بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ د عقل او ناپوهۍ لښکرې عقل څه شی دی؟. 1 عقل ته ځکه «نوراني» ویل کېږي چې د مادي رڼا (لکه لمر یا څراغ) او عقلي نور ترمنځ بنسټیز توپیرونه شته: 1 له د ننه څخه روښانتیا 1 بېکچې لید (احاطه) 1 د حق او باطل ترمنځ توپیر.. 1 الهي ريښه. 1 د نوراني […]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
د عقل او ناپوهۍ لښکرې
د نوراني عقل له لارې له «موجود» څخه «وجود» ته د رسېدو لاره په دریو پړاوونو کې خلاصه کېږي: 2
له اثارو څخه تر اغېزمن (مؤثر) پورې.. 2
د وجود د اړتیا درک (واجب او ممکن) 2
په «محسوساتو» کې ډوبېدل (حسي محدودیت) 2
د اهلبیتو له نظره د عقل حقیقت.. 3
عقل د الله باطني رسول (حجت) دی.. 3
د عقل او تقوی نښلول (د حجابونو لرې کول) 3
خیر او شر؛ د بصیرت او غفلت استازي.. 7
د عقل لومړی لښکر؛ د علم او جهل تقابل. 8
د امام صادق (رح) په کلام کې د یقین او تفکر دبدبه. 8
د روحاني کمال لاره؛ د امام صادق (رح) له لیدلوري د عقل د لښکرو بشپړتیا 9
د الهي صفاتو هنداره (خلیفه الله) 9
له «موجود» څخه تر «وجود» پورې سفر. 9
د دې ۷۵ صفتونو تمرین څنګه کولای شي زموږ «ورځنی شخصیت» بدل کړي: 9
له غبرګوني حالت څخه کنټرول شوي حالت ته (د عقل حاکمیت) 9
د ذهن ارامي او د اضطراب کمښت.. 10
د لیدلوري بدلېدل (له کثرت څخه وحدت ته) 10
د ریښتینولۍ او امانتدارۍ ملکه. 10
له امام کاظم امین، ابو ابراهیم، ابوالحسن، موسی بن جعفر (رح) 10
څخه د پند، حکمت، زهد او. . په اړه اوږده روایت شوي مطالب.. 10
هشام ته د امام کاظم سپارښتنه او د عقل ستاینه. 10
عقل څه شی دی؟
عقل هغه ډېوه ده چې خدای (ج) یې د انسان په ذهن کې روښانوي.
هر هغه څه چې تاسو یې درک کوئ، هغه ستاسو یوه برخه ګرځي، خو تاسو د هغه برخه نه ګرځئ.
هر هغه څه چې تاسو یې درک کوئ، ستاسو د عقل یوه برخه ده، خو ستاسو عقل د هغو برخه نه دی.
ونه، ډبره، سیند او دښته چې موږ یې درک کوو، زموږ د عقل برخه ده، خو زموږ عقل د دې نړۍ د موجوداتو برخه نه دی.
«الانسانُ عقلٌ نورانيٌ»
انسان یو نوراني عقل دی او د انسان عقل نوراني دی.
دلته مطلب دا دی چې عقل پر موجوداتو احاطه لري؛ یعنې کله چې ته یو شی پېژنې، هغه ستا په ذهن کې ځای نیسي، خو ستا عقل د هغو شیانو په مادي چوکاټ کې نه ایسارېږي، ځکه عقل تر مادې پورته یو نوراني حقیقت دی.
عقل ته ځکه «نوراني» ویل کېږي چې د مادي رڼا (لکه لمر یا څراغ) او عقلي نور ترمنځ بنسټیز توپیرونه شته:
له د ننه څخه روښانتیا
مادي رڼا یوازې د شیانو ظاهري بڼه، رنګ او سطحه روښانوي، خو عقل یو داسې نور دی چې د شیانو حقیقت او باطن روښانوي. مادي نور له بهر څخه وي، خو عقلي نور د انسان له دننه څخه سرچینه اخلي.
بېکچې لید (احاطه)
مادي رڼا په خنډونو (لکه دېوال) درېږي، خو د عقل نور له خنډونو تېرېږي. عقل کولای شي له ځمکې څخه تر اسمانونو پورې او له تېر وخت څخه تر راتلونکي پورې هر څه درک کړي. دا چې عقل پر شیانو «احاطه» لري، همدا د هغه نورانیت دی.
د حق او باطل ترمنځ توپیر
نور په لغت کې د هغه څه په مانا دی چې په خپله ښکاره وي او نور شیان ښکاره کوي. عقل ته ځکه نوراني وايي چې هغه «حق له باطل» او «سم له ناسم» څخه بېلوي. که د عقل نور نه وي، انسان د جهالت په تیاره کې پاتې کېږي او د ژوند په مانا نه پوهېږي.
الهي ريښه
په فلسفه کې عقل د الله تعالی د لومړني مخلوق په توګه یاد شوی (اول ما خلق الله العقل). دا نور له هغه«مطلق وجود» څخه سرچینه اخلي، ځکه خو ورته نوراني ویل کېږي چې د مادې له کثافت او تاریکۍ څخه پاک دی.
مادي نور زموږ سترګو ته لار ښيي، خو عقلي نور زموږ روح ته حقیقت ښيي. دا نوراني عقل دی چې انسان ته په کایناتو کې د نورو موجوداتو په پرتله لوړ مقام ورکوي.
د نوراني عقل له لارې له «موجود» څخه «وجود» ته د رسېدو لاره په دریو پړاوونو کې خلاصه کېږي:
له اثارو څخه تر اغېزمن (مؤثر) پورې
عقل چې کله یو «موجود» (مثلاً یوه ونه یا یو ستوری) ویني، یوازې په ظاهري بڼه یې نه درېږي. نورانیت یې په دې کې دی چې سمدستي دا پوښتنه کوي: «دا له کومه شو؟» عقل درک کوي چې هر موجود یو نظم لري او دا نظم یو ناظم غواړي. په دې ډول، عقل له محدود موجود څخه د هغه د شتون سرچینې یعنې «مطلق وجود» ته لاره باسي.
د وجود د اړتیا درک (واجب او ممکن)
عقل په خپل نور سره دا حقیقت لولي چې ټول موجودات په خپله «نشت» (عدم) دي او د بل چا په ورکړه «شته» شوي دي. کله چې عقل ویني چې دې نړۍ په خپله شتون نه درلود، نو پوهېږي چې یو داسې حقیقت شته چې هغه «خپله وجود» دی او نورو ته یې شتون بښلی. عقل دلته له «سایه» (مخلوق) څخه تېرېږي او «لمر» (خالق) ته رسېږي.
د کثرت تر شا وحدت لیدل
د عقل نورانيت دا دی چې په بېلابېلو موجوداتو (کثرت) کې یو واحد حقیقت ویني. عقل پوهېږي چې دا بېلابېل رنګونه، شکلونه او موجودات د یوه واحد وجود ننداره ده. لکه څنګه چې یو څراغ په زرګونو هندارو کې انعکاس کوي، عقل په ټولو موجوداتو کې د هغه یوه وجود (الله) رڼا ویني.
عقل هغه زینه ده چې موږ له محسوساتو (هغه څه چې په سترګو لیدل کېږي) څخه معقولاتو (هغه حقایق چې په پوهه درک کېږي) ته بیايي. عقل په «موجود» کې پاتې کېدل جهالت بولي او د «وجود» موندل کمال ګڼي.
عقلي خنډونه
ځینې کسان د عقل په لرلو سره سره بیا هم د وجود په حقیقت (خالق) شک کوي، دلیل یې د عقل نشتوالی نه، بلکې د عقل پر وړاندې ځینې خنډونه دي چې د عقل نورانيت پټوي:
په «محسوساتو» کې ډوبېدل (حسي محدودیت)
ځینې خلک یوازې هغه څه مني چې په پنځو حواسو یې لمس کړي یا یې په لابراتوار کې ثابت کړي. څرنګه چې خدای (ج) یا «مطلق وجود» مادي نه دی او په سترګو نه لیدل کېږي، نو دوی یې نه مني. د دوی عقل د مادې په زندان کې بند پاتې وي او نشي کولی له «موجود» څخه هاخوا «وجود» وګوري.
د «ماهیت» او «وجود» غلطي
ډېری وخت عقل د شیانو په «څرنګوالي» (ساینسي جوړښت) کې دومره بوخت شي چې د هغوی «پیدا کوونکی» ترې هېر شي. مثلاً: دوی په دې تحقیق کوي چې باران څنګه ورېږي (میکانیزم)، خو دې ته یې پام نه وي چې دا میکانیزم چا جوړ کړی؟ دلته عقل له «نورانیت» څخه وځي او یوازې په «محاسبه» بدلېږي.
د کبر او غرور حجاب
کله چې انسان فکر وکړي چې ده په خپله پوهه هر څه تسخیر کړي، نو خپل ځان ورته «اصل» ښکاري. دا «انانیت» یا «زه» د عقل د سترګو لپاره یوه توره پرده ګرځي. لکه څنګه چې پورته وویل شو ، وجود ډېر ښکاره دی، خو د انسان کبر هغه ته اجازه نه ورکوي چې تر خپل ځان پورته بل لوړ حقیقت (وجود) ومني.
