکې له پولو واوړېد او د ابوذرغفاري په څېر د عربي ټبرونو وګړيو اسلام راووړ.

ابوطالب هم په خپل اشعارو کې له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم څخه د ملاتړ ښودو په ترڅ کې اسلام ته بلنه کوله:

مَنَعنا الرسولَ رسولَ الملیكِ

ببیض ٍ تلألألمعَ البُرُوق

أذبُّ و أحمي رسولَ الملیك 

حمَایَة حام ٍ علیه شَفیق [252]

«له مالک الملک پېغمره صلی الله علیه وآله وسلم په ځلانده توره ملاتړ کوم، له مالک الملک پېغمبر ځينې زړه سواندي ملاتړي، ملاتړ او دفاع کوي»

او په بل شعر کې وايي:

و اللهِ لـَـن یَصِلوا إلیكَ بجَمْعِهِم

حتـّی اُوَسَّدَ في التراب دَفِینا

و عرضتَ دیناً قد علمتُ بأنَّه

 من خیر أدیان البریَّة دِیْنا[253]

« پرخدای قسم، د دوی لاسونه نه وررسي؛ خو داچې خاورو ته وسپارل شم، داسې دين دې وړاندې کړی، چې پوه شوم، خلکو ته ډېر غوره دين دی»

او په بل شعر کې وايي:

ألم تعلموا أنّا وجدنا محمداً

 نبیاً كموسی خُطَّ في أول الكتب[254]

«آيا پوه نشوئ چې محمد مو د موسی په څېر يو پېغمبر وموند، چې په ړومبي کتاب (تورات) کې يې نامه کښل شوې ده»

بل ځل وړانديز يې ورته وکړ، که پېغمبر دنيوي شتمني غواړي؛ نو له خپلو شتمنيو به دومره ورکړي، چې تر ټولو مکيانو ښه شتمن شي، که پاچاهي غواړې، خپل پاچا به يې کړي، پېغمبر ورته وويل:

«پر خدای قسم که لمر راته په ښي لاس او سپوږمۍ راته په کيڼ لاس کې کېدي، له بلنې به لاس وانخلم».

د قريشو او ابوطالب او پېغمبر ترمنځ په دې خبرو اترو او وړانديزونو کې ابوطالب پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته خپله بېوسي وويله، و يې ويل: وراره! قوم دې دغسې او هاغسې وويل: زما او د خپل کار په اړه دې سوچ وکړه او څه مې چې له وسې پوره نه وي، رانه يې مه غواړه.

دلته پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وژړل، تره ته يې ور شا کړه او روان شو ابوطالب وراره راوغوښت، چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ورغی ابوطالب ورته وويل: وراره! ورځه څه چې غواړې، و يې وايه؛ پر هېڅ حال دې نه پرېږدم[255].

 

له ابوجهل سره د حمزه (رض) نښته

يوه ورځ ابوجهل، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په صفا غره کې يوازې وليد، و يې کنځه او اسلام يې په بديو ياد کړ او پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يې وځوراوه، يوې مينزې دا حال وليد.

په هغې زمانې کې چې حمزه، په مړانه او نارينتوب کې د قريشو نامي نارينه و، له مکې دباندې ښکار ته وتلی و، دا يې دود، چې له شکاره به راګرځېده، ړومبی يې په مسجدالحرام کې د کعبې طواف کاوه، بيا کور ته تله، په جومات کې به يې د قريشو پر هرې ناستې ډلې سلام اچاوه.

دا ځل چې له ښکاره راستون شو؛ نوموړی مينزې له پېغمبر سره د ابوجهل له چلن خبر کړ، حمزه له غوسې سور شو او په بېړه جومات ته ولاړ؛ خو دا ځل له يوې ډلې سره هم ونه درېد او هغې ډلې ته ورغی چې ابوجهل پکې و، چې وررسېد، د ابوجهل پر سر ودرېد او د ابوجهل سر يې په خپل کمان ورمات کړ، ورته يې وويل: وراره مې کنځې؛ حال داچې زه يې پر دين يم او خبرې يې کوم؟ که نر يې زما مخه ونيسه؟

د بني مخزوم (د ابوجهل کورنۍ) له ټبره څو تنه د ابوجهل ملاتړ ته پاڅېدل، ابوجهل د کار له عاقبته وډار شو او خپلوانو ته يې وويل: ابوعماره؛ حمزه، پرېږدئ؛ خکه د ده وراره ته مې بدې سپکې سپورې کړي دي.

¯¯¯

د قريشو ټبر مشر، په دې وخت له پېغمبر څخه په ملاتړ کې د قريشو له کفارو سره سخته مبارزه پيل کړه، په دې مبارزه کې قصيدې يې د تندر په څېر پر دوی لوېدې، په دې مبارزه کې يې خپل کسان او همژمني هم ستايل او خپل ملاتړ ته يې رابلل او په قصايدو کې يې دا مفهوم وايه:

«نه پر خدای قسم وراره ته مې څوک لاس ورغځولای نشي او په دې لار کې د بني هاشمو باتوران له تيکو توري راباسي او د زمري په څېر چې پر ښکاره بريد کوي، دښمنان ځپي، ښځې په دې لار کې کونډېږي».

ابوطالب په دې مفهوم ډېر قصايد ويلي، چې يوه يې څلور نوي بيتونه لري[256].

 

د مکې د مشر پر ضد پاڅون

د قريشو کفارو، له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم اسلام او مسلمانانو څخه د ابوطالب د هر اړخيز ملاتړ پر وړاندې بېوسي شول؛ نوځکه تر بعثت روسته پر شپږم کال د دوی پر وړاندې د مقابلې لپاره راټول شول او ژمنه يې وکړه، چې د خپل مشر (ابوطالب) بني هاشمو او بني مطلبو پر ضد پاڅي[257].

په دې منظور يې يو ليک وليکه او له مخې يې ټول ژمن شول، چې پېر پلور به ورسره نه کوي، په يوې ناستې کې به ورسره نه کېني، دا ژمنليک يې تر لاسليکولو روسته په کعبې خونې کې راځوړند کړ.

په دې وخت کې بې له ابولهبه، بني هاشمو او بني مطلبو په مکه کې خپل کورونه پرېښوول او ټول له خپل مشر ابوطالب سره د «شعب ابوطالب» په نامې يوې درې ته ولاړل او همدلته يو ځای اوسېدل.

په دې وخت کې ابوطالب په يوې څرګندې قصيدې کې قريشو ته وويل: «هن! له لوري مې د لُؤی ټبر او په تېره د کعب[258] ټبر ته پېغام ورسوئ:

آیا نه پوهېږئ موږ محمد د موسی په څېر یو پېغمبر وموند، چې په ړومبي کتاب (تورات) کې يې نامه ليکل شوې ده؟

او خدای يې د بنده ګانو په زړونو کې مينه ورايښې او تر ده بل غوره نشته، چې خدای يې په زړه کې مينه ورکېدې.

او څه مو چې په خپل ليک کې کښلي، درته به سپېره وي؛ لکه د صالح د اوښې د جونګي غږ (د مور تر ټپي کېدو او مړينې روسته) چې نوموړي قوم ته سپېره وه.

[يعنې ددې کار په پار، عذاب درباندې نازلېږي]

ويښ شئ! ويښ شئ! مخکې تردې چې د کور خاورې مو وسپړل شي او بې ګناه د ګناهګار په څېر (په عذاب کې شريک)شي.

په خبر لوڅو پسې مه ورځئ او تر دوستۍ او خپلوۍ روسته له زړه سوي لاس مه اخلئ.

او ډېره اوږده جګړه مه خپلوئ؛ ځکه ډېر ځل جګړه پر هغه کس سخته او پيکه وي، چې جګړه بلوي.

د کعبې پر خدای قسم، هډو محمد د روزګار سختيو ته نه ورپرېږدو.

مخکې له هغه چې په تېرو تورو زموږ او ستاسې لاسونه پرې نه شي، د هغې جګړې په ډګر کې چې د نېزې پترکي وراچول شوي او تور کجيران (لاش خواره) د مړيو غوښو خوړو ته راټول شي؛ په هرې څنډې کې د آسونو ځغاستځی او د جنګيالي، نارو د جګړې دګر ډک کړی وي، آيا پلار مو، هاشم، ملا و نه تړله او خپلو زامنو ته يې د نيزې اچولو او تورې وهلو وصيت وکړ؟

موږ بني هاشم له جګړې نه ستړي کېږو تر هغه چې جګړه رانه ستړې شي او له پايلو يې هېڅ شکايت نه لرو.

خو موږ د جګړې او عقل خلک يو، هغه وخت چې د اتلانو سا له ډاره کومي ته راورسي.

 

¯¯¯

د ابوطالب قصايدو پر قريشو ډېرې اغېزې درلودې، د همدې ګواښونو له ډاره، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم او نور بني هاشم د قريشو د تورې او هر وسلې له زيانه خوندي وو؛ خو درې کلنې اقتصادي محاصرې سخت اغېزمن کړي وو او په دې موده کې د قريشو خورا شتمنې ښځې حضرت خديجې بي بي خپله ټوله شتمني محاصره شويو ته ورانفاق کړه[259].

په دې موده کې خوراکي توکي په قاچاقي توګه وررسېدل. ابوطالب خپل زوی علي کرم الله وجهه، په شپه کې د آزوقې راوړو لپاره مکې ته لېږه، ابن ابی الحديد په دې اړه روايتوي «علي، د شپې له درې ځنې د غلو په څېر راوته او ځان يې له نورو پټاوه او هغه ځای ته به ورته، چې ابوطالب ورښوولی و او د اوړو او غنمو پېټۍ به يې راوړل[260].

په دې موده کې څوک ترې له درې نه راوته او دوی ته هم څوک نه ورتلل[261].

ابوطالب پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د شپې داسې ځای کې سملاوه، چې وليدل شي؛ خو چې څه شپه به تېره شوه له دې ځای به يې بل ځای ته بوت او پر ځای به يې علي سملاوه؛ نو که چا يې وژنې ته ځای په نښه کړی وي، زوی يې، علي کرم الله وجهه د پېغمبر پر ځای ووژني[262].

محاصره شوي په سخته تنګسه کې راګېر شوي وو، خدای تعالی وينې مؤظف کړی، چې د ژمنلیک ليکنه وخوري. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ابوطالب له پېښې خبر کړ، ابوطالب په مسجدالحرام کې قريشو ته ورغی او داستان يې ورڅرګند کړ، و يې ويل: ليک ووينئ که داسې وي، چې وراره مې ويلي؛ نو محاصره لرې کړئ او که خبره يې سمه نه وي، وراره مې در سپارم چې و يې وژنئ.

قريش خوشحال شول، ليک يې راووړ او و يې ليدل، چې بې له «باسمک اللهم» نور ګرد لیک له منځه تللی و يې ويل: «دا خو مازې کوډې وي!».

په دې وخت کې ځينو ايمان راووړ[263].

بيا د بني هاشمو او حضرت خديجې پينځو تنو خپلوانو ليک د قريشو پر وړاندې څېرې کړ[264].

تردې روسته بني هاشم او بني مطلب له درې راووتل او په مکې کې خپلو کورونو ته ورستانه شول.

 

د حضرت خديجې رضی الله عنها وفات

اسلام د مکې له پولو واوړېد او د عربو په ټبرونو کې خپور شو، له اتيا ډېر مسلمانان افريقا ته ولاړل او توحيد يې تر حبشې ورساوه، په دې ټولو سيمو کې قرآن لوستل کېده او خدای په توحيد لمانځل کېده؛ نو په دې توګه قريشو د بعثت د لومړي کلونو په څېر، اسلام په نطفه کې له منځه وړای نشو.

بلخوا، ابو طالب (۸۴) کلن او له قريشو سره مبارزې بوډا کړی و او حضرت خديجه بي بي هم (۶۵) کلنه شوې وه او ټوله شتمني يې د اسلام په لار کې لګولې، تشلاسۍ او حالاتو ځپلې وه. په دې دواړو مرستندويانو (ابو طالب او خديجې) څه يې چې له وسې پوره وه، له پېغمبره یې ورځار کړل.

په پای کې خديجه (رض) مدينې ته تر هجرت درې کاله وړاندې په رمضان مياشت کې وفات شوه[265].

 

ابوطالب د ژوند په روستيو وختونو کې

ابوطالب د ژوند په روستيو ساعتونو او مرګونې رنځورۍ کې د اسلام په لار او د اسلام د پېغمبر په ساتنې کې روستۍ هڅې وکړې، و يې ويل:

« وراره! تر مرګ روسته مې د خپلو ماماګانو، د بني نجار ټبر (په مدينه کې د خزرج له ټبره) ته هجرت وکړه؛ ځکه دا ټبر تر نورو خلکو د خپلې کورنۍ په ساتنې او ملاتړ کې هڅاند دي[266]»

روسته د ابوطالب ځنکدن شو، پردې وخت سر ته يې رور، عباس او پېغمبر ناست وو، ابوطالب په کمزوري غږ خبرې کولې، عباس غوږ شو، وا يې ورېدل ابو طالب وايي: «لا اله الا الله»؛ «يوازې الله لمانځوړ دی[267]»

ابوطالب د ژوند په روستيو شېبو کې هماغه کلمه وويله، چې خپل عمر يې ددې کلمې په دودولو او تبليغولو کې تېر کړی و او څنګه يې چې د «الله» نامه پرخوله وه ساه يې ورکړه.

هيچا د ابوطالب په څېر اسلام، د اسلام پېغمبر او د «لا اله- الاالله» کلمې خدمت کړی نه دی يوازې په دې پار چې د علي کرم الله وجهه پلار و او له علي کرم الله وجهه سره يې دښمني درلوده؛ نو دغسې مسلمان ته يې کافر وايه.

يعقوبي وايي:

پېغمبر د خپل تره د جنازې پر سر وويل:

یا عم ربّیت صغیرا و کفّلت یتیما و نصرت کبیرا فجزاک الله عنی خیرا و مشي بين يدی سريره وجعل يعرفه ويقول: « وصلتک رحم وجزيت خيراً»

«تره! په کوشنيتوب کې دې وپاللم، په يتيمۍ کې دې زما پالندوينه وکړه او چې لو يې شوم زما ملاتړ دې وکړ، خدای دې د خير بدله درکړي» او د جنازې مخکې يې تله او راګرځېده او جنازې کټ ته يې درېده او ويل يې: «د صله رحم او زړه سوي بدله دور و رسېده او ښه بدله هم در ورسېده[268]»

د اسلام پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم دغسې وويل؛ خو مسلمانانو وويل: «ابوطالب د جهنم په اور کې سوځي» او دا کلام يې له همدې پېغمبره روايت کړی دی!

په نظر مې دا روايات یې د «معاويه» په زمانې کې جوړ کړي او په دروغو يې په پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم پورې ورتړلي دي، ورپسې ټولو خلفاوو تاييد او تقويت کړی دی، په تېره عباسي خلفاوو، چې د ابوطالب د ځوځات (امامزادګان) له ښورښ سره مخ وو.

عباسيانو له دې رواياتو په ګټنې مسلمانانو ته زبادوله، داچې دوی په خپله د پېغمبر د تره، عباس، چې مسلمان و، له ځوځاته دي، په دې توګه په ګردو چارو که مادي وې يا معنوي، کې د پېغمبر شرعي وارثين وي.

خو امام زادګانو د پېغمبر د بل تره ابوطالب چې په ګومان يې کافر و، له ځوځاته دی او په اسلامي شرع کې کافر او مسلمان يو له بل ميراث نه وړي.

خو يو دليل د ابوطالب پر نا مسلمانتوب نشته او د سيرت او تاريخ په کتابونو کې چې څه د ابوطالب له اشعارو او ويناوو راپاتې دي، په يو مورد کې هم داسې نه موندل کېږي چې ابوطالب د مکيانو او عربي کفارو د بوتانو لکه لات، هبل او غزا، نامې اخستې وې.

ابوطالب په هرځای کې د «الله» او «رب الکعبه» او د خدای نورې نامې اخستې او په دې نامو يې قسمونه ياد کړي او دا نامې يې د خولې ذکر و؛ خو څه چې له عربي مشرکانو راپاتې دي، ددې بوتانو نامې ډېر راغلې دي[269].

ابوطالب تر حضرت خديجې بي بي درې ورځې ورسته او په بلې وينا مخکې ترې ومړ[270] او خدای يې زوی، علي کرم الله وجهه د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ملاتړ ته وګوماره.

 

د اسلام مېړنی له قريشو سره په مبارزه کې

د ابوطالب تر وفات روسته لازم و چې د بني هاشمو له اړخ د قريشو کافران سخت وګواښل شي، چې ونه انګېري پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يو مخې بې ملاتړه پاتې شوی او بني هاشم تر خپل مشر روسته پېغمبر يوازې پرينږدي.

دا کار علي کرم الله وجهه د قريشو د مشر زوی په غوره توګه وکړ، د هغې زمانې په عربي ټولنه کې غوره وزله قصيده ويل و، علي کرم الله وجهه د خپل پلار تر وفات روسته په څرګنده قصيدې کې قريش دغسې وګواښل:

«د ابوطالب د مړينې له خبره د شپې ويښ وم،هغه ابوطالب چې د بېوزليو پناه ځی او د وجود او ورکړې خاوند و زغمناک ښاغلی چې نه توند خويه و او نه سست پڅ د هغه عزتمن مشر له مرګه يې خبر کړم؛ داسې مشر چې د مسکينانو غږ يې اورېده او هره ناخواله يې رغوله؛ د بني هاشمو پاسوال او چا پرې تېری نشو کړای. قريش يې په مړينه ښادمن شول؛ خو زه هېڅ ژوندی وګړی تلپاتې نه وينم. د داسې کارونو نيت يې درلود، چې ځاني غوښتنې يې دا چارې ښه ورته برېښولې وې، په پای کې يوه ورځ رارسي چې دوی بېلارې کوي.

