بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ د الله تعالی اسماء او صفات لړلیک د خدای تعالی اسماء او صفات.. 1 د حیات مفهوم. 1 د متکلمینو او الهي فیلسوفانو له نظره د “حي” مانا: 3 علم؛ د حیات او قدرت سرچینه. 3 د حیات حقیقت په علم (ادراک) او قدرت (عمل) کې نغښتی دی، خو د […]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
د الله تعالی اسماء او صفات
لړلیک
د خدای تعالی اسماء او صفات.. 1
د متکلمینو او الهي فیلسوفانو له نظره د “حي” مانا: 3
د الهي علم عینیت او د بشري علم اکتسابیت.. 4
د انسان علم د ده د عقل اغېزه ده. 5
د خدای تعالی اسماء او صفات
خدای جل جلاله د بې شمیره نومونو (اسماء) او صفتونو لرونکی دی. د خدای صفتونه په لاندې ډول ویشل شوي: سلبي صفتونه: هغه صفتونه دي چې خدای له نیمګړتیاوو پاکوي؛ لکه: خدای جسم نه لري، ځای (مکان) نه لري او زمان (وخت) پرې نه تېرېږي.
ثبوتي (ایجابي) صفتونه: هغه صفتونه دي چې د خدای کمال ثابتوي؛ لکه: حي (ژوندی)، عالم، قادر، خبیر او داسې نور. دا صفتونه په دوه ډوله دي:
- فعلي صفتونه:دا هغه صفتونه دي چې د خدای له کار (فعل) سره تړاو لري. لکه: رازق (روزي ورکوونکی) او خالق (پیدا کوونکی). کله چې خدای مخلوق پیدا کړي، خالق ورته ویل کېږي.
- ذاتي صفتونه:دا هغه صفتونه دي چې د خدای له ذات سره تړاو لري او کار (فعل) ته اړتیا نه لري. لکه: حي، قادر او عالم. که خدای کوم کار وکړي او که یې ونه کړي، هغه بیا هم حی، عالم او قادر دی. د ذات اقتضا همدا ده چې دا صفتونه ولري.
د حیات مفهوم
کله چې وایو خدای “حی” دی، نو زموږ ذهن ته د نباتاتو، حیواناتو یا انسانانو ژوند راځي. مګر د خدای ژوند داسې نه دی؛ ځکه هغه د نبات غوندې وده نه کوي، د حیوان غوندې غریزه نه لري او د انسان غوندې محدودیت نه لري. د خدای “حی” یا ژوندی اوسېدل یو ژور کلامي او فلسفي بحث دی چې د هغه د ذات له تلپاتې والي څخه عبارت دی.
حضرت علي (ک) د خدای د ذات په اړه وایي:
کمالُ توحیدِهِ الإخلاصُ لَهُ… و مَن صَفَهُ فَقَد جَسَّمَهُ، و مَن جَسَّمَهُ فَقَد جَزَّأهُ – د توحید کمال د هغه لپاره اخلاص دی… چا چې هغه (په مادي صفتونو) وستایه، هغه یې جسم وګاڼه، او چا چې جسم وګاڼه، هغه یې د ټوټو لرونکی وباله.
امام جعفر صادق (رح) د خدای د ذاتي صفاتو د قدامت په اړه وایي:
لَمْ یَزَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَبَّنَا وَ الْعِلْمُ ذَاتُهُ وَ لَا مَعْلُومَ وَ السَّمْعُ ذَاتُهُ وَ لَا مَسْمُوعَ وَ الْبَصَرُ ذَاتُهُ وَ لَا مُبْصَرَ وَ الْقُدْرَةُ ذَاتُهُ وَ لَا مَقْدُورَ – زموږ عزتمند رب تل و او علم یې د هغه ذات و په داسې حال کې چې هیڅ معلوم (مخلوق) نه و، او اورېدل یې ذات و کله چې هیڅ اورېدونکی نه و، او لیدل یې ذات و کله چې هیڅ لیدل شوی شی نه و، او قدرت یې د هغه ذات و کله چې هیڅ مقدور (تر قدرت لاندې شی) نه و.