عادت او تکرار
موږ هره ورځ لمر، ځمکه او خپل وجود وینو او ورته عادت شوي یو. دا عادت زموږ د حیرت احساس له منځه وړي. کله چې حیرت مړ شي، عقل هم بېخونده کېږي او د وجود د رڼا لیدلو تلوسه پکې ختمېږي.
دغه خلک له عقله یوازې د یوه «ابزار» په توګه کار اخلي، نه د یو «نور» په توګه. عقل که له صدق او تواضع سره مل نه وي، نو یوازې د مادي نړۍ په تورو تیارو کې لار ورکی کېږي.
د اهلبیتو له نظره د عقل حقیقت
د عقل د نورانیت د بېرته ترلاسه کولو او د حجابونو د لرې کولو لپاره، د اهل بیتو ښوونځی یو ځانګړی او ډېر دقیق روش لري. دوی عقل یوازې د استدلال وسیله نه، بلکې د الله تعالی «باطني حجت» بولي.
له عبادته د معرفت لور ته
حضرت علي (رض) د عقل او وجود د تړاو په اړه وایي:
«کَفَی بِالْعَقْلِ رَسُولاً – عقل د انسان لپاره د پېژندنې په لاره کې د استازي په توګه بسنه کوي.»
د اهل بیتو په ښوونځي کې، د عقل د نورانیت د زیاتولو لاره په «تفکر» کې ده. دوی وایي چې د یوې ګړۍ (ساعت) تفکر تر کلونو عبادت غوره دی؛ ځکه عبادت یوازې «موجود» (ظاهري عمل) دی، خو تفکر انسان «وجود» (خالق) ته رسوي.
عقل د الله باطني رسول (حجت) دی
امام کاظم (رح) په یو ډېر مشهور قول کې وايي:
إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ: حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً؛ فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ، وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ – الله تعالی پر خلکو دوه حُجتونه لري: یو ظاهري او بل باطني. ظاهري حجت رسولان او امامان دي، او باطني حجت د خلکو عقلونه دي. (اصول کافي، لومړی ټوک، د «کتاب العقل و الجهل» برخه، ۱۲م روایت)
اهل بیتو عقل ته دومره لوړ مقام ورکړی چې هغه یې د انبیاوو په څنګ کې د الهي لارښود په توګه معرفي کړی. د دوی په نظر، که عقل نه وي، انسان حتی د نبي پیغام هم نشي درک کولی.
د عقل او تقوی نښلول (د حجابونو لرې کول)
اهلبیتو ښودلي چې عقل هغه وخت نوراني کېږي چې له «اخلاقو او تقوی» سره مل وي. امام صادق (رح) وایي: « العَقلُ ما عُبِدَ بهِ الرَّحمنُ وَ اکتُسِبَ بهِ الجِنانُ – عقل هغه څه دی چې په واسطه یې د رحمان خدای عبادت وشي او جنت پرې ترلاسه شي.» ( اصول کافي، لومړی ټوک، د «کتاب العقل و الجهل» برخه)
دوی دا وښوده چې «وچ عقل» یا یوازې دنیوي عقل انسان بېلارې کوي. هغوی د «عقل» او «وهم» ترمنځ توپیر وکړ؛ وهم انسان یوازې مادي دنیا ته راکاږي، خو عقل انسان د کائیناتو ريښې (وجود) ته رسوي.
حضرت علی (رض) د نهج البلاغې په لومړۍ خطبه کې وايي :
څښتن پېژندل د دين پيلامه ده؛ او د خداى پېژندو کمال د ده تصديق دی، او د تصديق کمال يې پر ايکي يووالي (توحيد) لېینه – ګواهي ورکول دي او د توحيد کمال اخلاص دى او د اخلاص کمال، خداى د مخلوقاتو له صفاتو بېلول دي؛ ځکه هر صفت پردې ګواه دى، چې بې له خپل موصوفه دى او هر موصوف پردې ګواه – لووی دى، چې بې له خپل صفته دى؛ نو څوک چې خداى د مخلوقاتو په صفت وستايي؛ نو له يوه څه سره به يې ورنژدې کړى وي (؛ يعنې خداى ته به يې سيال انګېرلى وي) او له يوه څيز سره د خداى له ورنژدې کولو ځنې دوه خدايان اوڅارېږي، د دوه خدايانو په اوڅارولو اجزاوې ورته انګېرلېږي او خداى ته د اجزاوو په انګېرلو هډو پېژندل شوى نه دى او څوک چې خدای ونه پېژني لور ته يې اشاره کوي او چاچې اشاره وکړه؛ نو محدود کړى يې دى او څوک یې چې محدود کړي، هغه به يې شمېرلى وي او که څوک ووايي: “خداى چېرته دى؟” نو هغه يې په يوه بل څيز کې ګڼلى او که څوک ووايي: خداى پر يوه څيز پروت دى؛ نو نور ځايونه یې له شتونه تش په پام کې نيولي، حال دا خداى له همېش راهيسې شته او له کوم څيزه رامنځ ته شوی نه دى؛ له ټولو څيزونو سره دى؛ نه داچې ورسره مل او ورنژدې وي او له ټولو بېل دى؛ خو ترې بېل او لرې نه دى، د ټولو چارو ترسره کوونکى دى؛ خو نه په حرکاتو او وزلو. ليدونکى دى، ان هغه مهال چې څه نه ول پيدا شوي، ايکي يو او يوازې دى؛ ځکه څوک يې ملګرى نه و، چې پام ورسره غلط کړي او يا له نشته يې بوږند وننګیري – وحشت احساس کړي.
امام جعفر صادق (رح)، هشام ته د عقل او جهل لښکرې داسې بیانوي:
هشامه! هله به دې هدایت او سمه لار موندلې وي، چې عقل او لښکر یې، ناپوهي او لښکر یې وپېژنې. هشام وایي: و مې ویل: درځار، بې ستا له ښوونو پر نور څه نه پوهېږو. و یې ویل: هشامه! عقل ړومبی روحاني مخلوق دی چې الله د عرش په ښي اړخ کې له خپلې رڼا پیدا کړ او و یې ویل: ولاړ شه، ولاړ، و یې ویل: راشه، ورغی، بیا خدای عزوجل وویل: ته مې یو ستر مخلوق پیدا کړې او پر ټولو مخلوقاتو مې غوراوی درکړ. بیا یې ناپوهي له تک تور تریخ سمندر ځنې وپنځوله او ویې ويل: ولاړه شه، ولاړه، و یې ویل: راشه، رانغله. و یې ویل: کبر دې وکړ او ښېرا یې ورته وکړه. بیا یې عقل ته پینځه اویا لښکرې وپنځولې، داچې ناپوهۍ د عقل په باب الهي کرامت او لورنه ولیده، کینه ورته پیدا شوه او و یې ویل: پالونکیه! هغه هم زما په څېر مخلوق دی، ودې پنځاوه اوغښتلې دې کړ، زه یې ضد یم او پر وړاندې یې زور نه لرم، په څېر یې لښکر راکړه. خدای یې غوښتنه قبوله کړه. او و یې ویل: که تردې روسته مې امر ونه منې ته او لښکر دې له خپل څنګ او رحمته شړم، و یې ویل: منم یې، خدای ده ته هم پینځه اویا لښکرې ورکړې او خیر د عقل یو لښکر دی چې وزیر (او مرستندوی) یې دی او پر ضد یې شر پیدا کړی چې د ناپوهۍ وزیر دی او دا دي د عقل او ناپوهۍ لښکرې چې د یو بل پر وړاندې دي.