هيلمن وو چې پېغمبر دروغجن وښيی او و يې وژني، دروغ وروتړي او له چار يې انکار وکړي.

دورغ مو وګڼل: نه! د خدای پر کور قسم، تردې چې د تېرو نېزو او تورو خوند دروڅکم او چې کله مو اوسپنيزې جامې واغووستې؛ نو سخته منظره به دروښيو او تر هغه چې يا موږ له منځه يوسئ يا تاسې له منځه يوسو يا داچې له خپل ټبر سره سوله غوره وګڼئ.

او که نه دا ټبر د محمد په مخ کې دی، بني هاشم درته وايم، هماغه چې غوره جنګيالي دي، هغه پېغمبر چې وحې راته راوړي او پالونکي مې په خپل اسماني کتاب کې «محمد» نومولی دی

مخ یې لکه د لمر په څېر نوراني دی، د مخ رڼا یې وريځې له مخې لرې کړې دي.

پر هغه څه امين دی، چې خدای يې ور پر زړه کړي او هرڅ چې وايي، بريالی دی[271]»

علي کرم الله وجهه په دې قصيده کې د قريشو کفار ګواښي، ونه انګېري چې که ابوطالب د قريشو مشر ومړ؛ نو بني هاشم خوارېږي.

علي کرم الله وجهه په خپل شعر کې د خپل پلار (ابوطالب) په څېر د محمد صلی الله علیه وآله وسلم پېغمبري د خدای له لوري اعلانوي او د قريشو کفار له خدايه ډاروي او دوی لکه څنګه چې له خدايه نه ډارېږي، چې نه ډارېږي، په اوسپنيزو جامو سنبال د بني هاشمو له تېرو نيزو او تورو ډاروي…

او له پېغمبر څخه د ساتنې په لار کې اخطار ورکوي، که جګړه ونښلي؛ نو يا به بني هاشم تالا ترغی شي يا د قريشو کافران؛ خو داچې قريش له خپلو توربورانو، بني هاشم سره د پخلاينې لار خپله کړي.

چې دلته علي کرم الله وجهه د خپل پلار په څېر هڅه کوي، چې د خپلو توربورانو زړه سوی راوپاروي. داسې ښکاري چې په دې قصیده کې علي کرم الله وجهه، نه بلکې پلار يې ابوطالب دی، چې قريش رټي او وينا ورته کوي، عرب په دې باب څومره ښکلې خبره کوي:

«الشبل من ذاک الاسد» هو، دا زمریالی د هماغه زمري زوی دی.

ددې قصيدې اغېز

ددې قصيدې د اغېز څرګندولو لپاره لاندې داستان ته ځير شئ.

«په بصرې کې د جمل جګړې تر پای روسته، علي کرم الله وجهه کوفې ته ورغی او د ښار په جومات کې يې په يوه وينا کې خلک وبلل، چې په شام کې له معاويه سره جګړې ته ورشئ. په دې وخت کې د خلکو له منځه يو تن پاڅېد، علي کرم الله وجهه ته يې وويل: شام ته مو لېږي، چې په بصره کې خپل وروڼه ووژنو! نه، پر خدای قسم دا کار به و نه کړم.

دا خبره د خلکو پر روحيه ډېره اغېزمنه وه؛ خو د علي کرم الله وجهه مېړنی لاروي؛ «مالک اشتر» پاڅېد، و يې ويل: څوک ددې سړي ځواب وايي:

سړی وتښتېد، خلک ورپسې شول او د اسونو په بازار کې يې وموند، تر لغتو لاندې په لاسونو او د تورو په تېکو دومره وواهه چې هلاک شو. علي کرم الله وجهه يې کورنۍ ته له بيت الماله ديه ورکړه و يې ويل: وژونکی يې ناڅرګند دی او ديه يې د مسلمينو پر بيت المال ده[272]»

دلته که «مالک اشتر» نه وای پاڅېدلی او دغسې خبره يې کړې نه وای، ددې سړي همفکرانو يې خبره تاييدوله او علي کرم الله وجهه ماته کوله؛ خو چې د همدان ټبر مشر؛ مالک اشتر دغسې خبره وکړه، ټبر يې پاڅېد او نور ورپسې شو او سړی يې وواژه او په دې توګه مخالفين زاره تړکي شول.

د مکې په داستان کې هم موقعيت ډېر دقيق او خطرناک و د بني هاشمو مشر مړ شوی و او د قريشو يو بريد دوی له منځه وړل، د قريشو د مشر د زوی دې قصيدې په ټولنه کې دوه رغنده اغېزې پرېښووې:

۱- پر بني هاشمو او نورو مسلمانانو: بني هاشمو يو زړور محور ته اړتيا درلوده، چې دوی هيلمن کړي او له خپرېدو او ډاره يې خلاص کړي، د علي کرم الله وجهه دې قصيدې نه يوازې دا اړتيا ور پوره کړه؛ بلکې نور مستضعف او بيوزلي کړای شوي مسلمانان يې هم هيلمن او زړور کړل.

۲- پر قريشو: که په دې حال کې يو قريشي کافر پر پېغمبر بريد کړی وای، ورپسې په سلګونو نورو پر پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم، بني هاشمو او مستضعفو مسلمينو عمومې يرغل پيدلېده.

خدای، علي کرم الله وجهه وګوماره او په دې قصيدې يې د مکې وضع د پېغمبر اسلام او مسلمانانو په ګټه واړوله لکه څنګه چې د مالک اشتر په يوې وينا د کوفې وضع د علي کرم الله وجهه پر ګټه واورېده.

 

د قريشو د کفارو ځورونه زور اخلي

که څه د قريشو کافران پوهېدل چې د ابوطالب تر وفات روسته نور بني هاشم، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يوازې نه پرېږدي؛ نو د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم پر داسې ځورولو يې پيل وکړ، چې هډو د ابوطالب پر ژوندونې يې دغسې جرائت او جسارت نه درلود.

اوس په مکه کې د اوسېدنې پرمهال د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د دوو تنو ځورونکيو نامې راوړو او د ځورونې څو بېلګې يې درڅرګندوو.

 

ابولهب او مېرمن يې ام جميل

ابولهب د عبدالمطلب زوی او د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم تره و، «لهب» د لمبې پر مانا دی او داچې مخ يې خورا ښکلی و، پر ابولهب يې ياداوه؛ يعنې هغه چې مخ يې د لمبې په څېر رڼا کوي.

د ابولهب ځورونه او کار ورانونه له هغې ورځې پيل شوه، چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم بني عبدالمطلب خپل کور ته راوبلل او دې ځورونې د بدر تر غزا روسته پورې دوام درلود، چې تر یادې غزا روسته، طاعون ته ورته په عدسه رنځورۍ هلاک شو. له ځورونو يې دادي:

یوه ورځ پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د عمومي بلنې به پيل کې د صفا پر غره ودرېد، غږ يې کړ، «واصباحاه!» دا غږ په عربو کې د یو هولناک کار خبرونې ته کارېږي.

په دې غږ پسې قريش پر پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم راټول شول، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وويل: که خبر مو کړم چې د سپرويو لښکر ددې غره له لمنې راځي، منئ يې؟

وويل شول: کله مو هم دروغ درڅخه نه دي اورېدلي [چې په پار يې ستا وينا ونه ومنو] په دې وخت کې کې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وويل: زه مو له يوه سخت عذابه ډاروم.

په دې ټولو کې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم تره ابولهب پېغمبر ته وويل: «تبّاً لک! الهذا جمعتنا؟!»

«هلاک شې! دې خبرې ته دې راټول کړو؟[273]»

ابولهب ويل: دا محمد داسې څيزونه راته وايي او تر مرګ روسته نړۍ وعدې راکوي او په دې باب ادعاوې لري، ګومان نه کوم چې تر مرګ روسته به څه خبره وي او په ملنډو يې د دواړو لاسونو په اورغويو کې پوکل او ويل يې: «تبا لکما!» «غوڅ دې وي: زه خو په لاس کې د محمد له ويناوو څه نه وينم[274]»

د ابولهب مېرمن «ام جميل» (د ابوسفيان خور او د معاويه ترور، چې له اموي کورنۍ وه) هم د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يوه له ځوروونکيو ځنې وه. د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د تګ پر لار به يې اغزي اچول او د حضرت صلی الله علیه وآله وسلم پر ضد يې فتنې راولاړولې، د ابولهب او مېرمن په باب يې «مسد» سورت نازل شو:

تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ. مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ. سَيَصْلَى نَارًا ذَاتَ لَهَبٍ. وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ. فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ.

« مات شه د ابو لهب دواړه لاسونه او هلاک دې شي! شتمني او لاس ته راوړنې یې ورګټورې نشوې. ژر به غرغنډه اور ته ورننوځي (او سوځي به)؛ او خسبه ښځه يې (هم). او په غاړه کې به يې د کجورو (د پوټکيو ځیږه) رسۍ وي.[275]»

د ابولهب دوو زامنو «عتبه» او «عتيبه» د پېغمبر له دوو لوڼو سره واده کړی و او «عاص بن وائل سهيمي» له بلې لور سره قريشو دوی ته وويل: د پېغمبر لوڼې ورطلاقې کړئ، چې په معيشت کې يې ښکېل شي او د اسلام له بلنې پاتې شي او په مقابل کې د قريشو هره نجلۍ چې غواړئ ور واده کوو يې.

عاص بن وائل ونه منله او د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم لور يې طلاق نه کړه؛ خو د ابولهب زامنو دا کار وکړ، مور يې ام جميل د مسد سورت تر نزول روسته ورته وويل: «د محمد لوڼې ورطلاقې نه کړئ، ټکی خبره به درسره و نه کړم!»

ام جميل له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره په دښمنۍ کې په دې هم بساينه و نه کړه، يو وخت يې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په هجو او سپکاوي کې يو شعر لوسته نو يوه ډبره واخسته او د خدای کور ته ولاړه، چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم پرې وولي؛ خو سره له دې چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته مخامخ ولاړ و؛ خو حضرت صلی الله علیه وآله وسلم يې ونه ليده او ستنه شوه[276].

 

¯¯¯

پر پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم تر ټولو قريشو د ابولهب خنډونه اچول اغېزمن و.

لکه چې و مو ويل، د قريشو د کفارو د ژمنليک تر ليکلو روسته، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له خپلو يارانو (د بني هاشم او بني مطلب له دوه خېلو سره) د ابوطالب په شعب (دره) کې د قريشي کافرانو تر محاصرې لاندې وو او قريشو پېر پلور پرې منع کړی و او دوی په تنګلاسۍ کې اوسېدل.

که په دې وخت کې مکې ته کوم سوداګريز کاروان راتله؛ نو د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له يارانو يو تن به ورتله چې آذوقه او خواړه ترې وپېري، په دې وخت کې ابولهب د خدای غليم ودرېده ويل يې، سوداګرو د محمد صلی الله علیه وآله وسلم يارانو ته مو بيې لوړې کړئ، چې څه درڅخه وانخلي،تاسې خو مې له شتمنۍ او پيسو خبر ياست او هم پر ژمنې له عملي کولو ضمانت درکوم، چې څه زيان به نه دررسي.

بيا سوداګرو بيې دومره لوړولې، چې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يارانو څه نشو پېرلی او تش لاس خپلو اولادونو ته ورګرځېدل او کوشنيانو يې له لوږې ژړل او چغې يې وهلې او له دوی سره څه نه ول، چې و يې خوري او په پای کې ابولهب سوداګرو ته د هغه خوراک او جامو ښه ګټه ورکوله چې د محمد صلی الله علیه وآله وسلم پر يارانو يې پلورلي نه وو په دې توګه مسلمانانو له لوږې او بربنډتوبه کړېدل او سختې ورځې يې تېرولې[277].

 

مدينې ته هجرت

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم مدينې ته تر هجرت وړاندې د حج پر وخت چې عربان حج ته راتلل له عربي ټبرونو مرسته غوښته، چې خپل رسالت تبليغ کړای شي. په دې وخت کې يې د خزرج ټبر له يوې ډلې سره چې له مدينې ځنې حج ته راغلې وه، مخ شو او اسلام ته يې راوبلله. دوی چې له يهودو د آخرالزمان پېغمبر د راښکاره کېدو وړاندوينه اورېدلې وه پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يې وپېژانده او اسلام يې راووړ او چې مدينې ته ستانه شول، مدينوال يې له پېغمبره خبر کړل. په دې توګه اسلام په مدينې کې خپور شو.

بل کال له مدينوالو يوه ډله حج ته راغله او له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره يې په اسلام بيعت وکړ، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له مکې مسلمانانو مصعب بن عمير (رض) ورسره ولېږه، چې په مدينه کې مسلمانان شويو ته اسلام او قرآن ورزده کړي او د جماعت لمونځ ورته وکړي.

تردې روسته اسلام په مدينې کې ښه ډېر خپور شو، تردې چې پر درېيم کال څو اويا تنه مدينوال د حج په نيت مکې ته راغلل، په دې سفر کې يې له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره بيعت وکړ چې حضرت صلی الله علیه وآله وسلم دې مدينې ته راشي او اسلامي دولت دې جوړ کړي، چې کله دا ډله مدينې ته ورستنه شوه، له مصعب (رض) سره يې د جماعت لمونخ وکړ او اسلام په مدينې کې رسمي دين وپېژندل شو. په دې وخت کې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د مکې مسلمانانو ته دستو ورکړ، چې پټ په پټه مدينې ته هجرت وکړي په پای کې په مکه کې له مسلمانانو څوک پاتې نه شو، بې له علي کرم الله وجهه او څو تنو مسلمانانو چې د دوی مور و پلار او خپلوان يې بنديان کړي ول.

بلخوا، د قريشو کفار چې په مدينه کې د مسلمانانو له ټولېدو اندېښمن وو، راټول شول، سلا مشوره يې وکړه او ژمنه يې وکړه، چې له هر ټبر دې يو تن د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وژنې ته چمتو شي او د شپې شپې دې حضرت صلی الله علیه وآله وسلم په خپل کور کې ووژني، چې په خپل خيال د اسلام جرړه راوباسي. جبرئيل، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د دوی له هوډه خبر کړ او د خدای له لوري مدينې ته د هجرت امر ورته وشو.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم علي کرم الله وجهه د څلورو کارونو کولو ته مکلف کړ:

۱- سفر ته د سپرلۍ وزله ورته چمتو کول.

۲- پرهغې شپې د پېغمبر په بسترې کې ويدېدل، چې وژونکي وانګېري پېغمبر په خپله بستره کې ویده دی اوحضرت صلی الله علیه وآله وسلم روغ رمټ له مکې ووتلای شي.

۳- له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره د قريشو امانتونه خاوندانو ته يې ورکړي.

۴- مدينې ته د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم کورنۍ راولي.

تردې روسته پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د شپې شپې له حضرت ابوبکر (رض) سره له مکې ووتل او د ثور غره په غار کې پټ شول. علي کرم الله وجهه د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په بستره کې ويده شو قريشو، چې ابولهب (د پېغمبر تره) هم ورسره و، د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وژنې ته توره په لاس له کوره راچاپېر شول. دوی د انګړ د ديوالو تر شا چې په هغې زمانې کې ټيټ و د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم بستره څارله چې پر ګهيځ مهال پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ووژني او داچې علي کرم الله وجهه يې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په بستره کې وليده ګومان يې کاوه خپله پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په بستره کې دی؛ خو چې ګهيځ علي کرم الله وجهه له بسترې راپاڅېد، دوی پوه شول چې ټوله شپه تر ګهيځه تېروتي وو.

قريشي کفار چې له خپلې تېروتنې خبر شول؛ نو د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په لټه کې شول او ثور غره غار ته نژدې ورغلل[278].

په دې وخت کې حضرت ابوبکر (رض) وډار شو، پېغمبر ورته وويل: «مه غمجنېږه! الله راسره دی[279]».

قريشي وګړي له غاره راوګرځېدل، علي کرم الله وجهه د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سپرلۍ ته اوښ وپېره[280] او يو اوښ يې له عامر بن فهيره سره حضرت ابوبکر (رض) ته راوست[281] او له بني الديل[282] ټبر يو تن عبدالله بن اريقط يې لارښود ونيو، چې مسلمان نه و.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له دې درېيو تنو سره له مکې هجرت وکړ، چې له مدينې دوه ميله دباندې د قبا درې ته ورسېدل حضرت صلی الله علیه وآله وسلم په قبا کې پاتې شو، تردې چې علي کرم الله وجهه له کورنۍ سره يې قبا ته راورسېد او له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره د قريشو امانتونه يې خپلو خاوندانو ته ورکړي وو. د مدينې مسلمانان د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له هجرته خبر شول؛ نور هر ګهيځ له مدينې راوتل او تر څاښته به د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په انتظار کې وو او بېرته ستنېدل، تردې چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له ملګرو سره د دوشنبې پر ورځ د ربيع الاول پر اتمه يا دولسمه، له قبا څخه مدينې ته ورغلل.

د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم اوښ د مدينې په منځنۍ ځمکه کې چو شو، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم دا ځای وپېره او د مدينې جومات يې پکې له خښتو او خټو جوړ کړ او پر چهت يې د کجورې د ونې لښتې واچولې، د جومات په روستۍ برخه کې يې د «جنحه» په نامې يوه چوتره جوړه کړه او نېستمن مهاجرين يې پکې مېشت کړل.