(الکافي، لومړی ټوک، ۱۰۷ مخ )
امام رضا (رح) د ذاتي او فعلي صفاتو ترمنځ توپیر په ګوته کوي او وایي چې “اراده” او “خلق” فعلي صفتونه دي:
اَلْمَشِيئَةُ وَ الْإِرَادَةُ مِنْ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ، فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَزَلْ مُرِیداً شَائِیاً فَلَیْسَ بِمُوَحِّدٍ – مشیت (غوښتنه) او اراده د افعالو له صفتونو دي؛ نو هر څوک چې دا ګومان کوي چې الله تل (له ازله) مرید او غوښتونکی و، هغه (ریښتینی) موحد نه دی. (بحار الانوار، څلورم ټوک، ۱۴۵ مخ – علامه مجلسي)
حضرت علي (ک) د خدای د «حی» په اړه چې مادي بڼه نه لري، داسې وایي:
کائِنٌ لا عَنْ حَدَث، مَوْجُودٌ لا عَنْ عَدَم، مَعَ کُلِّ شَیْء لا بِمُقارَنَة، وَ غَیْرُ کُلِّ شَیْء لا بِمُزایَلَة – خداى له همېش راهيسې شته او له کوم څيزه رامنځ ته شوی نه دى؛ له ټولو څيزونو سره دى؛ نه داچې ورسره مل او ورنژدې وي او له ټولو بېل دى؛ خو ترې بېل او لرې نه دى( نهج البلاغه، لومړۍ خطبه)
د خدای له ذاته د مادي صفتونو نفي (سلبي صفتونه)
امام علي بن الحسین (زین العابدین) په یوه دعا کې وایي:
أَنْتَ اللَّهُ الَّذِي لَا یَحْوِيکَ مَکَانٌ، وَ لَمْ تَغِبْ عَنْ نَفْسِکَ فَأَیْنَ تَکُونُ، وَ لَمْ تَنْأَ عَنْ غَیْبِکَ فَکَیْفَ تَکُونُ – ته هغه الله یې چې هیڅ ځای (مکان) تا نه شي ایسارولی، او ته له خپل ذاته کله هم غایب نه یې چې پوښتنه وشي “چېرته یې؟” او له خپل پټ حقیقت څخه لیرې نه یې چې پوښتنه وشي “څنګه یې؟”(صحیفه سجادیه، ۴۷مه دعا)
د “جوشن کبیر” دعا چې د اسلام ستر پیغمبر (ص) ته د جبرائیل (ع) لخوا راغلې، د الله تعالی زر نومونه او صفتونه بیانوي:
ذاتي صفات (حی، عالم، قادر):
يَا حَيّاً قَبْلَ كُلِّ حَيٍّ، يَا حَيّاً بَعْدَ كُلِّ حَيٍّ… يَا عَالِمَ كُلِّ مَكْتُومٍ، يَا قَادِراً عَلَى كُلِّ شَيْءٍ – اې هغه ژونديه (حي) چې تر هر ژوندي مخکې وې؛ اې هغه ژونديه چې تر هر ژوندي وروسته به یې؛ اې د هرې پټې خبرې عالمه؛ او اې هغه ذاته چې پر هر څه قادر یې.
فعلي صفات (خالق، رازق):
يَا خَالِقَ كُلِّ مَخْلُوقٍ، يَا رَازِقَ كُلِّ مَرْزُوقٍ – اې د هر مخلوق پېدا کوونکی (خالق)؛ او اې د هر روزي خوړونکي روزي ورکوونکی (رازق).
د متکلمینو او الهي فیلسوفانو له نظره د “حي” مانا:
د خدای (ج) حیات؛ «هو الحی القیوم» داسې مانا کېږي چې هغه «دراک» (درک کونکی/اګاه) او «فعال»(عمل کونکی) دی. د حیات صفت دوه برخې لري: درک او عمل. هر هغه موجود چې ادراک کوي او عمل کوي، هغه ژوندی دی. دا یو بیولوژیکي حیات نه دی (لکه انسانان او حیوانات).
حیات په دې مانا دی چې ادراک یعنې اګاهي لري، عالم دی او عمل هم کوي. هر موجود چې ادراک لري، پوهېږي او ترسره کول کوي ، هغه ژوندی دی. نو کله چې وایو خدای “حي” دی، مانا یې دا ده چې هغه هم عالم دی او هم فعل ترسره کوي.