د عقل او ناپوهۍ لښکرې
۱. الْخَيْرُ و ضِدَّهُ الشَّرُّ
۲. الإِيمَانُ و ضِدَّهُ الْكُفْرُ
۳. التَّصْدِيقُ و ضِدَّهُ الْجُحُودُ
۴. الرَّجَاءُ و ضِدَّهُ الْقُنُوطُ
۵. الْعَدْلُ و ضِدَّهُ الْجَوْرُ
۶. الرِّضَا و ضِدَّهُ السُّخْطُ
۷. الشُّكْرُ و ضِدَّهُ الْكُفْرَانُ
۸. الطَّمَعُ و ضِدَّهُ الْيَأْسُ (او التَّوَكُّلُ و ضِدَّهُ الْحِرْصُ)
۹. الرَّأْفَةُ و ضِدَّهُ الْقَسْوَةُ
۱۰. الرَّحْمَةُ و ضِدَّهُ الْغَضَبُ
۱۱. الْعِلْمُ و ضِدَّهُ الْجَهْلُ
۱۲. الْفَهْمُ و ضِدَّهُ الْحُمْقُ
۱۳. الْعِفَّةُ و ضِدَّهُ الْهَتْكُ
۱۴. الزُّهْدُ و ضِدَّهُ الرَّغْبَةُ
۱۵. الرِّفْقُ و ضِدَّهُ الْخُرْقُ
۱۶. الرَّهْبَةُ و ضِدَّهُ الْجُرْأَةُ
۱۷. التَّوَاضُعُ و ضِدَّهُ الْكِبْرُ
۱۸. التُّؤَدَةُ و ضِدَّهُ الْعَجَلَةُ
۱۹. الْحِلْمُ و ضِدَّهُ السَّفَهُ
۲۰. الصَّمْتُ و ضِدَّهُ الْهَذَرُ
۲۱. الِاسْتِسْلَامُ و ضِدَّهُ الِاسْتِكْبَارُ
۲۲. التَّسْلِيمُ و ضِدَّهُ الشَّكُّ
۲۳. الصَّبْرُ و ضِدَّهُ الْجَزَعُ
۲۴. الصَّفْحُ و ضِدَّهُ الِانْتِقَامُ
۲۵. الْغِنَى و ضِدَّهُ الْفَقْرُ
۲۶. التَّذَكُّرُ و ضِدَّهُ السَّهْوُ
۲۷. الْحِفْظُ و ضِدَّهُ النِّسْيَانُ
۲۸. التَّعَطُّفُ و ضِدَّهُ الْقَطِيعَةُ
۲۹. الْقُنُوعُ و ضِدَّهُ الْحِرْصُ
۳۰. الْمُؤَاسَاةُ و ضِدَّهُ الْمَنْعُ
۳۱. الْمَوَدَّةُ و ضِدَّهُ الْعَدَاوَةُ
۳۲. الْوَفَاءُ و ضِدَّهُ الْغَدْرُ
۳۳. الطَّاعَةُ و ضِدَّهُ الْمَعْصِيَةُ
۳۴. الْخُضُوعُ و ضِدَّهُ التَّطَاوُلُ
۳۵. السَّلَامَةُ و ضِدَّهُ الْبَلَاءُ
۳۶. الْحُبُّ و ضِدَّهُ الْبُغْضُ
۳۷. الصِّدْقُ و ضِدَّهُ الْكَذِبُ
۳۸. الْحَقُّ و ضِدَّهُ الْبَاطِلُ
۳۹. الأَمَانَةُ و ضِدَّهُ الْخِيَانَةُ
۴۰. الإِخْلَاصُ و ضِدَّهُ الشَّوْبُ
۴۱. الشَّهَامَةُ و ضِدَّهُ الْبَلَادَةُ
۴۲. الْفِطْنَةُ و ضِدَّهُ الْغَبَاوَةُ
۴۳. الْمَعْرِفَةُ و ضِدَّهُ الإِنْكَارُ
۴۴. الْمُدَارَاةُ و ضِدَّهُ الْمُكَاشَفَةُ
۴۵. سَلَامَةُ الْغَيْبِ و ضِدَّهُ الْمُمَاكَرَةُ
۴۶. الْكِتْمَانُ و ضِدَّهُ الإِفْشَاءُ
۴۷. الصَّلَاةُ و ضِدَّهُ الإِضَاعَةُ
۴۸. الصَّوْمُ و ضِدَّهُ الإِفْطَارُ
۴۹. الْجِهَادُ و ضِدَّهُ النُّكُولُ
۵۰. الْحَجُّ و ضِدَّهُ نَبْذُ الْمِيثَاقِ
۵۱. صَوْنُ الْحَدِيثِ و ضِدَّهُ النَّمِيمَةُ
۵۲. بِرُّ الْوَالِدَيْنِ و ضِدَّهُ الْعُقُوقُ
۵۳. الْحَقِيقَةُ و ضِدَّهُ الرِّيَاءُ
۵۴. الْمَعْرُوفُ و ضِدَّهُ الْمُنْكَرُ
۵۵. السِّتْرُ و ضِدَّهُ التَّبَرُّجُ
۵۶. التَّقِيَّةُ و ضِدَّهُ الإِذَاعَةُ
۵۷. الإِنْصَافُ و ضِدَّهُ الْحَمِيَّةُ
۵۸. الْمُصَاهَرَةُ و ضِدَّهُ الْمُقَاطَعَةُ
۵۹. النَّظَافَةُ و ضِدَّهُ الْقَذَرُ
۶۰. الْحَيَاءُ و ضِدَّهُ الْخَلَعُ (او الْجَلَعُ)
۶۱. الْقَصْدُ و ضِدَّهُ الْعُدْوَانُ
۶۲. الرَّاحَةُ و ضِدَّهُ التَّعَبُ
۶۳. السُّهُولَةُ و ضِدَّهُ الصُّعُوبَةُ
۶۴. الْبَرَكَةُ و ضِدَّهُ الْمَحْقُ
۶۵. الْعَافِيَةُ و ضِدَّهُ الْبَلَاءُ
۶۶. الْقَوَامُ و ضِدَّهُ الْمُكَاثَرَةُ
۶۷. الْحِكْمَةُ و ضِدَّهُ الْهَوَى
۶۸. الْوَقَارُ و ضِدَّهُ الْخِفَّةُ
۶۹. السَّعَادَةُ و ضِدَّهُ الشَّقَاوَةُ
۷۰. التَّوْبَةُ و ضِدَّهُ الإِصْرَارُ
۷۱. الِاسْتِغْفَارُ و ضِدَّهُ الِاغْتِرَارُ
۷۲. الْمُحَافَظَةُ و ضِدَّهُ التَّهَاوُنُ
۷۳. الدُّعَاءُ و ضِدَّهُ الِاسْتِنْكَافُ
۷۴. النَّشَاطُ و ضِدَّهُ الْكَسَلُ
۷۵. الْفَرَحُ و ضِدَّهُ الْحُزْنُ
ایمان – کفر؛
تصدیق – دروغ ګڼل؛
پاک زړي – دوه مخي
هیله ـ-نهیلي؛
عدالت -ظلم؛
خوښي -خپګان
مننه -نامننه؛
بې تمي ـ-تمه؛
بروسه -حرص
نرمي ـ-توندي؛
پوهه -ناپوهي؛
پاکلمني ـ ناپاکلمني
زهد -له دنیا سره مینه؛
سازش -ناسازګاري.
له خدایه ډار- پر خدای زړورېدل؛
تواضع -کبر
رو رو ـ-بیړه؛
زغم -بې زغمې؛
چوپتیا -کړتې.
منل -سرغړاندې؛
خدای ته غاړه ایښوونه ـ-غاړه غړونه
لورنه -سخت زړي؛
یقین -شک
صبر ـ بې صبري؛
تېرېدنه ـ غج اخستل
مړه خواتوب؛ نامړه خواتوب.
اندنه کول ـ بې اندي؛
یادول ـ هېرول.
کوشېرول ـ شلول؛
قناعت ـ حرص
د شتمنۍ ورکړه ـ
د شتمنی درېِغول
دوستي ـ دښمني؛
وفا ـ خیانت؛
اطاعت ـ سرغړونه
عاجزي ـ سرغړاندي؛
سلامتي – بلا؛
پوهمني ـ ناپوهمني؛
اقرار (منښته) ـ انکار (نټه)
ګوذاره کول ـ توندي کول؛
رښتینتوب ـ چل ول.
پټول ـ رسوا کول؛
نېکي او (د مورو پلار) اطاعت کول ـ بد چلن.
د حقوقو ورکړه ـ د حقوقو لتاړول؛
ښه ـ بد
خواله ساتنه ـ رابرسېرونه؛
انصاف ـ بې انصافې.
ډډه کوه ـ کینه کول؛
پاکوالی ـ چټلي؛
حیا ـ سپین سترګي.
منځلاري ـ بې ځایه لګښت؛
سوکالي ـ کړاو
اسان نیول ـ سختګېري؛
عافیت ـ سختي
انډول ـ زیات غوښتل
حکمت ـ هوسپالنه؛
وقار ـ سپکتوب
نېکمرغي ـ بدمرغي؛
توبه ـ پر ګناه ټینګار
څارنه ـ ناغېړي؛
دعا ـ سرغړونه
نشاط ـ لټي؛
خوشحالي ـ خپګان؛
مینه ـ بېلتون
سخاوت ـ بخل؛
عاجزي ـ ځانخوښي
د خبرې ساتل ـ د خبرې برسېرول؛
بښنه غوښتل ـ غرور؛
هوښیاري ـ حماقت.
هشامه! دا ټولې ځانګړنې یوازې په پېغمبر یا د پېغمبر په وصي یا په هغه مؤمن کې راټولېږي چې خدای یې زړه ایمان ته ازمېیلی وي او نور مؤمنان د دې ځانګړنو یوه برخه لري، تر دې چې لږ لږ یې عقل پوره شي او د ناپوهۍ له لښکرو یو مخې چاڼ شي؛ نو دا وخت به له پېغمبرانو او وصیانو سره په لوړو درجو کې وي، خدای دې موږ او تاسې ته توفیق راکړې چې اطاعت یې وکړو.
امام صادق (رح) په دې وینا کې ثابتوي چې عقل یوازې په ذهن کې یوه قوه نه ده، بلکې کله چې د انسان په وجود کې واکمن شي، دا ټول ۷۵ صفتونه ورسره یو ځای راځي. که انسان له دغو ۷۵ ښو صفتونو برخمن وي، نو هغه په حقیقت کې «عاقل» دی.