همداراز د جومات ترڅنګ يې خپلې هرې مېرمنې ته د جومات د کوټې په څېر کوټه جوړه کړه او له هجرت چې اوه مياشتې تېرې شوې، حضرت عايشه يې خپل کور ته راوسته، روسته يې خپله لور فاطمه، د خديجې بي بي يادګار د خپل تره زوی علي کرم الله وجهه د ابوطالب يادګار ته ور واده کړه او د خپل کور ترڅنګ د خپل کور په څېر کور يې ورجوړ کړ.

 

 

 

د اسلامي ټولنې بنسټ ايښوونه

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ړومبی اسلامي ټولنه دغسې بنيانګذاري کړه؛ له مهاجرينو يې دوه تنه يو له بل سره وروڼه کړل؛ لکه حضرت ابوبکر او حضرت عمر او هم له مهاجرينو يې هر يو له يوه انصاري سره رور کړ؛ لکه حضرت ابوبکر له حضرت خارجة بن زبير انصاري سره او حضرت عمر بن خطاب يې له حضرت عتبان بن مالک انصاري سره او په هر نوبت کې يې علي کرم الله وجهه خپل رور ګاڼه او ورته يې ويل:

«انت اخی فی الدنيا والاخرة: په دنيا او آخرت کې مې رور يې [283]».

همداراز ددې کوشنۍ ټولنې امنيت ساتنې ته يې له مدينه مېشتو شتمنو يهودي ټبرونو سره په سوله کې د ژوند او پر مدينې د يرغلګرانو پر وړاندې يو له بله د ملاتړ او دفاع تړون وکړ، په تېره له بني قينقاع ټبرونو سره چې سوداګر او سودخواره وو او د بني نضيرو او بني قريظه و له دوو ټبرونو سره چې بڼوال بزرګان او پوونده ګر (مالداره) وو، د تړون په ترڅ کې حاکميت (واکمني) او حکميت (منځګړيتوب) پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته ورسپارل شوی و[284].

پېغمبر تردې تړونونو او د داخلي امنيت تر ډاډېينې روسته په مکه کې د اسلام دښمنانو؛ قريشو ته ور پام کړ حال دا، په دې کوشنۍ ټولنېکې له قريشو راتښتېدلي په سلګونو مهاجرې کورنۍ وې، چېپه مکه کې يې ټولې شتمنۍ قريشو لوټ کړې وې او په پوره تنګلاسۍ او د انصارو په مرسته يې په سختۍ ژوند کاوه پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ددې کار چارې ته يوه ډله جنګيالي د قريشو په هغه سوداګريز کاروان پسې ولېږله، چې له شامه مکې ته پر لار و او له مدينې نژدې تېرېده، يو ځل د قريشو پر کوشني سوداګريز کاروان لاسبري شول او پېغمبر دا ولجې پر تنګلاسو وويشلې.

 

د بدر غزا

وضع دغسې وه چې د هجرت پر دويم کال رمضان مياشت کې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم خبر کړ، چې د قريشو يو ستر کاروان له شام څخه مکې ته را روان دی. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم مسلمانانو وهڅول چې د کاروان لټې ته له مدينې ووځي او له درې سوه او ديارلسو(۳۱۳) تنو سره په دې نيت له مدينې ووتل او «بدر» سيمې ته نژدې تم شول، بدر له مدينې څخه اوه منزله لرې د مکې پر لار يوه سيمه ده.

ابوسفيان د قريشو ددې ستر سوداګريز کاروان مشري کوله، له دې پېښې خبر شو ابوسفيان مکيان خبر کړل؛ خو ځان او کاروان يې له نښتې بچ کړ.

قريش له زرو تنو وسلوالو سره له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره د جګړې لپاره له مکې راووتل، څو تنه بني هاشم هم په زور له لښکر سره يو ځای شوي وو، چې له دې ځنې عباس د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم تره او طالب د علي کرم الله وجهه رور و.

قريشو دوی ټپسورول، له دوی ځنې طالب په لار کې له لښکره وتښتېد او مکې ته ورستون شو. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له پېښې خبر شو. د اسلام د لښکر ډېری وګړي انصار وو دوی له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره ملګرتیا کول په خپل بيعت کې مدينې ته د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د راتګ شرط کړی و. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ددې موضوع په پامنيوي او دادی اوس له مدينې دباندې دي او د جګړې په نيت هم راوتلي نه دي؛ نو په لټه کې شو چې ايا انصار دلته او په دې حال کې ځانونه له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره د مرستې ژمن بولي که نه؟

نوځکه يې د سلا مشورې په نامه لښکر راټول کړ او دوی يې خبر کړل، چې سوداګريز کاروان تښتېدلی او د قريشو جګړيز لښکر راوتلی دی، ورته يې وويل: «اشیروا علی».

«نظر مو راته ووايي! څه بايد وکړو؟»

پردې وخت حضرت ابوبکر او حضرت عمر وويل:

«رسول الله! پر خدای قسم دوی قريش دي، چې له خپل ټول زور او دبدې سره راوتلي دي، په خدای قسم قريش له څه وخت چې ځواکمن او يا دبده شوي تر ننه خوار شوي نه دي، پر خدای قسم له هغې ورځې چې قريش کافر شوي ايمان يې رانه ووړ، پر خدای قسم قريش کله هم خپل قدرت او شوکت له لاسه نه ورکوي او درسره جګړه کوي؛ نو جګړې ته چمتو شه.»

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له دواړو او ډارنو خبرو يې مخ واړاوه[285].

په دوی پسې حضرت مقداد پاڅېد و يې ويل:

«رسول الله! د خدای حکم عملي کړه درسره يو. موږ د بني اسرائيلو خبره درته نه کوو، چې خپل پېغمبر ته يې وويل: ته دې له خپل خدای سره ورشه جګړه وکړه موږ دلته پاتېږو! بلکې وايو: له خدای سره دې له هغو سره جګړه وکړه درسره يو او ورسره جنګېږو. پر هغه قسم چې پر حق يې رالېږلی، که د سمندر تر کڅه ولاړ شې درسره يو.»

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د خير دعا ورته وکړه او بيا يې خپله خبره وکړه «اشېروا علیّ- خلکو خپل نظر راته ووايئ» انصار پوه شول چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د دوی نظر غواړي. حضرت سعد بن معاذ د انصارو له مشرانو پاڅېد و يې ويل: يا رسول الله: لکه چې زموږ نظر غواړې؟

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وويل: هو

سعد (رض) وويل: د انصارو له لوري ځواب وايم:

«پېغمبره! ښايي د يوه کار په نيت له مدينې راوتلی يې او اوس له خدايه د بل کار حکم دررسېدلی دی. پېغمبره! ايمان مو درباندې راوړی، ته مو تصديق او منلی يې او ژمنه مو درسره کړې، د کوم کار چې امر درته شوی عملي يې کړه. پر هغه قسم چې ته يې پر حق رالېږلی يې، که سمندر ته ورګډېږي، درسره ګډېږو، که څه يو تن مو پاتې نشي. چې له چا سره نښلون غواړې و يې کړه او چې له چا سره پرېکون غواړې؛ نو همدغسې وکړه، څومره چې غواړې له شتمنۍ مو درواخله او تر نه اخستو يې په اخستو خوشحالېږو» د وينا تر پايه يې:

د سعد (رض) خبرې چې پای ته ورسېدې، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وويل: « د خدای په برکت روان شئ، چې زما د بريا زېری يې راکړی اوس ته وا دا کافرانو وژنه وينم.»

بيا يې د قريشو د هر يو مشر وژنځی وروښود[286].

د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم لښکر په بدر کې واړول. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته يې څپری جوړ کړ او شا ته يې حضرت ابوبکر دې خوندي ځای ته ورغی او همدلته د جګړې تر پايه و[287].

د قريشو وسلوال لښکر چې را ورسېد؛ نو د رمضان مياشتې پر اولسم د کافرانو او مسلمانانو ترمنځ د «بدر» غزا ونښته.

 د اسلام په لښکر کې علي کرم الله وجهه او حضرت حمزه تر ټولو ډېر مېړانه وکړه او د کافرانو مشران او اتلان يې ووژل[288]. انصارو هم مېړانه وکړه او سخت وجنګېدل څو تنه بني هاشم چې په زور د قريشو په لښکر کې بدر ته راغلي وو، د مسلمانانو پر ضد ونه جنګېدل.

جګړه د مسلمانانو په بريا پای ته ورسېده، مسلمانان څوارلس تنه شهيدان شول، شپږ تنه مهاجرين او اته تنه انصار، د مشرکانو هم اويا تنه ووژل شول او اويا تنه بنديان.

له وژل شويو ځنې «عتبه»، «شيبه» او «حنظله» د هندې پلار، رور او زوی و، چې حمزه (رض) اوعلي کرم الله وجهه وژلي وو[289]، «هند» د ابوسفيان مېرمن او د معاويه مور وه.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د بدر پر ورځ د بني هاشمو او څو تنو نورو نامې واخستې او د دوی وژنه يې نهې کړه. دا هغه کسان وو چې يا په زور د قريشو له لښکر سره راغلي وو؛ لکه بني هاشم او څو تنه نور او يا داچې په مکه کې يې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د اوسېدنې پرمهال د اسلام خدمت او له پېغمبره یې دفاع کړې وه؛ لکه «ابو البختری» چې د څو تنو په ترڅ کې يې د مسلمانانو پر ضد د قريشو د ژمنليک په څېرې کولو کې همکاري کړې وه.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په تېره د عباس نامه واخسته، و يې ويل: مه يې وژنئ ځکه قريشو په زور راوستی دی. په دې وخت کې د عتبه زوی، ابوحذيفه وويل: موږ خپل پلرونه، زامن او خپل کسان ووژنو او عباس ونه وژنو، پر خدای قسم که يې ووينم، توره پکې ور ټومبم!

حضرت عمر وويل: رسول الله! پرېږده، چې په توره يې غاړه ور پرې کړم، پر خدای قسم خپل منافقت يې ښکاره کړ[290].

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم حضرت عمر ته اجازه ور نه کړه.

 

د ولجو (غنیمتونو) پر ويش اختلاف

د قريشو لشکر چې ماتې وکړه او مخ پر شا شو؛ نو د اسلام يو شمېر جنګيالي په بېديا کې ورپسې شول، څوک چې په لاس ورغی، و يې واژه او يا يې له ځان سره راوړه او يو شمېر کسانو د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له ځايه ګرچاپېره پاسوالي کوله،هسې نه چې دښمن د اسلام پوځ له پېغمبره د لرې والي په حال کې له فرصته ګټنه وکړي او د پېغمبر پر ځای بريد وکړي.

تر جګړې روسته، ددې درې واڼو ډلو ترمنځ د غنیمتونو پر سر اختلاف شو. هغې ډلې چې له ځان سره غنیمتونه راوړي وه، دا يې د ځان ګڼل او نورو ته پر څه حق قايل نه وو.

هغوی چې په دښمن پسې شوي وو، ويل يې: پر خدای تاسې تر موږ د غنیمتونو حقوال نه ياست؛ ځکه که موږ دښمن تعقيب او بوخت کړی نه وای، دوی نه پرېښووای، چې مالونه يې ولجه (غنیمت) کړئ.

او هغوی چې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم پاسوالي کوله و يې ويل: چې د دښمن مالونه مو بې پاسواله وليدل؛ نو وډار شو، که ورشو او دا غنیمتونه راټول کړو او دښمن د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ځای بې ساتندويآنو وګوري او راستانه شي او پر پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم بريد وکړي؛ نوځکه موږ پر خپل ځای پاتې شو؛ نو تاسې تر موږ غنیمتونو ته وړ نه ياست.

په دې حال کې پر پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وحې راکېوته او دا مالونه يې د خدای او رسول وګڼل. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم امر وکړ له چا سره چې غنیمتونه وي رادې وړي او يو تن انصاري يې د غنیمتونو راټولولو مسوول کړ. بيا له بدر څخه د مدينې پر لور رهي شول او مدينې ته نژدې «سير» سيمې ته چې ورسېدل؛ نو دلته تم شول او امر يې وکړ، چې غنیمتونه دې پر ټولو يو رنګ وويشل شي[291].

د عربي ټاپووزمې پر خلکو د بدر غزا اغېزې

د جزيرة العرب د ټبرونو عزتمن او خورا شتمن يې په مکه کې د «قريشو ټبرونه» وو او پر دوی ټولو يې هیبت و، د دوی پر وړاندې خورا بېوزلي خلک په هغې زمانې کې د عربي ټاپو وزمې مسلمانان وو، چې له دوی ځنې يوه ډله یې د قريشو د ربړونې او ځورونې له ډاره حبشې ته ولاړل او نور خپاره واره د شپې شپې او پټ مدينې ته ورمهاجر شول.

دا دواړه ډلې په ځواک کې له توپير سره سره په بدر سيمه کې يو له بل سره وجنګېدې او په پايله کې د قريشو اويا تنه چې مشران يې هم پکې وه ووژل شو او اويا تنه بنديان شول، مسلمانانو د دوی خېمې، اسونه اوښان، جنګي وزلې او نوره شتمني مدينې ته يووړه او پاتې قريشو مات ګوډ له جګړې څخه مکې ته وتښتېدل.

دې حيرانوونکې ښکارندې دا سخت زړي ولړزول او له اسلام او مسلمانانو يې ارزونه واوړېده.

په مدينه کې «عبدالله بن اُبې» چې مدينې ته تر هجرت وړاندې د مدينې د پاچاهۍ نوماند و؛ نو د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ورتګ او د انصارو او يهودو ترمنځ د تړون لاسليک يې ټولې هيلې لاهو کړې، تر بدر جګړې مخکې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د ماتې هيلمن و؛ خو تر غزا روسته ناچار غاړه يې کېښووه او له ټولو يارانو سره يې اسلام راووړ.

 بلخوا، «يهودو» د مدينې ښار نويو نيستمنو راغليو ته په ټيټه کتل، تر جګړې روسته په خپلې تېروتنې پوه شول. دوی په مدينه کې د اسلام په پرمختګ د خپل پرمختګ د غوراوي او ښاغليتوب لاملونه له لاسه ورکول؛ ځکه يهود تل په بې بندوباره، بې موخې او ګډه وډه ټولنه کې وده کوي، په سودخورۍ او زېرمو لاس پورې کوي. د اسلام په راتلو په مدينې ښار کې بيخي بې بندوباري له منځه تللې وه، د اوس او خزرج قبايلو شخړې چې په خونړيو جګړو بدلېدې، چې اوس او خزرج هر يو د يهودو له يوه يوه ټبره وسلې اجاره اخستې او ډېره ګټه يې ترې اخسته، دا مهال سره وروڼه شوي او په يوې با ثباتې ټينګې پاکې ټولنې کې په سوله ژوند کوي، چې هېڅ پردي پکې سوړه نشو کولای.

يهود، د بدر تر غزا روسته، پر خود شول او د اسلام په چارو کې د خنډ اچونې او د مسلمانانو ترمنځ د دښمن پيدا کولو په لټه کې شول. په دې چار کې تر ټولو فعال د «بني قينقاع» ټبر و، ابن هشام روايتوي.

«پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم دوی د بني قينقاع په بازار کې راټول کړل، ورته يې وويل:

«يهودو! له خدايه وډار شئ چې د قريشو پر حالت اخته نشئ او اسلام راوړئ، تاسې پوهېږئ چې زه د خدای پېغمبر يم، زما پېغمبري ستاسې په کتابونو کې راغلې ده او خدای زما پر پېغمبرۍ ژمنه درنه اخستې ده.»

يهودو وويل: محمده! انګېرې موږ ستا د قوم (قريش) په څېر يو؟ دا دې مغرور نه کړي چې له داسې قوم سره دې جګړه وکړه، چې په جګړې نه پوهېدل او يو فرصت دې ترلاسه کړ، پر خدای قسم که درسره جګړه وکړو، پوه به شې چې موږ پخپله يو!»

 

له يهودو سره لومړۍ نښته

يهود د خنډنو پر اچولو لګيا وه، تردې چې يوه ورځ د يو انصاري مېرمن[292] د بني قينقاع په بازارونو کې د يو زرګر هټۍ ته ورغله ټينګار یې پرې وکړ، چې مخ ښکاره کړي، ښځې ونه منله، زرګر د ښځې لمن له شا څخه پر يوې داسې وزلې تر ملا پورې پورته یې وتړه، ښځه چې پاڅېده عورت يې ښکاره شو. يهودو پرې وخاندل، ښځې چغه کړه، يو مسلمان نارينه پاڅېد او زرګر يې وواژه.

د بني قينقاع خلک راټول شول او دا مسلمان يې وواژه او له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره يې خپل تړون مات کړ او په خپلوکلاګانو کې ورټول او جګړې ته چمتو شول. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم دوی پنځلس ورځې د درېيم هجري کال د شوال له پينځلسمه، د ذی قعدې تر لومړۍ محاصره کړل، چې په پای کې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته تسليم شول[293].

په دوی کې اوه سوه جنګيالي وو، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم دوی ټول د شام اذرعات ته وشړل او د دوی شتمني يې ولجه (غنیمت) کړه. شتمنۍ يې کرنه او د کجورو باغونه نه وه. دوی سوداګر وو او د جګړې وزلې او د زرګرۍ سامان يې درلود. د ولجو (غنیمتونو) پينځمه پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم واخسته او پاتې يې پر مسلمانانو وويشله[294].

تر بدر جګړې روسته مکیان يو کال د خپلو وژل شويو په ماتم او وير کې وو او ځانونه يې غچ اخستو ته چمتو کول. په پای کې يې د درېيو زرو جنګياليو، درېيو زرو اوښانو او د دوه سوو آسونو په سنبال لښکر کې مدينې ته ورمخه کړه.