علم؛ د حیات او قدرت سرچینه
د حیات حقیقت په علم (ادراک) او قدرت (عمل) کې نغښتی دی، خو د دواړو رېښه په «علم» کې ده؛ ځکه پرته له اګاهۍ نه ژوند شونی دی او نه هم قدرت مانا پیدا کوي.
د حیات په صفت کې دوه صفتونه نغښتي دي: یو دا چې دراک دی،یعنې عالم دی، او بل دا چې ترسره کوي یې یعنې قدرت لري. نو علم او قدرت دواړه د حیات په مفهوم کې ننوځي؛ قدرت د حیات له زړه څخه راوځي. مګر د حیات خپله رېښه او د قدرت رېښه، په «علم» کې ده. ځینې حکما په دې باور دي چې د ټولو ذاتي صفاتو مرجع «علم» دی. که علم نه وي، قدرت نشته او که اګاهي نه وي، حیات مانا نه لري.
د ټولو ذاتي صفاتو (حیات، قدرت، اراده، سمع او بصر) بنسټ «علم» دی؛ ځکه له اګاهۍ پرته اراده او فعل مانا نه لري، او دا علم د خدای له ذات سره یو (عینِ ذات) دی.
د ټولو ذاتي صفاتو مرجع علم دی. که علم نه وي، نه د قدرت خبره کېدی شي، نه د ژوندي اوسېدو (حیات)، نه د سمیع او بصیر او نه هم د ارادې. ځکه اراده له علم څخه پیدا کېږي؛ اراده هغه څوک لري چې اګاهي ولري. نو د ټولو ذاتي صفاتو منشا علم دی او دا علم له ذات سره یو (عینِ ذات) دی.
د الهي علم عینیت او د بشري علم اکتسابیت
د اشاعره وو برعکس، ستر حکما په دې باور دي چې د خدای (ج) صفتونه د هغه عینِ ذات دي، نه پرې زاید؛ ځکه د انسان علم ترلاسه کېدونکی (اکتسابي) دی، خو د حق تعالی ذات په خپله مطلق علم او اګاهي ده
د باري تعالی علم، د هغه پر ذات باندې زاید نه دی. دا یو مهم بحث دی چې ایا د خدای صفتونه دهغه پر ذات زائد دي که عینِ ذات دي؟ بې له اشاعره وو ، ټول ستر حکما او متکلمین د خدای صفتونه عینِ ذات بولي. مانا دا چې د حق ذات پخپله علم دی، یعنې عینِ علم دی او ورسره متحد دی. زموږ علم زائد دی، ځکه موږ یې ترلاسه کوو (اکتسابي دی)، مګر حق تعالی علم نه ترلاسه کوي، بلکې ذات یې پخپله علم دی.
علم یعنې «مطلقه اګاهي» او دا هغه څه دي چې موږ په خپل ځان کې ورته “عقل” وايو، مګر په خدای کې ورته عقل نه ویل کېږي، بلکې «علم» ورته ویل کېږي.
د ذات او صفاتو د عینیت په اړه (چې صفت له ذاته جلا نه دی) حضرت علي (ک) د توحید په اړه وایي:
کَمَالُ التَّوْحِيدِ الْإِخْلَاصُ لَهُ وَ كَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ أَنَّهَا غَيْرُ الْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَةِ كُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَيْرُ الصِّفَةِ – د خداى پېژندو کمال د ده تصديق دی، او د تصديق کمال يې پر ايکي يووالي (توحيد) لېینه – ګواهي ورکول دي او د توحيد کمال اخلاص دى او د اخلاص کمال، خداى د مخلوقاتو له صفاتو بېلول دي؛ ځکه هر صفت پردې ګواه دى، چې بې له خپل موصوفه دى او هر موصوف پردې ګواه – لووی دى، چې بې له خپل صفته دى.