خیر او شر؛ د بصیرت او غفلت استازي
په پورته روایت کې د خیر او شر یادول د عقل او جهل د وزیرانو په توګه یو ژور فلسفي مفهوم لري:
خیر د عقل بنسټ دی:
په وجودي لیدلوري کې، خیر له «وجود» سره نږدې دی. عقل ځکه د خیر لښکر دی چې هغه د کایناتو حقیقي ګټه او سمون ویني. کله چې عقل حاکم شي، انسان د داسې کارونو لور ته ځي چې هم ځان او هم ټولنې ته یې ګټه رسېږي. خیر هغه «نور» دی چې عقل ته لاره ښيي، ځکه خو ورته د عقل وزیر ویل شوی؛ یعنې د عقل ټول فعالیتونه د خیر په محور راڅرخي.
شر د جهل ريښه ده:
شر په اصل کې د وجود نشتوالی یا د حق له لارې انحراف دی. جهل (ناپوهي) ځکه له شر سره مل دی چې هغه د حقایقو له لیدلو عاجز دی. کله چې یو انسان د جهل تابع شي، هغه یوازې خپلې مادي او فاني غوښتنې ویني او د نورو د حقونو په لتاړلو (شر) کې باک نه کوي.
د لښکرو مشري:
امام صادق (رح) وایي چې عقل او جهل دوه متضاد ځواکونه دي. خیر د عقل تر ټولو قوي مرستیال دی چې نور ټول ۷۴ صفتونه (لکه صبر، سخاوت، رښتیا) د همدې خیر تر سیوري لاندې کار کوي. په مقابل کې، ټول بد صفتونه (لکه بخل، دروغ، ظلم) د شر تر بیرغ لاندې د انسان وجود ته زیان رسوي.
عاقل هغه څوک نه دی چې یوازې په ذهني معادلو پوهېږي، بلکې عاقل هغه دی چې د خیر او شر ترمنځ توپیر کولی شي او د خیر لاره نیسي.
د عقل لومړی لښکر؛ د علم او جهل تقابل
د امام صادق (رح) په پورته وینا کې د عقل له ۷۵ لښکرو څخه، د «وجود او موجود» د درک لپاره تر ټولو اړین او بنسټیز صفت «العِلْم» (پوهه) او د هغې په مقابل کې د «الجهل» (ناپوهۍ) پر وړاندې ولاړېدل دي.
دلته یې لاملونه په لنډه توګه دا دي:
علم د وجود رڼا ده
لکه څنګه چې مو مخکې وویل، وجود په خپله یو ډول «نور» دی. علم هغه صفت دی چې دغه نوراني حقیقت کشفوي. له علم پرته، انسان یوازې د موجوداتو په ظاهري بڼه (ماهیت) کې بند پاتې کېږي، خو په علم سره د هغوی حقیقت (وجود) ته لاره باسي.
تفکر او پوهه
د پوهې (علم) په لښکر کې د «الذکر» (یادول/متوجه کېدل) او «الفهم» (درک) صفتونه هم شامل دي. دا هغه صفتونه دي چې انسان ته اجازه ورکوي چې له محدود «موجود» څخه هاخوا «مطلق وجود» ته وګوري.
یقین
په دې ۷۵ نښو کې «الیقین» د عقل یو بل مهم لښکر دی. یقین انسان د شک له تیارو ژغوري ، ترڅو د وجود په حقیقت د زړه له کومې باور وکړي.
که یو څوک غواړي د وجود او موجود ترمنځ فلسفي او عرفاني توپیر په واقعي ډول درک کړي، هغه باید د عقل د لښکر تر ټولو قوي وسله، یعنې علم او بصیرت، وکاروي. دا علم یوازې کتابي پوهه نه ده، بلکې هغه نوراني درک دی چې په واسطه یې د حق تعالی نښې په کائیناتو کې لیدل کېږي.
د امام صادق (رح) په کلام کې د یقین او تفکر دبدبه
د امام صادق (رح) په وینا کې «یقین» او «تفکر» (چې په متن کې د پوهې او تذکر په بڼه راغلي) د عقل د لښکرو تر ټولو ځواکمن صفتونه دي.
یقین (د شک ضد)
الْيَقِينُ (وزیر العقل) وَ ضِدَّهُ الشَّکُّ (وزیر الجهل).»
«یقین د عقل (وزیر) دی او ضد یې شک دی.»
فلسفي مانا
یقین یعنې د زړه ثابت قدمي. د وجود او موجود په بحث کې، یقین انسان له دې حالته اوباسي چې کائینات ناڅاپي وګڼي. یقین هغه نور دی چې انسان ته ډاډ ورکوي چې دا هر څه د یو «حقیقي وجود» (الله) نښې دي. که یقین نه وي، عقل د شکونو په سمندر کې ډوبېږي.
تفکر او تذکر (د غفلت ضد)
التَّذَکُّرُ وَ ضِدَّهُ السَّهْوُ (او الغفلة).
تذکر (یادونه او تفکر) د عقل نښه ده او ضد یې هېرول (سهوه او غفلت) دی.
عرفاني مانا:
تفکر یعنې د موجوداتو له ظاهر څخه د هغوی باطن ته تلل. کله چې تاسو یوې ونې ته ګورئ، که یوازې ونه وینئ، دا غفلت دی؛ خو که د هغې په وجود کې د خالق حکمت او قدرت وګورئ، دا تفکر دی. تفکر هغه پل دی چې موږ له «مادي موجود» څخه «الهي وجود» ته رسوي.
تفکر لار پیدا کوي او یقین په لاره کې ثبات درکوي. بې له تفکره، یقین سطحي وي؛ او بې له یقینه، تفکر یوازې په ذهني وسوسو بدلېږي.
د روحاني کمال لاره؛ د امام صادق (رح) له لیدلوري د عقل د لښکرو بشپړتیا
د عقل د دغو ۷۵ لښکرو یا صفتونو بشپړېدل په انسان کې د «کامل انسان» د مقام څرګندونه کوي. دلته یې اصلي ټکي دي:
د الهي صفاتو هنداره (خلیفه الله)
هغه کامل انسان دی چې د عقل ټول نوراني صفتونه (لکه علم، عدل، رحمت او صبر) پکې په اوج کې وي. څرنګه چې دا صفتونه په اصل کې د الله تعالی صفتونه دي، نو کله چې یو انسان دا صفتونه په ځان کې ژوندي کړي، هغه د خدای په ځمکه کې «خلیفه» یا استازی ګرځي. هغه په خپلو کړو وړو کې د «مطلق وجود» (خالق) رڼا منعکس کوي.
له «موجود» څخه تر «وجود» پورې سفر
عادي انسانان یوازې په مادي نړۍ (موجوداتو) کې بند پاتې دي، خو کامل انسان هغه دی چې د عقل د لښکرو په مرسته یې ټولې مادي او نفساني پردې شلېدلي وي. هغه په هر څه کې یوازې د حق تعالی وجود ویني. دا هغه مقام دی چې انسان پکې له «کثرت» (ډېرښت) څخه «وحدت» (یووالي) ته رسېږي.
د عقل او عشق پیوستون
په کامل انسان کې عقل او عشق یو ځای کېږي. د هغه عقل دومره نوراني وي چې د عشق کار کوي، او عشق یې دومره پر بصیرت ولاړ وي چې عینِ عقل وي. امام صادق (رح) وایي چې دا ۷۵ صفتونه په بشپړه توګه یوازې په انبیاوو، اوصیاوو او هغو مومنانو کې وي چې زړونه یې الله تعالی د ایمان لپاره ازمویلي وي.
د کائیناتو محور
کامل انسان د کائیناتو د وجود فلسفه ده. که د نړۍ ټول موجودات «سیوری» وي، نو کامل انسان هغه «شخص» دی چې سیوری ترې پیدا شوی. هغه د خالق او مخلوق ترمنځ منځګړی (واسطه) دی؛ د هغه په برکت نورو موجوداتو ته د وجود رڼا رسېږي.
د عقل د ۷۵ لښکرو بشپړېدل مانا دا چې انسان له خپل «حیواني نفس» څخه خلاص شوی او بېرته خپل «اصلي وجود» ته ورګرځېدلی دی. دا هغه مقام دی چې ملایکو ورته سجده وکړه.
د دې ۷۵ صفتونو تمرین څنګه کولای شي زموږ «ورځنی شخصیت» بدل کړي:
د امام صادق (رح) د دغو ۷۵ صفتونو تمرین زموږ ورځنی شخصیت په لاندې ډول بدلولی شي:
له غبرګوني حالت څخه کنټرول شوي حالت ته (د عقل حاکمیت)
اکثره خلک د پېښو په وړاندې سمدستي غبرګون ښیي (مثلاً غوسه کېږي). خو د عقل لښکر لکه
«تؤدة» (صبر او ځنډ) او «حلم» (زغم) تاسو ته دا ځواک درکوي چې لومړی فکر وکړئ او بیا عمل. په دې سره ستاسو شخصیت له احساساتي کېدو څخه وځي او په یو متین او باوقاره شخصیت بدلېږي.