 

د اُحد غذا

«اُحد» له مدينې دباندې يو ميل لرې د يوه غره نامه ده. قريشي کافرانو پر درېيم هجري کال د ابوسفيان په مشرۍ له سنبال پوځ سره مدينې ته ورمخه کړه، د همدې کال د شوال پر دوولسمه د چهارشنبې پر ورځ د اُحد غره ته ورنژدې يې واړول. «ابوسفيان» له پوځ سره د «لات» او »عزّی» بوتان هم راوړي وو او هم د پوځيانو هڅونې ته يې د قريشو د مشرانو پينځلس تنه مېرمنې د خپلې مېرمنې «هند» په مشرۍ يې له پوځ سره يوځای کړې وې. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له مهاجرو او انصارو سره سلا مشوره وکړه، چې ايا په مدينه کې پاتې شي او نارينه د مدينې په کوڅو کې چې د قريشو لښکر پکې جګړه نشي کولی، مخامخ ورسره وجنګېږي او ښځې او هلکان له بامونو ډبرې پرې ووروي، يا داچې لښکر له مدينې بهر په بېديا کې جګړه ورسره وکړي. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له سوق الجيشي او استراتيژيک نظره په مدينې کې د پاتېدو او جګړې کولو پلوی و او د اوس ټبر مشر عبدالله بن اُبې هم همدا نظر و؛ خو ډېری جنګياليو، چې حمزه (رض) هم پکې و، ويل دا مو ماتې ده، چې د قريشو لښکر ته دباندې ولاړ نه شو. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم حکمت په دې کې وليد چې د اسلامي پوځ رای ومني او له مدينې ووځي او په بېدیا کې له قريشو سره وجنګېږي؛ ځکه په مدينې کې د پاتېدو په حال کې د جنګياليو د شهادت غوښتنې روحيه کمزورې کېده.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له زرو تنو جنګياليو سره چې عبدالله بن اُبی او لارويان يې هم په دې لښکر کې ورسره و، له مدينې ووتل. عبدالله بن اُبې په لار کې تر خپل فرمان لاندې کسانو ته وويل: پېغمبر د ځوانانو ومنله او زما رايه يې ماته کړه! او له خپلو درې سوو تنو لارويانو سره مدينې ته ورستون شو.

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم له اوو سوو تنو سره د اُحد غره ته نژدې ورسېد او د قريشو د لښکر پر وړاندې يې واړول د شنبې پر ورځ د شوال په نيمايي کې جګړه پيل او پر همدې ورځ پای ته ورسېده.

 

د دواړو لښکرو مخامخېدل

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د اسلام اووه سوه جنګيالي د اُحد غره مخې ته ليکه کړل، چې د اُحد غر يې تر شا و. اُحد غره د لمن په کنډو کې يې د حضرت عبدالله بن جبير په مشرۍ، پنځوس تنه غشي ايشتونکي وګومارل چې هسې نه د قريشو سپاره له کنډو څخه د مسلمينو پر لښکر بريد وکړي؛ نوځکه دوی يې ځای پر ځای کړل، چې د بريد پر وخت يې پر شا وتمبوي. ابوسفيان، «خالد بن وليد» د دوو سو سپرو لښکر مشر کړ او د لښکر بيرغ يې د بني عبدالدار ټبر «اتلانو» ته ورکړ. هند له ورسره ښځو د مشرکانو د لښکر شاته روانه وه، چمبه يې وهله او په حماسي اشعارو او رجز يې لښکر هڅاوه، چې د قريشو د بيرغچيانو شاته ورسېده، په چمبو وهلو يې وويل:

ويها بني عبدالدار، ويها حماة الادبار،خرباً بکل بتار.

«هن د بني عبدالدار نارينه وو، هن اې د لښکر مرستندويانو او د لښکر د شا ساتونکيو! تېرې تورې ووهئ.»

په قريشي لښکر کې د «وحشي» په نامې يو تور او بې باکه مريي و، چې له لرې يې اتلان په نښه کول او کاري ګوزار يې پرې کاوه، هند ورته وويل: که په جګړه کې له محمد، حمزه يا علي کوم يو ووژنې له مريتوبه آزادېږې، وحشي وويل: د محمد او علي څه نه شم کړای؛ ځکه محمد يوه ډله ساتندويان لري او علي هم په جګړه کې د زمړي په څېر بريد کوي او په عين حال کې له هرې خوا ځان څاري؛ خو حمزه ځپلی شم؛ ځکه د زمري په څېر بريد کوي؛ خو شا و خوا نه څاري.

 

د جګړې پيلامه

د مشرکانو بيرغچي، طلحه د عثمان زوی، چې «کبش الکتيبه» (د لښکرو د اتل کتنايه ده) يې ورته وايه، جګړه پيل کړه او غږ يې کړ.

«هن د محمد يارانو! انګېرئ، خدای موږ ستاسې په تورو دوزخ ته ورلېږي او تاسې زموږ په تورو جنت ته! ايا داسې څوک درکې شته، چې په توره يې جهنم ته ولاړ شم، يا يې زما توره جنت ته ولېږي؟»

علي کرم الله وجهه ورغی، ورته يې وويل: «پر هغه قسم چې زما ساه يې په واک کې ده درڅخه نه جلا کېږم، تردې چې یا ته مې په توره دوزخ ته ولاړ شې يا ستا په توره جنت ته ولاړشم» او په همدې شېبه کې علي کرم الله وجهه د تورې ګوزار پرې وکړ او يوه پښه يې ترې غوڅه کړه، پر ځمکه ولوېد اوعورت يې ښکاره شو.

په دې وخت کې طلحه، علي کرم الله وجهه ته وويل: د تره زويه! پر خدای او خپلوۍ قسم درکوم، چې ما پرېږده! علي کرم الله وجهه پرېښود، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په لوړ «الله اکبر» ووايه.

چې علي کرم الله وجهه راستون شو، اصحابو ورته وويل: ولې دې و نه واژه علي کرم الله وجهه وويل: د تره د زوی عروت مې چې ښکاره شو، خپلوي ته يې راوبللم ترې وشرمېدم.

په دې وخت کې جګړه پيل شوه، علي کرم الله وجهه چې د قريشو بيرغچيان له پښو راوغورځوي،هر يو يې واژه، بل يې بيرغ اوچتاوه، جګړې دوام درلود، چې لس تنه يې ووژل شول، تردې روسته د دوی ازاد کړای شوي بيرغ پر اوږو کړ، دا هم علي کرم الله وجهه وواژه، په دې وخت کې د قريشو بيرغ پر ځمکه ولوېد.

د قريشو لښکر چې دا وضعيت وليده وتښتېدل، حضرت حمزه، حضرت ابودجانه انصاري او نورو مهاجرو او انصارو او جنګياليو هم مړانه وکړه. د مسلمانانو لښکر د قريشو په لښکر پسې شول، چې خيمو ته يې ورسېدل د قريشو لښکر له خپلو خيمو هم د بېديا خوا ته وتښتېدل، د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم لښکر چې د قريشو خېمو ته ورسېدل؛ نو د غنیمتونو پر راټولولو بوخت شول.

کومو نارينه وو چې د اُحد غره د لمن کنډو ساته، چې دا حالت يې وليد؛ نو جنګ يې پای ته رسېدلی وګاڼه او څلوېښتو تنو د خپل مشر له امر سره مخالفت وکړ، د ساتنې خپله سيمه يې پرېښووله او د قريشو په خيمو کې د اسلام له لښکر سره يو ځای شول.

خالد بن وليد چې دا صحنه وليده، له فرصته په ګټنې او تر خپل فرمان لاندې له دوو سوو سپرو سره د غره له شا راغلل، عبدالله بن جبير(رض) او څو تنه ملګري يې ورشهيدان کړل، بيا يې له غره د لښکر پر شا بريد وکړ او د جګړې ډګر ته ورننووت؛ خو د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم لشکر د مشرکانو په خېمو کې خپور وور و.

په دې وخت کې يو قريشي د قريشو بيرغ اوچت کړ، د قريشو لښکر چې دا حال وليد له بېديا راستانه شول او له بل لوري يې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم پر لښکر بريد وکړ، د قريشو د دوو ټوليو پوځيانو، د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم لښکر له دوو خواوو راګېر کړ او سخته جګړه ونښته. په دې وخت کې وحشي فرصت وموند او د حمزه (رض) زړه يې په نښه کړ، حمزه (رض) پر ځمکه ولوېد او شهيد شو، د اسلام لښکر يوه بله ډله هم شهيده شوه.

مشرکانو له هرې لوري پر پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم بريد وکړ، نسيبه مازنیه، يوې انصارې ښځې چې په جګړه کې يې ټپيانو ته اوبه ورکولې[295] چې حالت يې داسې وليد، له پېغمبر څخه پر دفاع بوخته شوه چې په پای کې ټپي او جګړې او دفاع بېوسې کړه.

مدينوال خبر شوو، د انصارو ځينې کسان چې په مدينه کې وو، د جګړې ډګر ته ورغلل او شهيدان شول، په دې حال کې يو مشرک پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم په تېږه وويشت، مبارک تندی او غاښ يې مات شول مبارکه پوزه يې هم ولګېده او وينه ترې ولاړه، په دې وخت کې د قريشو د اتلانو پر له پسې ډلو د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وژنې ته له هرې خوا حملې پرې کولې، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم علي کرم الله وجهه ته وويل: يا علي! دا ټولې لرې کړه، په دې وخت کې جبرئيل، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم ته وويل:

يارسول الله! ان هذا للمواساة

يا رسول الله! داده سرښندنه.

پېغمبر وويل: «علی له ما دې او زه له علي يم».

جبرئيل وويل: او زه ستاسې د دواړو يم، په دې وخت کې يې يو غږ واورېده چې ويل يې:

لاسيف الا ذوالفقار! لا فتی الاعلی!

بې له ذوالفقاره [د علي توره] بله توره نشته! او بې له علي بل ځوانمرد نشته.

په دې حال کې يو مشرک د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يو صحابي، مصعب بن عمير(رض)، شهيد کړ او و يې انګېرله، چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يې شهيد کړی دی؛ نوغږ يې کړ: محمد مې وواژه! دا غږ په دواړو لښکرو کې خپور وور شو او اغېز يې وکړ. د اسلام لښکر د جګړې له ډګره هرې خوا ته وتښتېده.

يعقوبي وايي له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره يوازې علي کرم الله وجهه، حضرت طلحه او حضرت زبير پاتې وو، د اسلام لښکر يوه تښتېدلې ډله د اُحد غره ته ختلې وه، راټول شول او و يې ويل: کاشکې څوک عبدالله بن اُبې ته ورغلي واي، چې له قريشو امان راته واخلي.

پېغمبر څو تنه تښتېدونکي وليدل، يوه يوه ته يې په نامې ورغږ کړ، ځينې يې راوګرځېدل، چې پينځلس تنه شول او له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم راتاو شول، په دې وخت کې يې پېغمبر د اُحد غره ته ور پورته کړ، علي کرم الله وجهه په خپل ډال کې اوبه راوړې او له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم څخه يې وينې پاکې کړې.

د جګړې دګر له اسلامي جنګياليو تش شو، «هند» له ځان سره راوستې ښځې ډګر ته راوستې او په خپله يې د حمزه (رض) او نورو شهيدانو پوزې پرې کړې او له دوی يې غاړه کې او خلخال (يو ډول فلزي کړئ ده، چې ښځې يې ښکلا ته په پښو کې اچوي) جوړ کړ او وايې غوستې، خپله غاړه کۍ او خلخال يې وحشي ته ورکړې. روسته ښځو هم همدغسې وکړل، هند د حمزه (رض) خېټه څېرې کړه، ځيګر يې ترې راويست پر خوله يې کړ، چې و يې وخوري؛ خو و يې نشو کړای او له خولې يې دباندې واچوو،«ابوسفيان» د حمزه (رض) پر جنازې ودرېد او خپلې نېزې يې د حمزه (رض) مخ واهه ويل يې وڅکه چې زړه سوی دې پرې کړ.

حليس، د احابيش ټبر مشر د قرويشو همژمني دا حالت وکوت،غږ يې کړ: زما ټبره! ووينئ د قريشو مشر د خپل تره زوی له بې سا جنازې سره څه کوي!

ابوسفيان ورته وويل: يوه ښويېدنه وه پت راباندې واچوه.

په دې وخت کې ابوسفيان غږ کړ: آيا محمد ژوندی دی، ورته وويل شول:هو

ابوسفيان غږ کړ: « اعل هبل! اعل هبل» سرلوړی او غوره اوسئ ای د هبل بوته! سرلوړی او غوره اوسې ای د هبل بوته!

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وويل: په ځواب کې يې ووايي: «الله علی و اجل – الله لوی، ستر او با جلالت دی»

ابوسفیان غږ کړ: «لنا العزي ولا عزی لکم»: «موږ د عزی بوت لرو او تاسې يې نه لرئ»

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم وويل: په ځواب کې يې ووايي: «الله مولانا ولا مولی لکم»: «الله زموږ مولا ښاغلی او پالندوی دی،او تاسې ښاغلی او پالندوی نه لرئ».

د اُحد جګړه د اته شپېتو تنو مسلمان جنګياليو په شهادت پای ته ورسېده. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم امر وکړ چې شهيدان د اُحد غره په لمن کې خاورو ته وسپاري او پر همدې ورځ مدينې ته راستانه شول.

 

لنډه پرتلنه

په دې جګړه کې د قريشو له بيرغچي سره د علي کرم الله وجهه چلن او د حمزه سيدالشهداء له تنې سره د ابو سفيان او هند (د معاويه پلار و مور) د چلن پرتلنه د پاموړ ده.

همداراز له پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم سره د مينې او ورڅخه د ځان تېرېدنې په باب (د يوې انصارې ښځې) «نسيبه» چلن او د مسلمانانو پر وړاندې د يوې قريشي ښځې هندی چلن پرتلنه هم د پاموړ ده.

 

د حمراء الاسد غزوه

قريشو مکې ته په ستنېدا کې سلا مشوره وکړه، و يې ويل: ولې د محمد لښکر تر ماتې روسته پر مدينه يرغل نه ور وړو، چې کار يې ورتمام کړو؟

پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم چې له اُحد څخه مدينې ته ورستون شوی و، پر لومړۍ شپه له دې خبرې خبر شو، پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم يې پر سبا يکشنبې ورځ د شوال پر اتمه امر وکړ، چې د دښمن تعقيبولو ته له مدينې يو لښکر ووځي او يوازې په اُحد جګړه کې ټپیان دې په لښکر کې برخه نه اخلي.دا دريځ د هغوی ټپسوري وه، چې په اُحد جګړې کې تښتېدلي و، په لښکر کې حاضر ټپيان پر هماغه ورځ له مدينې ووتل او له مدينې اته ميله وړاندې حمراءالاسد ته ورسېدل.دلته لښکر تم شو او دوه تنه د خبر موندنې لپاره د قريشو د لښکر پر خوا ورغلل،د خزاعه ټبر يو تن چې له بني هاشمو سره همژمنی و، ابوسفيان يې له دې پېښې خبر کړ او قريش يې د يو څرګند شعر په ترڅ کې د پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د لښکر له هيبته وډار کړل، ابوسفيان په ډار د قريشو لشکر مکې ته ور روان کړ او څوک يې ولېږه، چې پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم د قريوش له تعقيبه وډار کړي. پېغمبر صلی الله علیه وآله وسلم درې ورځې په حمراء الاسد کې پاتې شو او چې مکې ته د قريشو د لښکر له ورتلو خبر شو نو مدينې ته راستون شو[296].

د اسلام د پېغمبر (ص) د بعثت له برکته داسلامي امت ځانګړنې

له ځانګړیو ځانګړونو سره د اسلامي امت جوړېدل، د دې بعثت له برکتونو ځنې وو. اسلامي امت یوازې دا نه دی، چې یوه ډله د ګروهیز چورلیځ پر شاوخوا راټول شي؛ بلکې اسلامي امت، – لکه څنګه چې د اسلام مکرم نبي او د قرآن ښوونو طرح او کړلار یې ورته جوړه کړې وه- د انسانانو يوه ټولګه ده، چې له علم، اخلاقو، حکمت، اړیکو او ټولنې برخمن دي او د دې ټولو پایله، د هغه تکامل لوړو پوړیو ته ور رسېدل دي، چې خدای یې استعداد په انسان کې ایښی دی. اسلامي امت د اسلامي روزونې څرګندوی دی او دا چار د اسلام مکرم نبي په خورا نامساعدو حالاتو کې له صفره پیل کړ.

پر هغه ورځ، چې د توحید غږ، د بعثت تر پرتمینې شېبې روسته، د اسلام د مکرم نبي له ستوني راووت، نړۍ- په ټولو لیکو کې یې- د کفر، ظلم، له اخلاقو لرې او په مفاسدو او ستونزو کې ورډوبه نړۍ وه. دا ستر حرکت د رسول الله په ژوند کې د دیارلس کلونو په ترڅ کې د معجزې په بڼه ترسره شو او تر دیارلس کلونو روسته په مدینه کې د اسلامي امت لومړۍ بلاربونکې نطفه کېښوول شوه. هغه څه چې کولای یې شول، چې دا مرکزي هسته، په هغه څه بدله کړي، چې نن یې موږ په څلورمه او پینځمه هجري پېړۍ کې پېژنو، عبارت و له، روښانه ایمان، څرګندې او هر اړخیزې ښوونې، کوټلې اراده او پرله پسې هڅې؛ دا ول، چې و یې کولای شول، د مدینې د څو زره تنیزو کوشنۍ ټولنه یې د هجرت په لومړيو کلونو کې په ستر، ځواکمن، عالم او عزیز امت او د پینځمې او څلورمې پېړۍ د نړۍ لپاره د علم او حکمت راخوټېدونکې سرچینه کړي- چې دا راته تاریخ شرحوي- بیا اسلامي امت په خپلو خورا لاندې باندې کېدو کې، په هر ځای کې یې چې له دې ښوونو غفلت وکړ، مات او پرشا تګ یې وکړ. په هر ځای کې چې یې علم، اخلاق، ټولنیزې اړیکې، مانیز اقتدار، عزت، وحدت او تردې ټولو غوره، عدالت ته شا کړه؛ نو وده یې په ټپه ودرېده او پرشا تګ یې وکړ او چار یې تردې راورسېد، چې یرغلګرو، متعرضو او طماع ځواکونو وکولای شول، دا امت ټوټه ټوټه کړي. یو د بل پر وړاندې یې کړي او یو بل کمزوري کړي، پر هغوی لاسبري شي او سرچینې یې ترې واخلي.