د ټولو صفاتو مرجع “علم” او “ذات” دی
امام جعفر صادق (رح) د دې حقیقت په اړه چې د خدای صفتونه د هغه له ذات سره یو دي، وایي:
لَمْ يَزَلِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَبَّنَا وَ الْعِلْمُ ذَاتُهُ وَ لَا مَعْلُومَ… فَلَمَّا خَلَقَ الْأَشْيَاءَ وَ كَانَ الْمَعْلُومُ وَقَعَ الْعِلْمُ مِنْهُ عَلَى الْمَعْلُومِ – زموږ عزتمند رب تل و او علم یې د هغه “ذات” و په داسې حال کې چې هیڅ معلوم (مخلوق) نه و… نو کله چې یې شیان پیدا کړل او معلوم وجود ته راغی، نو دا (ذاتي) علم پر معلوم باندې واقع شو.
(الکافي، لومړی ټوک، ۱۰۷ مخ، )
د خدای د علم او زموږ د عقل ترمنځ توپیر
امام رضا (رح) په هغه مناظره کې چې د توحید په اړه یې درلوده، د خدای د علم د ذاتي توب په اړه فرمایي:
عَلِمَ مَا يَكُونُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ، كَعِلْمِهِ بِمَا كَانَ، لَمْ يَسْتَفِدْ عِلْماً مِنْ تَعْلِيمٍ بَلْ هُوَ الْعَالِمُ الْقَدِيمُ – هغه پر راتلونکو پیښو تر کېدو وړاندې داسې عالم دی لکه پر تېرو چې عالم و؛ هغه خپل علم له چا څخه نه دی زده کړی (اکتسابي نه دی)، بلکې هغه له ازله عالم (ذاتي عالم) دی. (التوحید، ۱۴۵ مخ – شیخ صدوق)
د ارادې او علم اړیکه (چې اراده له علمه سرچینه اخلي)
امام علي بن موسی الرضا (رح) د ارادې په اړه چې مسبوق په علم ده، وایي:
اَلْإِرَادَةُ مِنَ اَلْعِبَادِ اَلضَّمِيرُ وَ مَا يَبْدُو لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ اَلْفِعْلِ وَ أَمَّا مِنَ اَللَّهِ تَعَالَى فَإِرَادَتُهُ إِحْدَاثُهُ – په بندګانو کې اراده یو ذهني تصمیم دی چې له اګاهۍ وروسته پیدا کیږي، مګر په خدای کې (چې عینِ علم دی) اراده د هغه د فعل رامنځته کول دي. (بحار الانوار، څلورم ټوک، ۱۴۵ مخ )
د انسان علم د ده د عقل اغېزه ده
زموږ علم زموږ د عقل اغېزه ده؛ که څوک عاقل نه وي، عالم کېدی نه شي، نو علم د عقل پایله ده. په موږ انسانانو کې دې ته “عقل” ویل کېږي، مګر په خدای (ج) کې ورته “علم” ویل کېږي. له همدې امله، د هستۍ د هر څه بنسټ د حق تعالی علم دی او د هغه علم د هغه له ذات سره متحد (عینِ ذات) دی. نو هر څه په علم پورې تړلي دي.
زموږ په دې کښته نړۍ (عالمِ ناسوت) کې هم، هر څه عقل ته ورګرځي. وحی په اصل کې دې نړۍ ته د حق تعالی د علم بهیر (سریان) دی، ترڅو انسانانو ته پوهه (انباء) ورکړي او هغوی بشپړ کړي.
د عقل او علم د یوالي په اړه حضرت علي (ک) وايي:
أَصْلُ الْعِلْمِ الْعَقْلُ – د علم ریښه او بنسټ عقل دی(غرر الحکم و درر الکلم)
د خدای د علم د ذاتي توب په اړه امام جعفر صادق (رح) وايي:
لَمْ يَزَلِ اللَّهُ عَالِماً بِذَاتِهِ وَ الْعِلْمُ ذَاتُهُ – الله تل په خپل ذات عالم و او علم یې د هغه عینِ ذات و (
التوحید – شیخ صدوق، ۱۳۷ مخ)
د وحي او عقل د اړیکې په اړه امام کاظم (رح) وايي چې خدای پر خلکو دوه حجتونه لري:
حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ – ظاهري حجت رسولان او امامان دي او باطني حجت عقلونه دي ( اصول کافي، ۱ ټوک، ۱۶ مخ)