د ذهن ارامي او د اضطراب کمښت
کله چې تاسو د «توکل» او «رضا» صفتونه تمرین کړئ، ستاسو ورځنی سټریس (فشار) کمېږي. تاسو پوهېږئ چې ستاسو دنده هڅه کول دي، خو پایله د «مطلق وجود» (الله) په لاس کې ده. دا ستاسو په شخصیت کې یو ډول ژوره ارامي او ډاډ رامنځته کوي.
د اړیکو رغېدل
د «مدارا» (نرمښت)، «عفوه» او «مواساة» (د نورو سره مرسته) صفتونه ستاسو ټولنیز چلند بدلوي. خلک ستاسو په شتون کې د امن احساس کوي. د دې پر ځای چې د نورو په نیمګړتیاو پسې وګرځئ، د «سلامة الغیب» (د نورو په غیاب کې د هغوی خیر غوښتل) په واسطه خپل زړه له کینې پاک ساتئ.
د لیدلوري بدلېدل (له کثرت څخه وحدت ته)
تاسو نور یوازې مادي شیان (موجودات) نه وینئ، بلکې په هره پېښه کې د الله حکمت وینئ. دا ستاسو په ژوند کې «معنی» پیدا کوي. حتی ستاسو کار، خوراک او خوب هم په یو ډول عبادت بدلېږي، ځکه چې دا هر څه د «حق» په رڼا کې ترسره کوئ.
د ریښتینولۍ او امانتدارۍ ملکه
د «صدق» (رښتیا ویل) او «امانت» تمرین ستاسو په خبرو او عمل کې یووالی راولي. خلک پر تاسو باور کوي او ستاسو شخصیت د یو «معتبر» انسان په توګه پېژندل کېږي. دا ستاسو د «نوراني عقل» څرګندوی دی.
دا ۷۵ صفتونه یوه «اخلاقي کړنلاره» ده. که هره ورځ یوازې پر یو صفت تمرکز وکړئ، ستاسو روح به د یوې هندارې په څېر روښانه شي چې د الله تعالی ښکلا پکې منعکس کېږي.
له امام کاظم امین، ابو ابراهیم، ابوالحسن، موسی بن جعفر (رح)
څخه د پند، حکمت، زهد او. . په اړه اوږده روایت شوي مطالب
هشام ته د امام کاظم سپارښتنه او د عقل ستاینه
خدای تبارک و تعالی په قرآن کې عقلمنو او پوهمنو ته زیری ورکړی او ویلي یې دي:
(( فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ = نو بندګانو ته مې زېرې ورکړه؛ هغو ته چې خبره اوري او (بیا) ښه اړخ یې مني؛ دا هغه خلک دي چې خدای سمه لار ورښوولې او یوازې همدوی عقلمن دي )) [زمر/۱۷/ ۱۸]
هشامه! عزوجل خدای په عقل پر خلکو غاړه خلاصه کړې او اتمام حجت یې کړی او په بیان (آسماني کتابونو) یې دلایل ور رسولي او په لارښوونکیو (او پېغمبرانو) یې خپلې خدایي ته ورسیخ کړي، ویلي دي:
(( وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (بقره/۱۶۳) = او ستاسې معبود ایکي یو معبود دی، بې له ده معبود نشته، هماغه لوراند لورین دی))
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (بقر/۱۶۴) = بېشکه، د اسمانونو او ځمكې په پنځون كې، يو په بلې پسې د شپې او ورځې په راتګ كې، په هغو بېړيو كې، چې د خلكو د ګټې لپاره په سمندرونو كې ګرځي؛ اوبه چې الله له پاسه را وروي او مړاوې ځمكه پرې راژوندۍ كوي او ډول ډول خځنده يې پكې خواره كړي او (همداراز) د بادونو په لګولو كې او په هغو ورېځو كې، چې د اسمانونو او ځمكې ترمنځ ایل دي (؛ نو دا) عقلمنو ته (د يوه پاک ذات) نښې دي.
هشامه! خدای عزوجل دا نښې خپلې پېژندنې ته دلیل کړې، چې پوه شي یو مدبر او چاره ساز لري، ویلي یې دي:
وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (نحل/۱۲) = او الله شپه و ورځ او لمر و سپوږمۍ ستاسې (د ګټې لپاره) اېل كړي او (هم) ټول ستوري یې په حكم درته اېل شوي، بېشكه په دې (چارو) كې هغو خلكو ته (د الله د عظمت، قدرت، حکمت او مهربانۍ) څرګندې نښې دي، چې عقل كاروي.
او هم:
((حم . وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ، إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ [زخرف۱-۳] = حم، پر څرګندوی کتاب قسم! چې موږ هغه فصیح او عربی قرآن ګرځولی دی ښایي پرې پوه شئ))
هشامه! بیا خدای، عقلمنو ته نصیحت کړی او آخرت ته یې هڅولي، ویلي یې دي:
وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [روم /۲۴] = (( او د هغه (د قدرت) له نښو ځنې دا ده، چې برښنا (او تندر) درښیي چې وېره او هیله (دواړه) پکې دي (وېره له تندر څخه او هیله له بارانه) او له اسمانه اوبه اوروي چې ځمکه پرې تر مرګ روسته ژوندې کوي په حقیقت کې په دې کې اندیالانو ته نښې دي))
وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ [قصص/۶۰] = (( او څه چې درکړ شوي [د دنیوي ژوند ګټه او ګاڼه ده] او څه چې له خدای سره دي غوره او تلپاتې دي؛ نو ایا له عقله کار نه اخلئ))
هشامه! بیا خدای هغوی چې په عقل پسې نه ځي، په عذاب یې ګواښلي:
ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ . وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ . وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [صافات ۱۳۶-۱۳۸] = ((بیا مو نور ټول هلاک کړل او په حقیقت کې هر ګهیځ یې (پر ورانو مېنو) ورتېرېږئ او (همداراز) ماښام هم؛ نو ایا له عقله کار نه اخلئ))
ویلي یې دی:
وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [انعام/۳۲] = ((او د دنیا ژوند یوه لوبه او ساتېري ده او پرهېزګارانو ته د آخرت ژوند غوره دی، ایا له عقله کار نه اخلئ))
هشامه! بیا خدای د ((عقل)) او ((پوهې)) ملتوب څرګند کړی دي:
وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ = [عنکبوت/ ۴۳] (( دا بېلګې دي چې خلکو ته یې وایو؛ خو یوازې پوهان پرې پوهېږي))
هشامه! بیا خدای عقل نه کاروونکي غندلي، ویلي یې دي:
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ = [بقره/۱۷۰] او چې كله ورته وويل شي: ((څه چې الله نازل كړي، لاروي يې وكړئ. )) وايي: ((موږ د خپلو پلرونو پر لار ځوو. )) (ښه نو) كه پلرونه يې پرڅه نه پوهېدل او سمه لار يې نه وه ميندلې؛ (نو بيا به هم ورپسې ځئ)
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ = [انفال/۲۲] په رښتیا د الله پر وړاندې ناوړه خوځنده هغه كاڼه او ګونګيان وګړي دي، چې له عقله پلي دي.
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ = [لقمان/۲۵] او كه و يې پوښتې: ((اسمانونه او ځمكه چا پيدا كړي دي؟)) نو هرومرو به ووايي: ((الله)). ووايه: ((الحمدالله: الله ته ستاینه ده (چې پخپله دادښت كوئ) )) خو ډېرى يې نه پوهېږي.
بیا یې ((کثرت)) [اکثریت، ډېره کي] غندلي، ویلې یې دي:
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ [انعام/۱۱۶] = او كه ته د ځمكې پر مخ د ډېرو خلكو خبرې ومنې (؛ نو) د الله له لارې به دې تېر باسي (؛ ځكه) دوى يوازې په (خپلو) ګومانونو پسې ځي او يوازې اټکليان دي. ))
بیا هم وایي:
وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [انعام/۳۷] = ((خو ډېری یې نه پوهېږي))
او وایي:
وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ [هود /۴۰] = ((خو تر ډېرو لږو پرته نورو ایمان پرې راوړی نه و))
هشامه! بیا الله پاک ((قلت)) (لږه کي) ستایلي، ویلي یې دي:
وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ (سبا/۱۳) = (( له بنده ګانو مې ډېر لږ منندویان دي))
وَقَلِيلٌ مَا هُمْ (ص/۲۴)= ((دوی ډېر لږ دي))
هشامه! بیا خدای عقلمن ډېر ښه یاد کړي او په ښکلې ګانه یې پسوللي او ویلي یې دي:
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ [بقره/۲۶۹] = (( ( د خدای) چې چاته خوښه شي (او وړ یې وګڼي) پوهه او حکمت ورکوي او چاته چې پوهه ورکړه شي؛ نو ستر خیر ورکړ شوی او (له دې حقایقو) یوازې د پوهې خاوندان پند اخلي. ))
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ [ ق/۳۷] = بېشکه په دې مطلب کې هغه ته د عبرت درس دی چې زړه (او عقل) لري؛ یعنې هغه عقلمن دی))
او وایي:
وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ [ لقمان /۱۲] = په رښتیا لقمان ته مو حکمت ورکړی و .