 

 

 

د حضرت محمد (ص) شخصیت

د بشر په تاريخ کې د اسلام د پېغمبر وګړې سارى نه درلود هغه وګړه، چې د ځلانده لمر په څېر د انسانيت په اسمان کې ځلېده او اخلاقي ارزښتونو او انساني کمالاتو ته يې ساه ورکوله. داسې ځانګړنې يې درلودې، چې هېڅ قلم، ليکوال او وياند يې نشي تعريفولاى او که څومره يې هم د خویونو او وګړې په هکله خبرې وشي؛ نو حق به مو بيا هم نه وي ادا کړى.

 

د رسول الله (ص) څېره

 له حضرت علي (ک)، حضرت ابوهريره، حضرت جابربن سمره او حضرت هند بن هاله (رضى الله عنهم) په رانقل شويو روايتو کې راغلي: رسول الله (ص) د هر ليدونکي په نظر کې ډېر ستر او باوقاره ښکارېده، د خلکو په زړونو کې يې ځانګړى ځاى درلود، څېره يې د څوارلسمې سپوږمۍ په څېر ځلېده او د څېرې رنګ يې سپين توربخن و نه چاغ و او نه ډنګر، سپينه او نوراني څېره يې درلوده، غټې او تورې سترګې يې درلودې او وريزې يې تورې او په زړه پورې وې. مبارک سر يې مناسب او غټ و، اوږدوالى يې مناسب و جيګ تندى يې درلود، وريځې يې نښتې او مخ يې کړوپ نه و، د لاس ورغوى يې پلن او مټې يې اوږدې وې، اوږې يې پلنې او غټ بندونه يې درلودل، د لاس ورغوى او د پښو تلي يې کلک او پلن ول. سينې يې ويښنان نه درلودل، ته وا د پښې تلي يې د نورو خلکو په څېر نه دي، اوږده باڼه يې درلودل، ډکه ږيره يې درلوده، چې د سر او ږيرې په وېښتانو کې يې څو سپين وېښتان هم ول، چې رنګ کړی يې وو، چې شنه ښکارېدل خوله يې مناسبه ستره وه، غاښونه سپين او يو له بله بېل ول. وېښتان يې جړپړ نه ول. له سينې تر نامه يې د وېښتانو يوه نرۍ لیکه وه، د رسول الله (ص) ټول بدن له غړيو سره انډول و نس يې له سينې سره مساوي وه، سينه يې پراخه او ورمېږ يې ښکلى او د سپينو زرو په څېر ځلېده.

 

د پېغمبراکرم (ص) اندام

د پېغمبراکرم پښې ‏او لاسونه اوږده او ښوى ول، چې غوټې پکې نه ليدل کېدې، د پښو لینګي‏يې ‏انډول ول او ډېرې غوښينې وې. زنه يې لنډه او مناسبه وه او لږه راوتلې وه. پنډۍ يې پلنې او غټې نه وې. خاصره لګن يې د مېړنيو په څېر پلن و، د رسول الله (ص) غړي کلک نه لنډ او نه اوږده ول، د سر وېښتان يې نه جړ پړ ول او نه ګونجې وو، مخ يې مناسب و، نه ډېر ډنګر و او نه غوښين، د مخ سپين والى يې هم په زړه پورې و.

هډوکي يې کلک او غټ وو، چې پر لار تل په خپل واک کې و. د پوزې سوري يې تنګ نه ول، ګېډې او سينې يې وېښتان نه درلودل خو له سينې تر نامه يې د وېښتانو يوه نرۍ ليکه وه. د سر دواړو اړخ ته يې سپين وېښتان وو، چې د پېغمبر د زوړوالي نښه وه.

 

د پېغمبراکرم (ص) تګ

د لاسو ورغوي يې پلن او د عطارانو په څېر خوږبويه ول د لاس اوږده، قلمي هډوکي يې درلودل، د خندا اوخوشحالۍ پرمهال يې مخ د هندارې په څېر ځلېده، په دبدبه او ورو ګامونه يې اخستل، د تګ پرمهال يې مخې ته کتل، په نېکچاريو کې تر ټولو مخکې و. داسې به تله؛ لکه پر ځوړي، چې روان دى، د خندا پرمهال به يې د ږلۍ په څېر غاښونه راښکاره شول؛ خو د غاښونو سپين والى به يې ډېر ژر په شونډو پټاوه.

په اوږوکې يې د نبوت ټاپه وه:

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم ښکلى اندام او ښکلي اخلاق درلودل، تندى يې ورين و او په ورين تندي يې له خلکو سره خبرې کولې، تندی يې د ځلاند څراغ په څېر د خلکو سترګې ځانته رااړولې، د ملغرو په څېر ترې خولې راتويېدې، چې د خولو بوى يې تر مشکو هم په زړه پورې و او د اوږو په منځ کې يې د نبوت ټاپه وه.

د رسول الله (ص) ليدل:

حضرت ابوهريره(رض) ويلي: رسول الله (ص) به چې شا يا مخې ته کتل؛ نو ټول به راګرځېده.

*د پښوپنډۍ يې:

حضرت جابربن سمره (رض) ويلي، چې د رسول الله (ص) د پښوپنډۍ نرۍ وې.

*په ږيره کې سپين:

حضرت ابوجحيفه (رض) ويلي: د پېغمبراکرم (ص) پر زنه او اننګو کې سپين وېښتان ليدل کېدل.

*د وېښتانو څلور چوټي:

حضرت ام هاني (رض) وايي: ومې ليدل، چې رسول الله (ص) خپلو وېښتانو ته څلور چوټي وراچولې وې.

ابن شهرآشوب وايي: په واقع کې پېغمبراکرم (ص) به خپلو وېښتانو ته دوه چوټۍ وراچولې، چې دا يې د نېکه (هاشم) يو دود و.

*د پېغمبراکرم (ص) وېښتان:

 حضرت انس بن مالک(رض) وايي: د رسول الله (ص) د ږيرې او سر په وېښتانوکې يوازې څوارلس سپين وېښتان ول.

* او روايت شوي، چې: ١٧ سپين وېښتان يې درلودل.

*حضرت عبدالله بن عمر (رض) وايي: د رسول الله (ص) د زوړوالي نښه يوازې شل سپين وېښتان ول.

*حضرت براء بن عازب(رض) وايي: د رسول الله (ص) وېښتان تر اوږو اوږده ول.

*حضرت انس بن مالک (رض) وايي: د پېغمبراکرم (ص) وېښتان تر غوږونو لاندې راځوړند ول.

*اوږده وېښتان:

 حضرت عايشه بي بي وايي (رض): د رسول الله (ص) وېښتان تر غوږونو لاندې راځوړند ول؛ خو اوږو ته رارسېدلي نه وو.

*خوږ نبوي بوى:

 د قصص انبياء علیه السلام په کتاب کې راغلي: رسول الله (ص) به چې له هر ځایه تېر شو؛ نو خلک به د هغه ځاى له بويه پوهېدل، چې رسول الله (ص) تېر شوى دى او له هر ځايه به چې تېرېده؛ نو د لارې بوټو او کاڼو ورته سجدې کولې.

*په خوب کې ويښ:

صفار د ((بصائرالدرجات)) په کتاب کې له امام محمد باقر (رح) روايت کړي، چې رسول الله (ص) وويل: په خوب کې زموږ د ټولو پېغمبرانو سترګې پټې وي؛ خو زړونه مو ويښ وي او؛ لکه څنګه چې مخې ته ليدلاى شو شا ته څيزونه هم راته ښکاري.

*د نبوت ټاپه که نبوي معجزه:

قطب راوندي د ((الخرائج والجرائح)) په کتاب کې روايت کړى، چې د رسول الله (ص) له معجزاتو، چې ډېرو روايتونو يې پخلى کړى او مؤمنان او کافر ترې منکر نه دي، دادی سره له دې چې د رسول الله (ص) پرشا او اوږو ګڼ وېښتان ول؛ خو د نبوت ټاپه پکې ښکارېده.

*رسول الله (ص) سيورى نه درلود:

ابن شهرآشوب په مناقب کتاب کې ويلي: د رسول الله (ص) سيورى به پر ځمکه نه غورځېده او سيورى يې نه درلود.

کليني په خپل سند د کافي په کتاب کې روايت کړي، چې على بن محمد نوخلي وايي: له امام رضا (رح) سره ناست وو، چې د غږ ويينه رامنځ ته شوه، امام وويل: امام زين العابدين به چې قرآن لوسته نو غږ يې دومره ښکلى و، چې خلک ورته بې سدېدل او که امام خپل په زړه پورې او ښکلى غږ راوباسي نو خلک به يې د اورېدو زغم ونه لري.

راوي وايي: امام مې وپوښت: خو چې رسول الله (ص) به خلکو ته جماعت ور؛ نو قرآن يې په لوړ غږ نه وايه؟ امام رضا (رح) ورته وويل: رښتيا خو داده، چې رسول الله (ص) د خلکو د وسې هومره غږ لوړاوه.

*د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم رخسار:

 امام حسن وويل: له خپل ماما هند بن ابي هاله مې، چې د رسول الله (ص) له ستایونکیو و، وغوښتل رسول الله (ص) راته توصيف کړي، چې مينه مې ورسره نوره هم زياته شي، ماما مى راسره ومنله و يې ويل: رسول الله (ص) داسې وګړه درلوده، چې د هر چا په نظر کې يې دبدبه او ستروالى درلود، څېره يې د څوارلسمې سپوږمۍ په څېر ځلېده، برابره ونه یې درلوده، سر يې غټ او وېښتان يې بڼل شوي ول، که وېښتان يې نه واړه کول؛ نو پر ټول سر يې راخورېدل او چې وېښتان به يې واړه کړل؛ نو له اوږو به لاندې نه رارسېدل. څېره يې سپينه او نوراني وه، تندى يې اوږد او پلن و، وريزې يې سره له دى، چې کماني او اوږدې وې خو سره له دې بيا هم يو له بله بېلې ليدل کېدې، د وريزو ترمنځ يې يو رګ و، چې رسول الله (ص) به غوسه شو؛ نو پړسېده به، پوزه يې نرۍ او اوږده وه، چې يوه رڼا به ترى راځلېده او ښکارېدل، چې له پوزې پورته يې راځلېږي.

*د مرغللو په څېر غاښونه او د سپینو زروپه څېر ورمېږ

 ږيره يې ډکه وه، اننګى يې راوتلي، خوله يې ستره خو مناسبه، غاښونه يې د مرغللو په څېر سپين خو يو له بله بېل ول. له سينې تر نامه يې د وېښتانو يوه نرۍ لیکه درلوده، ورمېږ يې د سپينو زروپه څېر ښايسته و، د دوو اوږو ترمنځ يې واټن ډېر و، چهارشانه و، سينې او ګېډې يې ويښتنان نه درلودل.

*د رسول الله (ص) اندام او پر لار تګ:

سينه او د سينې پاسنۍ برخه يې له وېښتانو ډکه وه. د لاسونو بندونه يې پلن، د لاس ورغوى يې پلن او د پښې تلي يې پلن او کلک وو. پښې او لاسونه يى ښوى او پکې غوټې نه وې، هډوکي يې قلمي او د پښو او لاسونو د تلي د ورغويو ژوروالى يې له معموله ډېر و، پوندې يې پستې وې، د تګ پرمهال يې پښې په ځان پسې نه راښکودې، ګامونه يې پر وقار اوچتول او هر اړخ ته يې، چې کتل؛ نو ټول ورګرځېده.

*د رسول الله (ص) کتنه:

 د رسول الله (ص) ‏سترګې تل لاندې وې، ډېر يې ځمکى ته کتل، هېڅ چاته ته نه ځيرېده؛ بلکې هر چاته يې يوه لنډه کتنه درلوده او له چا سره به چې مخامخ شو؛ نو لومړى يې پرې سلام اچوه.

*د رسول الله (ص) د خبرو دود

امام حسن وويل: د رسول الله (ص) د خبرو طريقه راته ووايه! هند وويل: رسول الله (ص) تل په خپګان او فکر کې و، يوې شېبې ته يې هم هوسايي نه درلوده، تل غلى و او يوازې د اړتيا پرمهال ګړېده او چې خبرې يې کولې نو په کلاره کلاره يې کولې، خبرې يې لنډې خو بشپړې وې، بېځايه يې خپله خبره نه اوږدوله او هرڅوک يې په لنډه پوهول، نرم اخلاق يې درلودل، پر چا يې ظلم نه کاوه، هېڅ څوک يې له ځانه ټيټ او کوشنى نه شمېره، نعمت به چې څومره هم ناڅيزه و خو د هغه په نظر کې به ستر و، په هېڅ نعمت پسې يې بدرد نه ويل نه يوازې په خوړو کې يې هېڅ خبرې نه راايستې؛ بلکې هر ډول خواړه به چې ورته کېښوول شول، ستایل يې.

*د رسول الله (ص) غوسه او خوشحالي:

هېڅکله دنيا اوسختيو يې نه غوسه کاوه؛ خو چې د چا حق به ولتاړل شو؛ نو دومره به غوسه شو چې چا نه پېژانده او له حقه په دفاع کې يې له هېڅ چا وېره نه درلوده‏، چې چاته يې اشاره کوله؛ نو په ټول لاس يې کوله، چې يو څيز به حيران کړ؛ نو لاسونه يې اړول رااړول او د خبرو پرمهال يې دواړه لاسونه سره ورکړي ول او د کيڼ لاس د ابهام ګوته يې پر ښي لاس وهله، چې غوسه به و نو مخ يې اړواه او په خوشحالۍ کې يې سترګې بندولې. ‏ خندا يې موسکا وه او د موسکا پرمهال يې غاښونه د ږلۍ د دانوپه څېر راښکارېدل.

*د رسول الله (ص) دنننى حالت:

 امام حسن وويل: دا خبره مې څه وخت له خپل رور حسين نه پټه کړې وه خو چې دا خبره مې ورته وکړه، پوه شوم، چې تر ما ډېر له دې خبرې خبر دى و مې پوښت: دا هر څه دې له چا اورېدلي دي؟ و يې ویل: د رسول الله (ص) په باب مې خپل پلار علي بن ابيطالب وپوښت او هغه هم راته هر څه وويل: امام حسين وويل: د رسول الله (ص) د دننني حالت په باب مې خپل پلار وپوښت، و يې ويل: رسول الله (ص) پر خپل واک خپل کور ته تله او په کور کې يې خپل وخت پر درې برخو ويشلى و، يوه برخه يې عبادت ته، بله يې کوروالو ته او بله برخه يې ځانته ځانګړې کړې وه او هغه وخت يې چې ځان ته ځانګړى کړى و پکې يې خپلو يارانو ته لارښوونې کولې، د خلکو ستونزې يې پکې هوارولې او دا وخت يې، چې ځانته ځانګړى کړى و، بيخي يې پکې خپل کارونه نه کول؛ بلکې د خلکو کارونو يې پکې کول.

*له علم والو سره چلن:

 د رسول الله (ص) يوه ځانګړنه دا وه، چې تل د فاضلو او پوهانو کتو ته چمتو و او د هر چا يې د علم هومره درناوى کاوه، ورته يې ويل: نيمګړتياوې مو سمې کړئ، د امت په باب يې پوښتل او د مهمو مطالبو په باب يې ورته خبرې کولې و يې ویل: په کار ده، څوک ‏چې په دې غونډه کې دي، هغوى ته زما خبرې ورسوي، چې په دې غونډه کې نه دي او د هغو خلکو اړتيا راته وواست، چې ما ته ځان رارسولاى نشي او غوږونه مو خلاص کړئ، چاچې يو واکمن ته د يو اړمن اړتيا ورسوله نو الله به يې د قيامت پر ورځ ګامونه ټينګ کړي.

*له کوره بهر:

 امام حسين وويل: پلار مې د رسول الله له کوره د بهرچلن په باب وپوښت، و يې ويل: رسول الله (ص) به نااړینو خبرو ته خوله نه راسپړله، تندى يې خلکو ته ورين و او څوک يې له ځانه نه شړه او نه يې وېرول، د هر ټبر د مشر درناوى يې کاوه او هغه يې د خپل ټبر مشر ټاکه، بې له دې چې مخ ترې واړوي يا داچې بداخلاقي ورسره وکړي، له بدو خلکو يې ځان ساته. خپلو يارانو ته يې ډاډ ورکاوه او ځان يې په خلکو د نورو له حالاتو خبراوه، نېکچاري يې ستايله او بدچاري ‏يې رټله، په ټولو چارو کې منځلارى ‏و. د حق په چارو کې يې تل لېچې رانغاړلې وې.

*د پېغمبراکرم (ص) ملګري:

 د رسول الله (ص) د شاوخوا کسان نېکان ول او خورا ګران پرې هغه و، چې تر ټولو زيات د خلکو په فکر کې و او هغه يې په زړه کې ځانګړى مقام درلود، چې تر ټولو زيات د حق ملګرى و.