هشامه! لقمان خپل زوی ته وویل: حق ته عاجزي کوه، چې عقلمن وسې، زویکه! دنیا یو ژور سمندر دی، چې ډېر خلک پکې ډوب شوي، باید په دې سمندر کې دې ((تقوا)) بېړۍ وي، پېټی یې ((ایمان))، بادوان یې ((بروسه))، ماڼو یې ((عقل))، لارښود یې ((علم)) او لنګر یې ((صبر)) وي.
هشامه! هر څه یوه نښه لري او اندنه د عقلمن نښه ده او چوپتیا د اندنې نښه ده. هر څه یوه سپرلۍ لري او عاجزي د عاقل سپرلۍ ده، دا ناپوهي درته بس ده چې هغه کار وکړې چې درته یې ویلي و، مه یې کوه.
هشامه! که غوز درسره وي او ټول وايي چې مرغلره ده، ګټه نه دررسوي؛ ځکه په خپله پوهېږې چې غوز دی او که مرغلره دې په لاس کې وي او خلک وایي غوز دی، زیان نه دررسوي، ته په خپله پوهېږې چې مرغلره ده.
هشامه! خدای خپل پېغمبران او استازي ځکه خلکو ته رالېږلي چې خدای وپېژني؛ نو هغه د خدای بلنه ښه منلې، چې خدای یې ښه پېژندلی او هغه د خدای په امر ښه پوه دی چې ښه عقلمن دی او هغه په دنیا او آخرت کې لوړ مقامی دی چې خورا عقلمن دی.
هشامه! پرښتې هر بنده له وچ ولي نیولی [د بنده واګې یې په لاس کې دي] چې خدای ته تواضع او عاجزي وکړي؛ نو پرښته یې لوړوي او چې د خدای پر وړاندې کبر وکړي، پرښته یې راټیټوي.
هشامه! خدای پر خلکو دوه حجته لري: ښکاره او پټ، ښکاره حجت استازي، پېغمبران او امامان دي او پټ حجت عقل دی.
هشامه! عقلمن هغه دی، چې حلال یې د شکر ایستو مخه ونه نیسي او حرام یې پر صبر لاسبری نشي.
هشامه! څوک چې درې څيزونه پر درېیو څيزونو ورمسلط کړي، ته وا چې د خپل عقل په ورکولو کې یې له خپلو ځاني غوښتنو سره لاسنیوی کړی دی: څوک چې په اوږدو هیلو د خپل عقل رڼا تتوي، په چټي خبرو خپلې حکمتناکې ویناوې لتاړوي او په ځانې غوښتنو د خپل عبرت رڼا تتوي: په پایله کې د عقل په ویجاړولو کې یې د ځانې غوښتنو لاسنیوی کړی او څوک چې خپل عقل ویجاړ کړي؛ نو خپل دین او دنیا به یې ویجاړه کړې وي.
هشامه! تا چې خپل عقل د خپل خدای د حکم له منلو منع کړی او هوس دې پر خپل عقل لاسبری کړی؛ نو څرنګه دې کړه وړه د خدای پر وړاندې پاک وي.
هشامه! له یوازېتوب سره سازش د عقل د ځواک نښه ده؛ نو څوک چې له خدای سره اشنا شي، له دنیا او د دنیا له لېوالتیاوو ځان څنډې ته کوي او څه چې له خدای سره دي زړه ورپورې تړي او خدای یې له بې کسۍ د ډار پر وخت د آرامۍ لامل او په یوازېتوب کې ورسره وي او په لاس اړۍ کې یې د پانګوالۍ لامل او په بې ټبرۍ (او بې کسۍ) کې یې عزت ورکوونکی دی.
هشامه! مخلوق د خدای طاعت ته ګورمال شوي او ژغورنه یوازې په طاعت کې ده، طاعت په پوهه، پوهه په زده کړې او زده کړه په عقل ولاړه ده او پوهه یوازې له رباني عالمه ترلاسه کېږي او عالم په عقل پېژندل کېږي.
هشامه! د عقلمن ډېر لږ کړه وړه څو ګرایه قبلېږي او د هوسپالي او ناپوه ډېر کړه وړه نه منل کېږي.
هشامه! عقلمن له حکمت سره مل په لږې دنیا خوشحال دی او په ګرده بې حکمته دنیا خوښ نه دی؛ نو ځکه د عقلمن سوداګري ګټوره ده.
هشامه! که درته کافي څيزونه دې مړخوا کوي؛ نو د دنیا ډېر لږ څيزونه درته بسیا دي او که مړه خوا دې نه کړي؛ نو د دنیا هېڅ څیز به درته بسیا نه وي.
هشامه! عقلمن پر خپلو اړتیاوو ورزیات هم پرېږدي، دا خو لا څه کوې چې (حرامو او) ګناهونو ته لاس وروغځوي او سره له دې چې د زوایدو پرېښوول فضیلت (او غوراوی دی) او د ګناه پرېښوول فرض دي.
هشامه! په واقع کې عقلمنو له دنیا لاس اخستی او پر آخرت یې زړه ورتړلی؛ ځکه پوه شوي چې دنیا غوښتونکې ده او غوښتل شوې او اخرت هم غوښتونکی دی او غوښتل شوی دی؛ نو څوک چې آخرت غواړي دنیا ورپسې ورځي، چې خپله روزي له دنیا واخلي او څوک چې دنیا غواړي آخرت ورپسې راځي؛ نو مرګ یې رارسي او د نیا او آخرت یې تباه کوي.
هشامه! څوک چې بې شتمنۍ پانګوالي، له کینې ځنې هوساېنه او په دین کې سلامتي غواړي؛ نو په عاجزۍ دې له خدایه وغواړي چې عقل یې ورپوره کړي؛ نو څوک چې عقل ولري څه چې ورته بسیا وي قناعت پرې کوي، چې قناعت یې مړه خواتوب دی او چې قناعت و نه کړي کله به هم موړ نشي (چې حریص یوازې د ګور په خاورو مړېږي)
هشامه! عزوجل خدای د یوه صالح قوم کیسه را اخلي چې و یې ویل: ((پالونکیه! چې سمه لار دې راښوولې (؛ نو) زړونه مو مه کږوه، خپله لورنه راباندې ولوروه؛ ځکه لوراند یې)) [ آل عمران/۸]
دوی پوهېدل چې کله زړونه کږېږي او خپل ړوندوالي او تباهۍ ته ورستنېږي، څوک چې خدای و نه پېژني ترې نه ډارېږي او په زړه کې یې ثابت معرفت ځای نه پیدا کوي، چې خدای سم وویني او حقیقت یې ومومی او هله دې مقام ته وررسی چې کړنې یې پر وینا شاهدې وي او پټ او ښکاره یې یو شان وي؛ ځکه خدای (( پټ عقل)) په ((ښکاره نښو)) ښیي.
هشامه! تل امیرالمؤمنین ویل: خدای لمانځنې ته تر عقله غوره وزله نشته او د انسان عقل هله پوره کېږې چې دا ځانګړنې ولري:
خلک یې له کفر او شره خوندي وي، هدایت او خیر ته یې هیلمن وي تر خپلې اړتیاوو هاخوا شتمني نورو ته ورکړي، له زیاتو خبرو کولو ډډه وکړي، له دنیا د بسیا هومره برخه واخلي، په ټول عمر کې له علمه موړ نشي، له خدای سره ذلت، له نورو سره تر عزته ښه وبولي، عاجزي تر سرلوړۍ غوره وګڼي، د نورو لږه نیکي ډېره وشمېري او خپله ډېره نیکي لږه، ټول خلک تر ځان غوره وبولي او ځان تر ټولو بدتر او دا د کار پای ده.
هشامه! د چاچې ژبه رښتیا وايي، کړنه یې پاکېږي او د چاچې نیت ښه وي، روزي یې زیاتېږي، څوک چې له خپلو روڼو او کورنۍ سره نیکي کوي عمر یې اوږدېږي.
هشامه! ناپوهانو ته حکمت مه ورښیه چې پر حکمت به دې ظلم کړی وی او له حکمت وړ کسانو یې مه درېغوره، چې له دوی سره به دې تېری کړی وي.
هشامه! لکه څنګه چې (بې عقلو یا دنیاپالو) ((حکمت)) درپرېښی؛ نو تاسې (هم) ((دنیا)) ورپرېږدئ.
هشامه! څوک چې ځوانمردي او مروت نه لري، دین نه لري څوک چې عقل نه لري، ځوانمردي نه لري، عزتمن هغوی دي چې دنیا ځان ته څه مقام ونه بولي. هن! د تنو بیه مو یوازې او یوازې جنت دی په بل څه یې مه پلورئ.
هشامه! امیرالمؤمنین بیا ځلي ویل: (( د درېیو ځانګړنو خاوند حق لري چې د غونډې په سر کې کېني: که وپوښتل شي [سم] ځواب ورکړي، چې که خلک له خبرو پاتې راغلل، دا خبرې وکړي او داسې نظر ورکړي چې د خلکو په صلاح (او ګټه) وي؛ نو څوک چې دا ځانګړنې و نه لري او د غونډې په سر کې کېني، احمق دی)) او حسن بن علی (رضی الله عنهما) ویل: ((که اړتیا مو غوښتې، له (وړ او) اهله یې وغواړئ، وپوښتل شو: وړ یې کوم دي؟ و یې ویل: هغوی چې خدای په قرآن کې ښوولي: ((یوازې عقلمن دي چې پند اخلي)) [ زمر/۹] علی بن حسین رضی الله عنهما ویلي: ((له نېکانو سره ناسته ولاړه، نیکي راولي، له پوهانو د ادب زده کړه عقل زیاتوي (یا د پوهانو ادب کول عقل زیاتوي)، د عادلو واکمنو منل پوره عزت دی، د شتمنۍ زبېښل پوره ځوانمردي ده او مشوره کوونکي ته لارښوونه د نعمت د حق پوره کول، د خلکو نه ځورول پوره عقل او په دنیا او آخرت کې د هوساېنې لامل دی. )).
هشامه! عاقل له هغه سره خبرې نه کوي چې ډارېږي دروغجن به یې وبولي او له هغه څه نه غواړي چې وېرېږي ور به یې نه کړي؛ څه یې چې له وسې پوره نه وي، ژمنه یې نه کوي، په کومې هیلې چې ټپسورېږي په زړه کې یې نه پالي، هغه چار ته لاس نه ورغځوی چې ډارېږي پکې به پاتې راشي. امیرالمؤمنین علي خپلو یارانو ته ویل: ((سپارښتنه درته کوم چې په پټه او ښکاره له خدایه وډار شئ په خوشحالۍ او خپګان کې منځلاري او عادل وسئ، په لاس اړۍ او پانګوالۍ کې پر کسب و کار بوخت شئ، چاچې اړیکه درسره شلولې، اړیکه ورسره ونیسئ او چاچې تېری درباندې کړی، ترې تېر شئ، چاچې بې برخې کړی یې، ته یې ورکړه، لیده کاته مو عبرتناک وي، چوپتیا مو اند، وینا مو یاد، او طبع مو سخاوت وي؛ ځکه بخیل جنت ته او سخي دوزخ ته لار نه مومي)).
هشامه! په ژوند کې یوازې د دوو تنو خیر پر برخه کېږي: منونکی اورېدونکی او خوله ور عالم.
هشامه! په خلکو کې تر عقله غوره څیز ویشل شوی نه دی، د عقلمن خوب د ناپوه د ویښې شپې تر تېرېدو غوره دی، د خدای هر پېغمبر عقلمن و، تردې چې عقل یې د ټولو هڅاندو تر هڅو ډېر و (او نور له ټولو هڅو سره سره یې عقل ته نه ور رسېدل) او بنده هله یو فرض ادا کولای شي چې عقل وکاروي.
هشامه! له دینوالو سره ملګرتوب، د دنیا او آخرت شرف او ستریا ده او له عقلمن ناصح سره سلامشوره نېکمرغي، برکت، هدایت او الهي توفیق دی؛ نو چې مشوره یې درکړه، پر خلاف یې عمل مه کوه، چې هلاک به شې.
هشامه! له خلکو سره له معاشرت او الفته ډډه وکړه؛ خو که پکې عقلمن امین ومومې؛ نو مینه ورسره وکړه او له نورو وتښته لکه چې له ښکاري داړنو تښتې، عاقل ته ښایي چې کله کوم کار کوي له خدایه دې حیاء وکړي او که خدای نعمتونه ورکړل نور دې هم [له نعمتونو ځنې په ګتنه کې] برخوال کړې او چې دوه کارونه دې مخې ته راغلل، چې نه پوهېږې کوم یو یې غوره او ډېر سم دی؛ نو سوچ وکړه چې کوم یو دې ځاني غوښتنو ته ورنژدې دی؛ نو له همدې سره مخالفت وکړه؛ ځکه ډېری سمې چارې له ځانې غوښتنو سره مخالفې دي او له دې ډډه وکړه چې حکمت ترلاسه کړې او ناپوهانو ته یې وسپارې. و مې ویل: که چا حکمت غوښته؛ خو عقل یې د مطالبو د ضبط وس او ګنجایش نه درلود؛ نو څه وکړم؟ و یې ویل: په پسته او نرمۍ نصیحت (او لارښوونه) ورته وکړه او که تردې بریده یې هم ګنجایش او ظرفیت نه درلود، ځان ته سر درد مه پیدا کوه، د کبرجنو له انکار ځنې ډډه وکړه، چې علم هله خوارېږي چې هغوی ته املأ شي چې لا په هوښ شوي نه وي.
هشامه! د عقلمنو عاقل هغه دی، چې څه یې له وسې پوره نه وي خوشې یې کړي، ډېری سمې چارې له ځانې غوښتنو سره په مخالفت کې دي او د چاچې هیلې اوږدې شي، کړه وړه یې بدېږي.
هشامه! که د اجل لار (او د عمر تېرېدل) ووینې، له هیلو دې منع کوي.
هشامه! له تمې ډډه وکړه، خلکو ته د هیلو سترګې مه نیسه، له مخلوقاتو تمه په زړه کې مړه کړه، چې تمه د خوارۍ کونجي او دعقل تښتوونکې ده، ځوانمردي سولوي او پوهه له منځه وړي.
هشامه! که خدای څوک په درېیو څيزونو عزتمن کړي؛ نو په رښتیا ورباندې لورېدلی دی: عقل چې له اوږو یې د ځانې غوښتنو پېټی کوز کړي، پوهه چې د ناپوهۍ له ستونزې یې څنډې ته کړي او شتمني چې د بېوزلۍ له ډاره یې بچ کړي.
هشامه! له دنیا او خلکو یې ځان بچوه چې خلک څلور ډوله دي: یو هغه چې د هلاکت په ګړنګ کې لوېدلی او له ځاني غوښتنو سره غاړه پر غاړه دی، بل هغه چې علم زده کړي او لوستی شي؛ خو چې پوهه یې ډېرېږي کبر یې (هم) ډېرېږي، پوهه او لوست د امتیاز او غوراوی وزله کوي. درېیم ناپوهه عابد، چې تر لاس لاندې کسان په عبادت کې ټیټ بولي او له خلکو د درناوي تمه لري. څلورم د لید خاوند او هغه عالم چې د حق لار پېژني او ښه یې ایسي چې د خدای په لار کې راپاڅي؛ خو بېوسې یا تر لاس لاندې (او ماتې خوړلی) دی او پر څه چې پوهېږي د پاڅون وس ورته نه لري (چې په خلکو کې خپله پوهه عملي کړي) او تل غمجن دی، دا د زمانې تر ټولو خلکو غوره او د ښه عقل خاوند دی.
د عقل په هکله حضرت علي (رضی الله عنه) وايي :
ژبه، د عقل ژباړنه ده.
پوهه، د عقل مشال دی.
بریا، د عقل مرستندوی دی.
ځانمني، عقل تری تموي.
پوهه، د عقل نښه ده.
ادب، د عقل انځور دی.
ځانمنی، عقل نه لري.
هیله، د عقل دښمنه ده.
پوهه؛ پوهېدنه، فهم او عقل راوړي.
زغم، ټول عقل دی.
انسان د خپل عقل هومره دی.
هیله، د عقل دښمنه ده.
هر چار په عقل سمېږي.
د انسان پاکوالی، په عقل یې دی.
د عقل پایله؛ استقامت دی.
حکمت په ژور عقل پیدا کېږي.
له ډېرې غوسې، عقل سپکېږي
عقل په هر ځای کې لورین او ټولمنلی دی.
عقل هغه ونه ده، چې مېوه یې سخا، ورکړه او حیا ده.
ښه خوی، د عقل یوه مېوه ده.
دین یوازې د عقل په ځواک سمېږي.
غوسه، عقل تباه کوي او له سمسمکۍ لرې کېږي.
د الله تعالی یاد، د عقل لارښود او د ځان بصیرت دی.
پوهه، د عقل چراغ او د غوراوۍ سرچینه ده.
عقل یو ستر شرافت دی، چې نه زړېږي.
وفا، د عقل ښکلا او د ستریا نښه ده.
ادب و دین، د عقل پایله ده.
عقلمن هغه دی، چې هوس په عقل وځپي.
ژبې ته مو پام وسه او په لراندنې، تقوا او عقل یې کابو کړئ
رښتیا، ته په خپل عقل سنجول کېږې؛ نو په پوهې یې تزکیه او پاک کړه.
رښتیا، شرافت په عقل و ادب دی، نه په مال او نسب.
چې عقل پوخ او پوره شي؛ نو خبرې کمېږي.
ښوونه، د عقل پاکۍ ته غوره مرستندویه ده.
چې عقل پوره شي، شهوت کمېږي.
له ځانه خوښي، د عقل تباهي ده.
د انسان اند، د ده د عقل کچه ده.
د عقل زیاتوالی، ژغورنه ده.
ځاني غوښتنې، د عقل د تباهۍ لامل دی.
د انسان دوست، د ده د عقل او خبره یې د غوراوۍ نښه ده.
خپل عقل په ادب بل کړئ؛ لکه اور چې په خسو بلوئ.
نفس له دنیوي سینګارونو منع کول، د عقل مېوه ده.