*د رسول الله (ص) ناسته:

 امام حسين وويل: پلار مې د رسول الله (ص) د ناستې په باب وپوښت، و يې ويل: د رسول الله (ص) ناسته پاسته په هغه غونډه کې وه، چې د الله يادونه پکې وه، په غونډه کې يې ځان ته ځانګړى ځاى نه ټاکه او له دې کاره يې خلک هم ژغورل او يوې غونډې ته به چې ورننووت نو هر ځاى به چې تش و پر هماغه ځاى کېناسته او خپلو يارانو ته يې هم په دې باب سپارښتنه کوله.

*د ملګري حق ته پاملرنه:

 رسول الله (ص) د ملګري حق پرځاى کاوه، تردې چې څوک ورسره ناست و نو داسې يې ننګېرل، چې رسول الله (ص) ته تر ما بله محترمه وګړه نشته، رسول الله (ص)، چې له هر چا سره ناست و نو صبر يې کاوه، چې لومړى هغه پاڅي او ورپسې پخپله، څوک چې د کومې اړتيا لپاره ورتله، يا يې اړتيا ورپوره کوله يا داچې د رسول الله (ص) په زړه پورې خبرو قانع کاوه.

*د پلار په څېر پېغمبر:

 د رسول الله (ص) ُخلق وخوى دومره نرم و، چې هر چا خپل لوراند پلار ګاڼه او ټول خلک ورته يوشان ښکارېدل.

*د رسول الله (ص) د غونډې ځانګړنې:

 غونډه يې د صبر، حيا، رښتينولۍ او امانت غونډه وه، په غونډه کې يې غږ نه لوړېده، د خلکوحريم يې نه ماتاوه او که چا به څه غلطي وکړه؛ نو په بل ځاى کې يې درز نه کاوه، د غونډې ګډونوال پر عدل چلېدل، يو له بل سره يې چلن د متقيانو چلن و، یو له بل سره متواضع ول، د مشرانو درناوى يې کاوه او پر کوشنيو لوراند و، اړمن يې تر ځان غوره ګڼل او پر بېوزليو ‏يې ډېر پام کاوه.

*د ملګرو په باب د رسول الله (ص) سيره:

 بيا مې وپوښتل: رسول الله (ص) له خپلو ملګرو سره څنګه و؟ پلار مې راته وويل: تل يې تندى ورين او نرم خویه و. د هغه تندى مې هېڅکله تريو ونه ليده، د خلکو په چاروکې يې خبرې نه راايستې او يوه ورځ يې هم خوله ورانه و نه خوځوله، څوک يې ډېر نه ستایه اوڅه ‏يې، چې خوښ نه وو، پرېښود يې او داسې چلن يې کاوه، چې څوک ترې خپه او نهیلي‏ نشي.

*ځان ساتنه:

 رسول الله (ص)ځان له درې څيزونو ساتلی و: شخړه کول، بېځايه خبرې او ډېرې خبرې کول. کله يې هم څوک نه راټه او د چا په کار کې يې خبرې نه راايستې، د خلکو په تېروتنو پسې نه و خو په هغه ځايو کې، چې خبرې يې ثواب درلود نو خبرې يې کولې او ناستو کسانو به ورته دومره په مينه غوږ ايښوده، چې د چا د ساه ایستو غږ هم نه اورېدل کېده او‏ رسول الله (ص) به چې غلى شو؛ نو هله به خلکو ځان ته د خبرو کولو اجازه ورکوله.

*په غونډه کې ادب ته پاملرنه:

 د رسول الله (ص) په مخ کې د خلکو اوبه سره نه خړېدې او په غونډه کې په ناستوکسانو کې به چې کوم پر خبرو شو؛ نو نور به غلي شول، چې خبرې يې پاى ته ورسي، د رسول الله (ص) په غونډه کې جرنده که د پلار وه خو په وار وه. که د غونډې ‏ګډونوالو به وخندل؛ نو رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم هم ورسره خندل او پر هغه څه يې د حيرانتيا څرګندونه کوله، چې ګډونوالو به وخندول؛ نو رسول الله (ص) به هم ورسره خندل او پر هغه څه يې د حيرانتيا څرګندوله، چې ګډونوال هم پرې حيران شوي ول. که کوم نابلده په خبرو يا پوښتنو کې بې ادبي کوله؛ نو د رسول الله (ص)سينه يې پراخه مونده، تردې چې د پېغمبراکرم (ص) ياران به دې ته اړ شول، چې د رسول الله (ص) مزاحم راونيسي خو رسول الله (ص) ويل:

((چې يو اړمن مو وليد؛ نو ورسره مرسته وکړئ.)) له چا يې غوړه مالي او ستاېنه نه منله خو داچې ستاېنه يې له رسول الله (ص)څخه د مننې په پار وه، د چا په خبرو کې يې نه وردانګل خو داچې چا به نور له خپلې شړۍ پښې بهر ولې، چې په دې حالت کې يې يا ژغوره يا يې د غونډې پر پرېښوو د هغه خبره پرېکوله.

*د رسول الله (ص) چوپتیا:

 امام حسن وويل: پلار مې د رسول الله (ص) د چوپتیا په باب وپوښت و يې ويل: پېغمبراکرم (ص) په څلورو ځايو کې چوپېده: د حلم، صبر او له يو څه د ځان ساتنې پرمهال، د تقدير او آندنې پرمهال. د تقدير پرمهال؛ ځکه چوپ و، چې د دنيا په باقي او فاني څيزونو کې آندنه وکړي او په حلم کې يې د چوپتيا لامل هغه صبر و، چې پکې و، چې نه غوسه کېده او نه له چا کرکجنېده او په ځان ژغورنه (حذر) کې رسول الله (ص)په څلورو ځايو کې چوپ و: د نېکچارۍ لپاره مخکښ شي، چې خلک يې هم پر پله پل کېږدي، له بدو چارو لرې شي، چې خلک هم ترې لرې شي او پر سمو چارو خپل امت سم کړي او په هغه چارو پسې و، چې د خلکو پکې د دنيا او آخرت ګټه وي.

*تر مشکو او عنبرو هم خوږبويه:

 حضرت انس بن مالک (رض) وايي: د رسول الله (ص) د څېرې رنګ سپين و، چې د ملغلرو په څېر ځلېده او په کلاره يې ګامونه اخستل، تر وسه مې د رسول الله (ص)تر عطرو کوم خوږبويه مشک او عنبر نه دى بوى کړى او د رسول الله (ص) د لاس د ورغوي هومره يوه وريښمینه ټوټه مې هم لمس کړې نه ده.

*د سپوږمۍ په څېر‏ ځلانده څېره:

 حضرت کعب بن مالک (رض) وايي: رسول الله (ص) به چې کوم کار خوشحاله کړ؛ نو څېره يې د سپوږمۍ په څېر ځلېده.

*په عربو کې خورا فصيح ژبى:

د پېغمبراکرم (ص) خبرې تر ټولو خوږې او فصيح وې ويل يې: ((په عربو کې تر ټولو فصيح ژبى يم او جنتيان د محمد په ټکيو يو له بل سره خبرې کوي.)) تردې چې و يې ويل: د رسول الله (ص) کلام لنډ خو پراخ بنسټه و، اضافه خبره پکې نه وې او هر څوک پرې پوهېده، وينا يې يو له بل سره تړلې وه، دومره ورو ورو او سم ګړېده، چې اورېدونکيو يې په اسانه خبرې خپل ذهن ته سپارلې.

*د جنتيانو د روح په څېر بدن:

 حضرت عايشه بي بي (رض) وايي: رسول الله (ص) ته مې وويل: تر تا سملاسي روسته باس-تشناب ته ننووتم، چې بې د مشکو له بوى پکې څه نه ول. راته يې وويل: ((زموږ د پېغمبرانو بدنونه د جنتيانو د روح په څېر ‏دي او څه چې ترې راوځي، ځمکه يې راکاږي.))

*په سلو کې نهه نوي برخې عقل يې رسول الله (ص) ته ورکړ:

امام صادق (رح) وويل: رسول الله (ص) وويل: ((چې الله عقل وپنځاوه، ورته يې وويل: شا ته ولاړ شه! عقل شا ته ولاړ، بیا یې وویل: رامخې ته شه! عقل رامخې ته شو او بيا څښتن ورته وويل: يو مخلوق مې هم تر تا هومره پر ماګران نه دى، چې دا مهال يې د هغې (عقل) نهه نوي برخې ماته راکړې او هغه يوه پاتې برخه يې پر خپلو نورو ټولو بندګانو وايشله.))

*په نېکو اخلاقو مبعوث شوى يم:

 حضرت علي (ک) وويل: د الله له رسول مې واورېدل: ((زه له غوره او نېکو اخلاقو سره مبعوث شوى يم.))

*لس نبوي؛ خویونه:

 امام صادق (رح) وويل: څښتن خپل پېغمبر ته ځانګړي خویونه ورکړل؛ نو همدا اوس مو خویونه د رسول الله (ص) له خویونو سره پرتله کړئ، که سمون يې خوړ نو د الله شکر وباسئ او له خدایه وغواړئ، چې هغه خویونه درکې نور هم زيات کړي. بيا امام صادق (رح) هغه لس خویونه وويل: يقين، قناعت، صبر، شکر، حلم، ښه چوپتیا، سخاوت، غيرت، مړانه او سړيتوب.

*ستر مېړنی:

حضرت انس بن مالک (رض) وايي: رسول الله (ص) تر ټولو اتل، مېړنى او سخي و. پر الله قسم، خلکو يوه شپه يو وېرونکى غږ واورېد، ټولو د غږ پر لوري ورمنډې کړې، دا مهال رسول الله (ص)، پر اس سپور و او توره يې پر غاړه وه، راغى، و يې ويل: ((مه وېرېږئ)) پلټنه مو وکړه، يوازې يو غږ و، بل هېڅ څه نه و.

*په جګړه کې سرپناه:

 حضرت علي (ک) وايي: چې د جګړې اور به بل شو او دواړه لوري به مخامخ شوې؛ نو موږ ټولو به رسول الله (ص) ته پناه وړه، تر رسول الله (ص) به مو بل څوک دښمن ته نږدې نه مونده.

*د رسول الله (ص) حيا:

 حضرت ابوسعيد خدري (رض) وايي: د الله په رسول کې تر نجونو هم حيا ډېره وه او‏ چې څه به يې خوښ نه شول؛ نو له څېرې يې پته لګېده.

*صبر ته بلنه:

امام صادق (رح) وويل: که چا صبر وکړ؛ نو لږ صبر يې کړى دى او که چا بيړه وکړه؛ نو لږه بيړه يې کړې ده. بيا امام وويل: ټولو چارو ته دې سينه پراخه کړه، د صبر جامې پر تن کړه؛ ځکه څښتن، حضرت محمد، پېغمبر کړ او ورته يې د صبر سپارښتنه وکړه: [ وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلاً إِنَّ لَدَيْنَا أَنكَالاً وَجَحِيماً – او (دښمنان) چې څه وايي، صبر پرې وكړه او په ښه توګه ترې لرې شه او ما بډايانو دروغ ګڼونكيو ته پرېږده او لږ مهلت وركړه. [297]]

او بيا ورته الله سپارښتنه وکړه: [ وَلاَ تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلاَ الْسَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ – او نېكي او بدي يو شان نه دي، (بدي) پر غوره چلن (نېكۍ) لرې كړه نو ناڅاپه (به وګورې) څوک چې درسره دښمني لري، ستاسې د خواخوږي دوست په څېر به وي او دې (مقام) ته يوازې صابران رسېداى شي او (همداراز) دا (ځانګړنه) يوازې (د ايمان او تقوا) د غټې برخې د خاوندانو په برخه کېږي[298].

 * پر هغه ورځ رسول الله (ص) خپه شو:

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم تل صبر کاوه؛ خو پر هغه ورځ خپه شو، چې نور کارونه يې پرې وروتپل او تورن يې کړ، چې دا مهال څښتن دا آيت رانازل کړه: [ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ – او په يقين موږ پوهېږو، څه چې هغوى وايي، ستا سينه ورته تنګېږي (او تا خورا خپه كوي) (خو علاج يې دادى چې) پالونکى دې ستايه او تسبيح يې وايه او له سجده كوونكيو وسه![299]

 بيا يې د الله پر رسول د دروغجن ټاپه ولګوله، چې خپه شو، څښتن ورته وويل: [ قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاَيُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللّهِ يَجْحَدُونَ وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِن قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى‏ مَاكُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى‏ أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلاَ مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِن نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ – موږ پوهېږو، چې د هغوى خبرې دې ځوروي؛ خو(مه خپه كېږه او پوه شه چې) هغوى تا نه دروغجنوي بلكې (دا) ظالمان د الله له آيتونو منكرېږي او بېشکه تر تا مخكې هم ډېر پېغمبران دروغجن ګڼل شوي، چې د دروغجن ګڼلو پر وړاندې يې صبر وكړ او(په دې لار كې يې) كړاوونه ګالل، تردې چې زموږ مرسته ور و رسېده[300].

*د الله په باب صبر:

 د رسول الله (ص) سينه پراخه ده او صبر يې کاوه؛ خو دا ځل هغوى نور زياتى هم وکړ او دا ځل يې څښتن تکذيب کړ. رسول الله (ص) وويل: ((ما د خپل ځان، کورنۍ او خپل پت په باب صبر وکړ خو داچې الله ته مو بد وويل؛ نو نور يې نه شم زغملای.)) پردې مهال څښتن آيت رانازل کړ او و يې ويل: [ وَمَا مِن دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلاَ طَائِرٌ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِن شَيْ‏ءٍ ثُمَّ إِلَى‏ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌّ فِي الظُّلُمَاتِ مَن يَشَإِ اللّهُ يُضْلِلْهُ وَمَن يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى‏ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ- او په يقين موږ اسمانونه او ځمكه او څه چې يې ترمنځ دي، په شپږو ورځو [=شپږو پړاوونو] كې پېدا كړي دي او موږ پرې هېڅ ستړي شوي نه يو (نو په دې توګه موږ ته به څنګه د مړيو ژوندي كول ستونزمن وي؟!) نو چې څه وايي، صبر پرې وكړه او تر لمر ختو او لمر پرېووتو مخكې د خپل پالونكي تسبيح او ستاېنه ووايه[301].

*پر پېغمبراکرم (ص) د الله زېرى:

 پېغمبراکرم (ص) به هماغسې په چارو کې صبر کاوه تردې، چې زېرى پرې وشو، چې له عترت یا ځوځاته يې امامان ټاکل کېږي، چې پر صبر ستايل شوي دي. الله وويل: [ وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ – او له هغوى مو يو شمېر(په خپل دين كې) د زغم او زموږ پر آيتونو د باور له لامله لار ښووونكي كړل، چې زموږ په حكم يې (خلكو ته) لارښوونه كوله[302].

* د صبر او ايمان تړاو:

 دا مهال رسول الله (ص) وويل: ((د صبر او ايمان تړاو؛ لکه د سر او تن دى)) نو الله هم د هغه له دې صبره مننه وکړه او دا آيت يې نازل کړ. [ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى‏ عَلَى اللّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُوْلئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُم مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى‏ إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَاكُنتُمْ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَى‏ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ – تر هغه به لوى ظالم بل څوك وي، چې په الله پورې دروغ تړي يا آيتونه يې دروغ ګڼي؟ هغوى به (ددې دنيا له نعمتونو) چې څه ورته ټا كل شوي، برخمن شي تر هغې پورې چې زموږ لېږل شوې پرښتې يې ساګانو اخستو ته ور و رسي او ورنه به وپوښتي: ((ستاسې هغه معبودان چېرې دي، چې د الله پرځاى مو بلل؟(ولې ستاسې مرستې ته نه راځي) ؟!)) وايي: ((له موږ ورك شول)) او پر خپل زيان شاهدي وركوي، چې په رښتيا كافران ول[303].

 رسول الله (ص) وويل: ((دا هم زېرى دى او هم غچ!)) او پر همدې مهال وو، چې څښتن خپل پېغمبر ته د مشرکينو د وژلو جواز ورکړ او دا کار يې مباح وباله او آيت يې راولېږه: ((مشرکان مو چې په هرځاى کې وليدل و يې وژنئ، و يې نيسئ، کلا بند يې کړئ او په هر ځاى کې ورته کمين ونيسئ.

 نو الله مشرکين په رسول الله (ص) او د هغخ په مینوالو ‏ووژل او د آخرت پر زېرمې سربېره يې دا کار د رسول الله (ص) د صبر انعام ورګرځاوه نو چاچې صبر وکړ او الله ته يې ور پرېښوول، مخکې تردې، چې له دنيا ولاړ شي، له دښمنانو غچ به پر خپلو سترګو وويني او بې له دې صبر د آخرت لپاره هم ګران بيه زېرمه ‏ده.

* د حضرت جبرائيل ډالۍ:

 يوه ورځ حضرت جبرائيل علیه السلام رسول الله (ص) ته راغى، و يې ويل: رسول الله! الله له داسې ډالۍ سره رالېږلى يم، چې تر اوسه يې لا چاته ورکړې نه ده.

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم وويل: ډالۍ څه ده ؟

 حضرت جبرائيل وويل: صبر او ترې غوره!

 رسول الله (ص): تر صبر غوره څه دي؟

 حضرت جبرائيل: رضا او ترې غوره!

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم وويل: تر رضا غوره څه دي؟

 حضرت جبرائيل: زهد او ترې غوره!

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم: تر زهدغوره څه دي؟

حضرت جبرائيل: يقين او ترې غوره!

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم: تر يقين غوره څه دي؟

حضرت جبرائيل: په رښتيا د يقين پر لوري کلکه پوړۍ پر الله توکل دى.

*د توکل مانا:

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم وويل: ((پر الله توکل څه دى؟)) حضرت جبرائيل وويل: پر الله توکل پردې ځان پوهول دي، چې د الله مخلوق نه چاته ضرر وررسولاى شي او نه ګټه، نه چاته څه وربښلاى شي او نه څه له چا څه ژغورلای شي او د الله له مخلوقاتو نهيلی شي؛ نو يو بنده يې داسې وي، ټولې چارې یوازې خدای ته کوي، یوازې خدای ته هیلمن وي، بې له خدایه له هېڅ چا نه وېرېږي. یوازې خدای ته په تمه وي، داده د توکل مانا.

*د صبر تفسير:

 رسول الله (ص) وويل: ((جبرائيله! صبر تفسير کړه؟))

حضرت جبرائيل وويل: دا دى، چې په سختيو کې صبر وکړې؛ لکه څنګه په ښاديوکې صبر کوې، د بېوزلۍ پرمهال صبر وکړې؛ لکه څنګه چې په شتمنۍ او نااړمنۍ کې دې صبر کاوه، د خپګان او کړاوونو پرمهال هم د روغتيا او خوشحالۍ په څېر صبر وکړې او د الله پر بندګانو د هغه څه په باب خوله راونه سپړې، چې پرې ورپېښ شوي دي.

 *د قناعت تفسير:

رسول الله (ص) وايي: حضرت جبرائيل مې د قناعت د تفسير په باب وپوښت، و يې ويل: قناعت دادی، چې انسان پر هغه څه قانع وي، چې په دنيا کې ور رسي او پر لږو هم شکر باسي.

*د رضا تفسير:

 رسول الله (ص): د رضا تفسير څه دى؟ حضرت جبرائيل وويل: څوک چې له خپل مولى راضي وى نو نه پرې غوسه کېږي، که د دنيا نعمتونه ور رسي که نه او پر خپل لږ عبادت او اطاعت نه راضي کېږي.

*د زهد تفسير:

 رسول الله (ص) حضرت جبرائيل ته وويل: د زهد تفسيرڅه دى؟ حضرت جبرائيل وويل: زاهد هغه دى، چې د خپل خالق د دوست ملګری وي او د خپل خالق د دښمن، دښمن وي، د دنيا حلالو ته په احتياط ويني او ترې ځان لرې ساتي او حرامو ته خو يې بيخي پام نه وي؛ ځکه د دنيا حلال حساب او حرام يې عذاب لري، پر ټولو مسلمانانو لورين وي، همداسې، چې چلن يې په لورنې وي، له بېځايه خبرو هم ډډه کوي؛ لکه څنګه چې له اوره ځان ساتي، هيلې يې لنډې وي او مرګ يې تل سترګو ته ولاړ وي.

*د اخلاص تفسير:

 رسول الله (ص) حضرت جبرائيل د اخلاص د تفسيرپه باب وپوښت، و يې ويل: مخلص هغه دى، چې له چا څه نه غواړي، چې پخپله يې لاس ته راوړي نه وي او چې لاس ته يې راووړ نو پرې راضي دى او څه چې ورته پاتې شول؛ نو د الله په پار يې بښي نو که چا له چا څه و نه غوښتل او د الهي ذات پر وړاندې يې پر بندګۍ منښته وکړه او د دنيا له ماله، چې هر څه ور و رسېدل، پرې راضي وي؛ نو الله به هم ترې راضي وي او د الله په لار کې يې ورکړه هم پر الله د ډاډ هومره وي.

*د يقين تفسير:

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم حضرت جبرائيل د يقين په باب وپوښت، و يې ويل: هغه چې د يقين خاوند وي؛ نو داسې د الله لپاره کار کوي، ته وا پر خپلو سترګو يې ويني او که هغه الله نه ويني نو الله خو يې ويني او يقين لري، چې څه ته وررسېدلى، سم وررسېدلى او څه ته چې وررسېدلى نه دی بنا نه وه، چې ور رسېدلی وای او دا څه مې، چې درته وويل، د توکل ښاخونه او د زهد پر لوري پرمختګ دى.

*د رسول الله (ص) هيله:

 امام باقر وويل: رسول الله (ص) ته يو پرښته راغله و يې ويل: محمده! الله درباندې سلام وايي و يې ويل: که غواړې د مکې سيمه درته له سرو زرو ډکه کړم! رسول الله (ص) خپل سر اسمان ته کړ و يې ويل: ((خدايه! خوښ يم، چې يوه ورځ په مړه نس ويده شم او شکر دې وکړم او بله ورځ په نهره او شکر دې وباسم او له درشله دې يې وغواړم.))

*ستره ټاکنه:

 امام باقر(رح) وويل: رسول الله (ص) ته يوه پرښته راغله و يې ويل: الله خپلې خوښې ته پرېښى يې، که غواړې متواضع بنده او استازې يې ووسې يا داچې رسول يې او يو پاچا ووسې. رسول الله (ص) وويل: جبرائيل راته وکتل او پر لاس يې راته اشاره وکړه، چې تواضع وکړه؛ نو رسول الله (ص) ورته وويل: ((بندګي او تواضع مې له خپل رسالت سره وټاکل.))

 د پرښتې په لاس کې د ځمکې د زېرمو کونجيانې وې، و يې ويل: که منلای دې هم واى نو هغه مقام، چې له الله سره لرې پوټی به هم لږ شوی نه و.

 *په دنيا کې د رسول الله (ص) زهد:

 په نهج البلاغه کې حضرت علي (ک) ليکلي: په سپېڅلي او پاک پېغمبر پسې اقتدا وکړئ. رسول الله (ص) له دنيا د اړتيا هومره بسيا وکړه او دنيا ته يې سترګې نه وې خړې کړې، هېڅ کله يې له دنيا خوله ډکه نه کړه او پام يې ورته و نه کړ، نس يې تر ټولو وړکى و او تر ټولو خلکو يې ډېره لوږه زغملې وه، د دنيا زېرمې يې ورکولې خو ويې نه منلې او چې پوه به شو، الله د يو څه دښمن دی؛ نو هغه به هم ورسره دښمني کوله او د هر څه او چا به چې الله دوست و نو دوستي يې ورسره کوله او څه چې به الله ته حقير او سپک ول؛ نو هغه به هم حقير ګڼل او موږ ته د الله د امر د سرغړونې لپاره همدومره بس وو، څه چې مو سترګڼلي واى، چې الله او رسول يې کوشني ګڼل او هغه څه مو کوشني ګڼلي واى، چې هغوى ستر ګڼلي دي.

 *د رسول الله (ص) ساده ژوند:

 رسول الله (ص) پر ځمکه خواړه خوړل او د بندګانو په څېر کېناسته، خپلې پڼې يې پخپله ګنډلې او پر لوڅ خره سورېده او يو بل تن يې هم له ځان سره کېناوه. يوه ورځ يې ‏وليدل، چې په کور کې يې يوه پرده را ځوړنده ده، چې انځورونه پرې دي؛ نو مېرمنې ته يې وويل: ښځې! دا پرده له ما پټه کړه؛ ځکه چې يې وينم نو دنيا او ځل بل يې رايادېږي.

*د پېغمبراکرم (ص) پرهېزګاري:

 رسول الله (ص) د زړه له کومې له دنيا مخ اړولى و او په ځان کې يې د دنيا ياد وژلى و، خوښ و د دنيا ښکلا يې سترګو ته ورڅېرمه نه وي، هسې نه چې ویاړنې جامې واغوندي او دنيا تلپاتې کور و ګڼي او پکې د پاتېدو هيله ولري؛ نوځکه يې په بشپړه توګه د دنيا ياد له زړه ايستى و.

*رسول الله (ص) ته غوره څيزونه:

 امام صادق (رح) وويل: رسول الله (ص) تر هر څه پردې زيات خوښ نه و، چې وږى وي او له خدایه ‏ووېرېږي.

*د رسول الله (ص) وېره:

 حضرت علي (ک) وويل: رسول الله (ص) به د الله له وېرې دومره وژړل، چې جانماز يې په اوښکو لمدېده سره له دې چې ګناه يې هم نه درلوده.

*آيا د الله شکر و نه کړم؟:

 رسول الله (ص) به دومره وژړل، چې بېسده به شو. ورته وويل شول: داسې نه ده، چې الله دې له ګناهونو تېر شوى اوته يې بښلې يې؟ رسول الله (ص) وويل: آيا د الله شکر و نه کړم.

*په لمانځه کې خضوع:

 حضرت ابراهيم خليل الله به چې پر لمانځه ودرېد؛ نو د الله له وېرې ترې د يو وېرېدلي انسان غږ اورېدل کېده، چې رسول الله (ص) هم همداسې و.

 * الله ډېر ياد کړﺉ:

حضرت ابوسعيد خدري (رض) وايي: د ((واذکروالله کثيراً= الله ډېر ياد کړﺉ) آيت، چې نازل شو؛ نو رسول الله (ص) دومره پر عبادت بوخت شو، چې کافرانو وويل: د الله پر رسول پيريان ناست دي او لېونى شوى دی.

*د ورځې اويا ځل استغفار:

امام صادق (رح) وويل: رسول الله (ص) د ورځى اويا ځل توبه ايسته. د حديث راوي امام صادق (رح) ته وويل: آيا رسول الله (ص) به ((استغفر الله واتوب اليه)) ويل ؟ امام وويل: نه؛ بلکې ويل يې: اتوب الى الله. راوي وايي: ما وويل: رسول الله (ص) توبه ايسته خو بېرته نه ستنېده، حال دا موږ توبه باسو خو بيا هم بېرته ګناه ته ورستنېږو! امام صادق (رح): الله دې زموږ مل شي.

*په غونډه کې استغفار

 امام صادق (رح) وويل: رسول الله (ص) تر هغې له يوې غونډې نه پاڅېده، چې يې پکې ٢٥ ځل استغفار نه و کړى.

حضرت علي (ک)، چې به د رسول الله (ص) ستاېنه کوله؛ نو ويل يې: رسول الله (ص) د لوى زړه خاوند و، لاس خلاصى او مېړنى و، تر ټولو رښتين، پتمن او اخلاق يې تر ټولو خواږه وو، په لومړي ځل، چې به هر چا ليده؛ نو ترې وېرېده؛ خو چې يو ځل به ورسره کېناست او يا خبرې يې ورسره وکړې نو زړه يې پرې بايله، نه يې په پخوانيو کې په څېر څوک و او نه به پيدا شي.

نېک اخلاق، جامه کړئ:

 رسول الله (ص) وويل: ((اخلاق مو نېک کړئ؛ ځکه الله له نېکواخلاقو سره مبعوث کړى يم.))

له ښه اخلاقو يو هم تېرېدنه ‏ده، له هغه چا تېرېدنه، چې ظلم يې درباندې کړى وي، هغه وبښې او چاچې درسره مړى ژوندى پرېښى وي، پوښتنې ته يې ورشې او داچې څوک دې پوښتنه نه کوي او چې رنځور شي، پوښتنې ته يې ورشې.

د رسول الله (ص) قسم:

 حضرت علي (ک) وويل: د رسول الله (ص) يو قسم دا و، چې ويل يې: نه او له خدایه بښنه غواړم.

د رسول الله (ص) په څېره کې د خوښۍ او غوسې نښې:

حضرت عبدالله بن عمر(رض) ويلي: د رسول الله (ص) په څېره کې به د خوښۍ او غوسې نښې ښکارېدې، چې کله به خوشحاله و نو څېره يې د سپوږمۍ په څېر ځلېده؛ خو چې غوسه به شو؛ نو د څېرې رنګ به يې واوخوت او تت به شو.

رسول الله (ص) ته ورته انسان:

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم وويل: ووايم په تاسې کې تر ټولو زيات څوک راته ورته دى؟

اصحابو کرامو وويل: ووایئ؟

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم: هغه چې اخلاق يې نېک او له خلکو سره يې چلن تر ټولو نرم وي او تر ټولو زيات پر ديني ورونو لوراند وي، د حق ملګرى وي او تر ټولو زياته غوسه کابو کړي، بښونکى وي او که خوشحاله اوخپه وي، انصاف او عدالت رعايت کړي.

٧٨_ په خوشحالۍ کې د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم غبرګون:

 رسول الله (ص) به چې خوشحاله و نو پخپله ږيره يې په لاس راکښوده.

٧٩_ خورا سخي انسان:

 رسول الله (ص) سخي او بښونکى و، درهم يا دينار يې نه زېرمول او چې څه به ورسره پاتې شول؛ نو تر هغه به خپل کور ته نه تله، چې يې چاته وربښلي نه وو، څه چې ورته الله په روزۍ کې ورکړي ول؛ نو يوازې د يوه کال لپاره يې ترې آذوقه اخسته هغه هم کجورې او جوار او پاتې يې د الله په جات خلکو ته ورکول، څه به چې ترې وغوښتل شول، وربښل يې. دومره صدقه يې ورکړه، چې کال به لا پاى ته رسېدلى نه و، چې پخپله به اړين شو.

٨٠_ د رسول الله (ص) ځانګړنې:

په دې اړه ويل شوي: رسول الله (ص) تل د حق ملګرى و، ان که د ځان يا يارانو په تاوان يې و، په دښمنانو کې يې بې ساتندويانو تګ راتګ کاوه، کله هم دنيوي پېښو وارخطا نه کړ.

 ٨١_ د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم تواضع:

 د بېوزليو ملګری و او ورسره يوې کاسې ته کېناسته او د پوهانو او فاضلانو درناوى يې کاوه، له پتمنو سره يې ملګرتيا وه او ورسره يې نېکي کوله، له خپلوانو سره يې تګ راتګ او زړه سوی درلود، پر چا يې ظلم نه کاوه او د خلکو بښنه يې ژر منله.

٨٢_ ټول عمر د الله په ياد کې و:

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم د خپل عمر يوه شېبه هم بېځایه تېره نه کړه، خپل ټول وخت يې د الله د بندګۍ او د ځان او خلکو په سمونه کې تېر کړ او کله به د خپلو اصحابو بڼونو ته تله.

 ٨٣_ بېوزله او شتمن ته يې په يوه سترګه کتل:

 رسول الله (ص) څوک د بېوزلۍ او رنځ له لامله نه راټه او له يوه پاچا هم د پاچاهۍ له لامله نه وېرېده. بېوزله او سلطان دواړه يې يو شان الله ته رابلل او ټولو ته يې په يوه سترګه کتل.

٨٤_ ژر خوښېده او لږ غوسه کېده:

 رسول الله (ص) تر ټولو روسته غوسه کېده؛ خو ډېر ژر خوښېده تر ټولو لوراند، خيرغواړی اوګټه رسان و.

٨٥_ غوره رضايت:

 خوښي او ښادي د رسول الله (ص) خورا غوره خوشحالي وه. د موعظې او نصيحت پرمهال جدي و، د الله لپاره، چې به غوسه شو؛ نو چا يې مخه نه شوه نيوای.

٨٦_ له کړاوه الله ته پناه:

رسول الله (ص) په ټولو چارو کې جدي و او چې خپګان به پرې راغى؛ نو هر څه يې الله ته ورسپارل او مرسته يې ترې غوښته.

٨٧_ حقيقي لارويان او بې لارې لارويان:

 امام باقر(رح) وايي ‏: پېغمبراکرم (ص) وويل: پوه شئ! هر عبادت ته يو شدت او افراط وي، چې روسته پر فطرت او راحتۍ اوړي نو د چاچې د عبادت شدت زما له مخې وي؛ نولار يې موندلې او چې څوک مې د سنتو پرخلاف عمل وکړي؛ نو بې لارى شوى دى، عمل يې بې ځایه تللى او ځان يې هم پوپناه کړى دى.

خلکو! پوه شئ زه هم لمونځ کوم او هم خوب! روژه نيسم او روژه ماتى هم کوم، خاندم او کله ژاړم هم، چاچې زما له روښانه سنت مخ واړوه نو له ما ځنې نه دى.

 

 

د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم  ټولنيزه وګړه

د اسلام ستر پېغمبر د دروند خوى او سترې دبدبې خاوند و، په زړونو کې يې ځاى درلود او پر خلکو خورا ګران و، څېره يې د څوارلسمې سپوږمۍ په څېر ځلېده او په اخلاقو، مانيزې ښکلا او پاکۍ پسوللی و. يوازې به چې و نو په فکر کې به و او په خلکو کې به، چې و نو تندى يې ورين او موسکا يې پر شونډو وه.

 د دنيا په مال کې له هغه څه لرې ګرځېده، چې د پېسمنۍ-غرور او د زړه تړنې لامل و او ډېر خوښ و، چې له خپل پالونکي سره خلوت شي.

د اسلام پېغمبر سخت دريځه نه و، خواږه او نرم اخلاق يې درلودل او د دنيا د نورو شتمنو او زورواکو په څېر نه و، چې تل يې غري کول.

يو بېدياني عرب اړتيا درلوده او رسول الله (ص) ته راغى، چې رامخکې شو، له پخوا يې چې څه د پېغمبراکرم په هکله اورېدلي ول، د پېغمبراکرم دبدبه پرې کېناسته ژبه يې بنده او پښې يې وچې شوې.

 کتل يې لنډ وو، د چا څېرې ته به نه ځيرېده او ډېرى يې سترګې ځمکې ته وې او خلک د عطرو له بويه پوهېدل، چې رسول الله (ص) له دې ځایه تېر شوى دى.

د تګ پرمهال يې خپلې مخې ته کتل او چې غوښتل يې، شا، مخکې او يا شاوخو ته کتل؛ نو له ټول بدن سره به هغې لوري ته ورچورلېده او چې يې چاته اشاره کوله؛ نو په ټول لاس يې ورته اشاره کوله او هېڅکله يې په سترګو او وريزو اشارې نه کولې. ډېر وخت به مخ پر قبله ناست و، ډېره ناسته پاسته يې له بېوزليو سره وه او ورسره به په يوه کاسه کېناسته او پر خپلو لوراندو لاسونو يې خواړه ورکول او کله هم و نه شول، چې کوم بېوزله د بېوزلۍ له لامله ورټي او له هېڅ واکمن او ځواکمنه نه ډارېده. بېوزله او شتمن د رسول الله په نظر کې يو برابر وو او دواړه يې توحيد ته رابلل نه يې نيوکې کولې او نه يې غوړه مالي او د غوړه مالۍ او ستاېنې اورېدو بې زاره و، ويل يې: ((د غوړه مالانو او چاپلوسانو پر مخ خاورې وشيندئ.))

هېڅکله يې څوک له ځانه خوار او ټيټ نه ګاڼه. په حيا او شرم کې بې سارى و، تردې چې که کوم څيز يې خوښ نه و نو له څېرې به يې پوهېدل، چې دا څيز يې نه دى؛ خوښ‌ او چې له چا به خپه شو؛ نو خپګان يې په څېره کې ليدل کېده؛ خو کله يې هم پر چا نيوکه او ګيله نه کوله او چې کوم څيز به يې خوښ شو؛ نو له خوشحالۍ يې څېره د څوارلسمۍ سپوږمۍ په څېر ځلېده.

هېڅ نعمت يې نه رټه. خواړه يې نه ډېر ستاېل او نه ډېر رټل. نعمتونه يې ستر ګڼل که څه په ظاهره به واړه وو.

 يوه ورځ يې د يوې مېرمن په کور کې يو کپ ډوډۍ له ځمکې راواچته، ښکل يې کړه او ويې خوړه او بيا يې ورته وويل: ((دا هغه څه دي، چې اسمان، ځمکه او پکې ژوي پکار وو، چې دا کپ در و رسي.))

په ټول عمر کې يې چاته کنځل و نه کړه، له خولې يې چا بېځايه خبره وانه ورېده او هېڅکله يې سپک کار و نه کړ

ويل يې: پالونکي مې حکم راکړى چې:

١_ ټولې پټې او ښکاره چارې د هغه لپاره وکړم.

٢_له هغه تېر شم، چې پر ما يې تېرى کړى او هغه وبښم، چې زه يې بې برخې کړى يم.

٣_ په هغه پورې ځان ور ونښلوم چې ځان يې را څخه پرېکړى دى.

٤_چوپتيا مې د اندنې-تفکر لپاره وي.

٥_ليدل مې د عبرت لپاره وي.

له امام باقر(رح) روايت دى، چې د الله استازي راته وويل، چې پالونکي مې د اوو ځانګړنو حکم راکړى دى:

١_ له بېوزليو سره مينه او ورسره ناسته پاسته.

٢_ د ((لاحول و لا قوة الا باالله)) د ذکر ډېر ويل.

٣_له خپلوانو سره مړى ژوندى وکړم، که څه راسره يې نه کوي.

٤_هغوى ته وګورم، چې د شتمنۍ له کبله تر ما ټيټ وي او هغوى ته ونه وګورم، چې تر ما پورته دي.

٥_ د الله په لار کې د چا له رټلو و نه وېرېږم.

٦_د حق خبره وکړم که څه ترخه وي.

٧_له هېڅ چا څه ونه غواړم.

 رسول الله مبارک تر ټولو سخي و، مال يې نه زېرمه کاوه او که له خپل خرڅه به څه ورسره پاتې شول؛ نو پر بېوزليو تر ايشلو مخکې به کور ته نه راستنېده.

کله يې هم کوم سوالګر تش لاس رخصت نه کړ اوڅومره يې چې له لاسه کېدل، د هغه د اړتيا په پوره کولو کې يې کوښښ کاوه او که داسې به نه شول؛ نو په نرمه ژبه يې راضي کاوه.

د هر چا مېلمستيا يې منله او نه يې کتل، چې مېلمستيا د بېوزله ده که د شتمن، د سپين ده که د تور، د ازاد ده او که د مريي.

که چا ورته يو ګوټ شيدې هم ورډالۍ کولې نو پر ورين تندي يې منلې او له ډالۍ راوړنکي يې مننه کوله خو صدقه يې نه قبلوله او صدقه شوي؛ خواړه يې هم نه خوړل.

که کوم واده ته به وبلل شو؛ نو که کوم خنډ او مخنيوى به نه و نو د واده؛ خوړې ته به ته او په ټاکل شوي وخت به په بلل شوي ځاى کې حاضرېده؛ خو هغو غونډو ته به نه ته، چې يوازې شتمن به پکې ول او بېوزله به پکې نه وو او همداسې د فاسقانو غونډو ته خو به بيخي نه ته.

کله خو به داسې هم کېدل، چې رسول الله (ص) به يوه لرې مېلسمتيا منله، د بېلګې په توګه: يوه ورځ د مدينې په شاوخوا کې يو کلي ته مېلمه شو او هغوى ترې يوازې پر سوکړک مېلسمتيا وکړه او د الله استازي به هم د زړه له کومې په داسې غونډو کې ګډون کاوه او په تېره د هغه چا مېلسمتيا او غونډې ته به پر ورين تندي ورتله، چې کوربه يې د تقوا خاوند و.

 پېغمبراکرم(ص) به د رنځورانو پوښتنې ته ورتله، که څه د رنځور کور به ډېر لرې و په جنازه کې يې ګډون کاوه.

په جګړو کې، چې به ځواک ته اړتيا شوه؛ نو ډېر وړانديزونه وشول، چې له مشرکه د مشرک پرخلاف کار واخلو خو هغه مبارک به پرېکنده ځواب ورکاوه: زه په مشرک بري ته وررسېدل نه غواړم.

د پېغمبراکرم تندى ټولو ته ورين، سينه يې ټولو ته پراخه، پر ټولو لورانده و او د لوراند پلار په څېر يې ټولو ته په يوه سترګه کتل.

 په حقوقو کې ورته ټول مساوي ول، بې له الله يې له چا په زړه کې وېره نه درلوده او د دنيا يوې چارې هم نه وارخطا کاوه.

دنيوي چارو بوختولای نشو خو د پرهېزګارانو تقوا.

د جامې ډول ته يې دومره ارزښت نه ورکاوه؛ خو پاکوالي او سادګۍ يې ورته ارزښت درلود.

 که اس و که قاطر، د سپرلۍ ګټنه يې ترې کوله او چې په کوم کار پسې به شو؛ نو ترسره کاوه يې او که څوک يې ملګری کېده، له ځان سره يې سپراوه او دې ته يې نه کتل، داچې پر سپرلۍ راسره کېني، ازاد دى که مريی، بېوزله دى که شتمن او بله داچې ډېر وخت خو پر خپله سپرلۍ نه سورېده او ورسره به پلى تله.

خوږ بوي يې خوښ و، له بېوزليو سره يې داسې ناسته پاسته کوله، چې ته وا له هغوى ځنې دى.

تر ټولو ساده او تر ټولو پر نورو لورانده و.

له اهل صفه وو سره په لورنې او مينه چلېده او رسول الله ته، چې ډالۍ يا صدقه راتله؛ نو ورکوله يې، د فاضلانو درناوى يې کاوه او د ښو اخلاقو خاوندان پرې ګران وو او د هغوى درناوى يې کاوه. شريفو خلکو ورسره ځانګړى مقام درلود او د هر قوم د مشر درناوى يې کاوه. زړه سوي یا صله رحم ته يې ډېر پام و او هغوى ورته د نورو په پرتله ګران وو، چې په دين کې به غوره او افضل وو. داسې څوک به پېدا نه کړئ، چې د الله استازي ورسره جفا کړې وي.

که څوک تېروته او روسته به پوه شو، چې تېروتى او بښنه يې غوښته نو بښنه يې منله. له چا يې تمه نه درلوده او که چا داسې کوم کار وکړ، چې تمه به ترې نه کېده؛ نو څه يې ورته نه ويل خو هغه مهال چې د سمونې او ارشاد په موخه وو.

د بې ادبو پر وړاندې زغمناک و او داسې هم کېدل، چې ځينو به يې په مخ کې ناندارۍ کولې او د الله د استازي حرمت يې نه ساته خو هغه به د متانت او ښو اخلاقو له لامله چوپ پاتېده او څه يې ورته نه ویل.

 د رسول الله د کور عادي؛ خواړه روټه وه او ډېر وو، چې په کور کې يې خواړه نه وو.

کله خو په مياشتو مياشتو د پاک نبي (ص) په کور کې د پخلي اور نه بلېده. د کور معمولي خواړه يې اوبه او کجورې وې خو پر کومه ورځ چې به انصارو ورته شيدې راوړې. داسې کوم وخت رانغى، چې په يو وخت کې دوه ډوله خواړه وخوري. ډېرى يې خواړه اوبه او کجورې وې او که کوم وخت کجورې او ډوډۍ شوه؛ نو يوازې ډوډۍ يې خوړه.

د بېوزليو او اصحابو په داسې مېلسمتياګانو کې يې هم ګډون کاوه، چې نه پکې غوښه وه او نه ډوډۍ او پخپله پکې وږى پاتېده او ډېر داسې وختونه راتلل، چې يوازې ډوډۍ او کجوره يې هم په مړه نس نه خوړه او ډېر وو داسې وختونه، چې له لوږې يې تيږه پر نس تړله.

کورنۍ يې په هکله وايي:

٨٨ _ نېکخویه

 امام صادق (رح) وويل: ښه خوی ښادي راوړي او بيا امام داسې حديث رانقل کړ، چې مانا يې داسې وه، چې رسول الله (ص) د ښېګڼو او ښو اخلاقو څښتن و.

٨٩_ هغه ښېګڼه، چې قدر يې و نه شو:

 حضرت علي (ک) وويل: رسول الله (ص) له هغوى ځنې و، چې د نېکو قدر يې و نه شو، حال دا نېکیو يې عرب او عجم دواړو رانغاړل، داسې څوک شته چې له خلکو سره يې نېکۍ او ښېګڼې تر رسول الله (ص) خورا وي؟ زموږ د اهل بيتود نېکیو هم قدر ونه شو او همداسې د مؤمنينود نېکیو هم قدر و نه شو.

٩٠_ د رسول الله (ص) تواضع:

 رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم خپلې جامې پخپله پيوندلې، خپلې پڼې يې ګنډلې، خپلې مېږې يې لوشلې او له خپلو مریانو سره يې خواړه خوړل، پر ځمکه کېناسته، پر خره سورېده او د کور سامان يې پخپله په بازار کې پېره او پخپله يې خپل کورته راوړه. نشتمنو او شتمنو ته يې يو شان لاس ورکاوه او چې مقابل لوري به خپل لاس نه و کش کړى رسول الله (ص) خپل لاس نه راکښود، له چا سره به چې مخ شو؛ نو لومړى يې سلام اچوه که نشتمن و که شتمن که کوشنى و که غټ. خوړو ته يې د چا بلنه نه ردوله، ان که يوې کجورې خوړو ته به هم مېلمه شو.

 ٩١_ د ښې طبعې څښتن و:

 د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم د ژوند لګښت لږ و، د ښې طبعې نرم چلن او د ورين تندي خاوند و، بې له دې چې وخاندي تل موسکى و او بې له دې چې تندی يې تریو وي، تل خپه اوغمجن و.

٩٢_ د مخ او وېښتانو پاکوالى:

 د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم عادت و، چې هندارې ته يې کتل او د سر وېښتان يې ږومنځول او کله يې دا کار داسې کاوه، چې رڼو اوبو ته به درېده او د سر وېښتان يې سمول. هغه نه يوازې خپلې کورنۍ ته؛ بلکې خپلو اصحابو ته هم سينګار کاوه ويل يې:

٩٣_ د الله خوښېږي، چې بنده يې يو د بل کتو ته ورځي او ځان چمتو او وپسولي.

 ٩٤_ پینځه نبوي سنتونه:

امام صادق (رح) وویل: رسول الله (ص) وويل: پینځه څيزه به تر مرګه پرېنږدم، چې تر ما روسته سنت شي: پر ځمکه خواړه خوړل، له مریانو سره پر لوڅ خره سورېدل، پر خپل لاس اوزې لوشل، وړینې جامې اغوستل او پر ماشومانو سلام.

 ٩٥_ پر لوى او کوشني سلام کول:

 رسول الله (ص) پر لوى او کوشني سلام اچوه.

 ٩٦_ د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم د ننووتو اجازه:

 حضرت علي (ک) د بني سعد د ټبر يو سړي ته وويل: نه غواړې د ځان او فاطمې په باب درته يو حديث ووايم؟ بيا حضرت علي (ک) ورته وويل: سهار و، چې رسول الله (ص) مو کور ته راغى، حال دا لا په بستره کې وو و يې ويل: سلام دې پر تاسي وي. او داچې موږ په بستره کې وو خېجله شو او ځواب مو ور نه کړ، يو ځل بيا رسول الله (ص) وويل: ((السلام عليکم)) بيا مو هم ځواب ور نه کړ، درېیم ځل يې وويل: ((السلام عليکم)) نو موږ ووېرېدو، چې رسول الله (ص) ولاړ نشي؛ ځکه د رسول الله (ص) عادت و، چې درې ځل يې سلام اچوه، که ځواب به يې واورېد؛ نو راننووته به ګنې بېرته به تله، ورته مو وويل: سلام دې پر تا وي اى رسول الله (ص)! راځئ؛ نو هله ول، چې رسول الله (ص) راننووت.

٩٧_ پر ښځمنو يې هم سلام اچوه:

 امام صادق (رح) وويل: رسول الله (ص) پر ښځمنو هم سلام اچوه او ښځمنو هم د سلام ځواب ورکاوه.

 ٩٨_ د پېغمبراکرم د کېناستو طريقه:

 رسول الله (ص) به درې ډوله کېناسته: يو داچې زنګونه يې راوچتول او دواړه لاسونه يې ترې راتاوول، کله پر دوو زنګنو کېناسته او کله زنګون کېش او کله يې د کبرجنو په څېر پلتۍ نه وهله.

٩٩_ دا کارونه يې تل کول:

 حضرت علي (ک) وويل: و نه شول، چې رسول الله (ص) چاته لاس ورکړي او تر مقابل لوري مخکې خپل لاس راکاږي. تل يې د خلکواړتيا پوره ‏کوله او داسې و نه شول، چې څوک له رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم سره خبرې پيل کړي او تر مقابل لوري مخکې چوپ شي او چا ترې ونه ليدل، چې رسول الله صلی الله علیه وآله وسلمد چا په مخ کې پښې وغځوي او ‏چې خپلې خوښې ته به پرېښوول شو؛ نو تر ټولو ستونزمن کار يې پر غاړه اخسته، که چا به پرې ظلم وکړ؛ نو د غچ په فکرکې به نه و خو داچې چا به الهي محارمو ته سپکاوى وکړ، چې په دې صورت کې به غوسه شو، د الله لپاره به غوسه کېده، څو ژوندى و نو چا ونه ليد، چې د ډډې په حال کې يې خواړه خوړلې وي.

١٠٠_ د اړمنو د اړتيا پوره کول:

 چاچې څه له رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم نه وغوښتل؛ نو ((نه)) يې ورته نه کوله او کله يې د اړمن اړتيا رد نه کړه او ‏چې شونې وه، ‏‏د خلکو اړتيا يې پوره کوله او که نه يې شو کړاى؛ نو خلک يې له ځانه په خوږو او غوړو خبرو نه راضي کول، لمونځ يې بشپړ او سم و خو لنډ و، خطبې يې لنډې وې، بېځايه خبرې يې پکې نه کولې او خلکو رسول الله صلی الله علیه وآله وسلمله خوږ بوىه پېژانده.

١٠١_ د دسترخوان آداب:

 ‏چې له نورو سره کېناسته نو لومړى تن و، چې خوړل يې پيلول او روستى تن به و، چې له خوړو يې لاس اخسته. په خپل مخ کې يې خوړل او يوازې د کجورو خوړو پرمهال وو، چې د بل چا مخې ته يې هم لاس وراوږداوه، اوبه يې په درې ساه ګانوڅښلې او په يوه ساه يې نه څښلې، اوبه يې نه تېرولې بلکى رولې يې. ښی لاس يې د خوړولو، څښلو، نيوو او ورکولو لپاره ځانګړى کړى و او کيڼ لاس يې نورو چارو ته ساتلى و. په ټولو چاروکې يې تيمن(یو څه په نېک فال نیول) خوښ و په جامو اغوستو کې، د پڼو په پښوکولو کې او د وېښتانو په ږومنځولو کې.

 ١٠٢_ خلکو ته غږ کول:

 چاته چې يې غږ؛ نو درې ځل يې ورته غږ کاوه؛ خو خبرې يې بیا ځلي نه وې، د ننووتو لپاره يې درې ځل اجازه غوښته، خبرې او وينا يې دومره څرګنده وه، چې هر څوک پرې پوهېده، د خبرو کولو پرمهال يې د مخامخ غاښونو سپين والي برېښېده، مخکني غاښونه يې په زړه پوري توګه يو له بله بېل وو خو ازاد نه وو.

 ١٠٣_ د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم کتل:

 د رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم ليدل به د يوې شېبې لپاره ول، چاته نه ځيرېده، کومه خبره يې چې خوښه نه وه نو له چاسره يې نه کوله. پر لار داسې روان و، ته وا پر ځوړه روان دی، ګامونه يې په ځان پسې نه راښکودل ويل يې: ((په تاسو کې غوره انسان د ښه اخلاقو خاوند دی.)) د خوړو ستاینه او سپکاوى يې نه کاوه، اصحابو يې په مخ کې نان