د هوسونو منل، عقل تباه او فاسدوي.
د عقل خورا ناوړه آفتونه، ځانمني ده.
ادب، د عقل ښکلا ده.
د خلکو ښکلا، په عقل ده.
د انسان ګومان یې د عقل هومره دی.
په ناوړه عمل، د خیر غوښتل، د عقل او حس تباهي ده.
-د عقلمن ګومان، د ناپوه تر ډاډه، ډېر سم دی.
سخا او بخشش خپل خوی کړه، چې د عقل پایله ده.
عقل پیدا کړه، چې ګټوره شتمني ترې نشته.
(د الله تعالی) طاعت، د عقل هومره دی.
د پوهانو عقل یې د لیکنو په عظمت کې دی.
د انسان د فضیلت او غوراوي نښه، عقل او ښه خوی دی.
د انسانیت مطلب، د انسان ښه عقل دی.
د فضایلو مېوه، عقل دی.
د عقل پرېماني، د عدالت کارونې لاملېږي.
د عقل پرېماني، د بدیو مخنیوي کوي.
هغه عقل بې حکمته دی، چې په غوسې او شهوت لاسبر نشي
چاچې خپل عقل په ټګیو پسې ولېږه؛ نو ځان یې وغولاوه
پوهه، عقل ته لارښوونه کوي؛ نو څوک چې پوه شو، عقلمن شو.
پوهه، انسان ژوندی کوي، عقل ته رڼا ورکوي او ناپوهي تری تموي.
د ځيرک ځانګړنې دا دي: عقل یې آر، مړانه یې چلن او دین یې بنسټ او سټه ده.
عقل او پوهه یو له بل سره تړلي، نه بېلېږي او نه لرې کېږي.
د ژبې تله، په عقل درنېږي او په ناپوهۍ سپکېږي.
د الله تعالی یاد، د عقل رڼا، د ځانونو ژوندي کوونکی او د زړه ځلا ده.
په انسان کې ادب؛ لکه هغه ونه چې جرړه او آر یې عقل دی.
پر ځان د انسان نیوکه؛ د عقل مزبوته ګواهي او د پرېمانه فضیلت نښه ده.
عقل ګټه، پوهه سرلوړي او صبر وسله ده.
نفسونه خوشې او ایله دي؛ خو د عقل لاسونه یې له بدیو ژغوري.
عقل د مؤمن دوست، پوهه یې مرستیاله، صبر یې لښکرمشر او سمچاري یې ارزښتمني ده.
عقل د الله تعالی د لښکر بولندوی او هوس د شیطان د لښکر مشر دی او نفس د دواړو ترمنځ د کشش په حال کې دی؛ نو له دوی چې هر یو لاسبر شو، نفس یې تر ولکې لاندې دی.
عقل و شهوت یو د بل مخالف او پوهه د عقل ملاتړې ده، هوس د شهوت سینګاروونکی دی او دواړه د نفس پر سر اړپېچ لري؛ نو هر یو چې پر بل لاسبر شي؛ نفس هماغې لورې ته ورماتېږي.
خلک کمعقلان شوي او عقل ته یې نقصان رسېدلی؛ خو داچې الله پاک یې له هغو خلکو پاک کړي، چې پوښتي او مطلب یې د خلکو ښويېدنه ده او هغه چې ځواب ورکوونکی دی، رنځورېږي او نژدې ده، هغه چې نظر یې تر نورو څرګند دی، د خوشحالۍ او غوسې له نظره واړوي او هغه چې تر نورو خورا سخت دی، د سترګو کونجونه یې دردمن او په یوې کلمې له ځایه پاڅي.
عقل پوخ کړه، واګې دې په لاس کړه، له نفس سره دې مبارزه وکړه او د ځان په باب، له شیطان سره جګړه وکړه، اخرت ته ورمخه او یوازې الله تعالی ته هڅاند وسه
غیرت، ځیرکي، لاس کارونه او تونده ژبه دې کابو کړه او تر هغې چې غوسه دې سړېږي او عقل دې سر ته راځي؛ نو په دوی ټولو کې له بېړني هوډ او ځواک ښودنې ډډه وکړه.
د خپل نفس له مخالفت سره ورمخ کړه؛ مطلب مې هغه نفس ته ورمخ کول دي، چې فضیلت ولري او ستا په عقل رڼاوي او ستا د طبیعي غوښتنو ترمنځ پرده وي او مطلب مې له نفس سره د مخالفت له ورشا کولو؛ پر بدیو امر کوونکی او له سرغړونې سره یو لاسېدل دي (چې نباید لاروي یې وشي).
له دنیا وتښتئ او زړونه مو ترې واړوئ، چې دنیا مؤمن ته زندان، برخمني یې ترې لږه، عقل یې پکې رنځور او لیده کاته یې نیمګړي دي.
په هغه څیز کې له خبرو کولو ډډه وکړه، چې لار، طریقه او دود یې نه پېژنې او نه یې پر حقیقت پوهېږې، چې خبره دې، د عقل دلیل او عبادت دې، د معرفت څرګندوی وي؛ نوځکه د خوندیتوب تر بریده دې، ژبه کابو او ښې خبرې دې لنډې کړه، چې دا (دریځ) درته ښکلی او ستا پر فضیلت یو دلیل دی.
له هوسه لرې نظریات او افکار، عقل ته خورا ورنژدې اندنې دي.
د عقل پر ډېروالي غوره دلیل؛ ښه اند او ښه تدبیر (درلودل) دي.
ډېر پښېمانه او ډېر ټپسوري شوي؛ بېړندوی احمقان دي، چې عقل یې د کار پای ته رسېدو روسته، سر ته راځي.
ناپوه، د الله تعالی دښمن دی؛ ځکه د عقل نعمت چې الله تعالی خپل مخلوق ته ورکړی، دا ترې بې برخې دی.
رښتیا، د الله تعالی پوخ عقل او سمې کړنې خوښې دي.
رښتیا، چې نشتمني او نشتمني د ځان د خوارۍ، د عقل د سرګردانۍ او د غمونو د راپېټي کېدو وزله ده.
رښتیا، الله پاک چې چاته سم عقل او سمې کړنې ورکړي؛ نو خپل نعمت یې پرې ورښکاره کړی او ستر منت یې پرې ورایښی دی.
رښتیا، عقلمن هغه دی، چې عقل یې د ښیون په لار او اند یې په زیاتوالي کې وي؛ نو د دغسې یوه تن نظر سم او کړنه یې ستایلې ده.
رښتیا، د الله تعالی په نزد هغه غوره دی، چې عقل یې ژوندی او شهوت یې مړ او ځان، د خپل اخرت سمونې ته کړوي.
په چا کې چې کوم ښه خوی ښکاره شي؛ نو ددې خوی په پار یې منم او څه چې ترې ورک شوي، بښم یې؛ خو د عقل له لاسه ورکونه او د دین نه درلودل نه بښم؛ ځکه له دینه لرېوالی، له امنیته جلا والی دی او له ډار او بدزړۍ سره ژوند خوندور نه دی. د عقل نشتون، د ژوند نشتون دی او نه ښایي له مړیو سره و اوسو.
چې الله تعالی کوم بنده ته ښه وغواړي؛ نو پوخ عقل او سم چلن ورپر برخه کوي.
چې واکمن، خپله واکمني د عدل پر بنسټ او د عقل پر ستنو ودروي؛ نو الله تعالی یې له دوستانو سره لاسنیوی کوي او دښمنان یې ذلیلوي.
چې الله تعالی له کوم بنده کوم نعمت اخستل وغواړي؛ نو لومړی یې عقل اړوي او د عقل نشتون ورته تر هر څه ستونزمن دی.
چې کوم څيز په خپل عقل بد ګڼې؛ نو د عقلمن نظر ومنه، چې له بد ګڼل شوي دې جلا کړي.
چې عقلمن بوډا شي، عقل یې ځوانېږي او بې عقله چې بوډا شي، ناپوهي یې ځوانېږي.
چې څه درسره نه ښايي، ډډه کول ترې، ستا عقل پوره کوي.
رالېږل شوی، د رالېږل شوي د عقل ښکارندوی دی.
د انسان عقل په درېیو څیزونو سنجول کېږي: شتمني، واکمني او کړاو.
له خپل شهوت سره جهاد وکړه، پر خپلې غوسې لاسبر شه، له خپل بدخوی سره مخالفت وکړه او عقل دې پوره کړه، چې له خپل پالونکي پوره اجر واخلې.
ښې خبرې، د عقل د پرېمانۍ دلیل دی.
له حکیمانو سره کېنه، چې عقل دې پوره، ځان دې قیمتي او ناپوهي دې وڅنډل شي.
دنیاپالي، عقل پوپناه کوي، زړه له حکمت اورېدو کڼوي او د دردناک عذاب لامل دی.
د انسان حسب (خېل) په عقل یې او مړانه یې په ښه خوی ده.
د انسان ویاړ، پوهه او ښکلا یې عقل دی.
د عقل حقیقت، د چارو پای ته کتل او د تقدیر پر بهیر خوشحالېدل دي.
هر عقل چې د شهوت په لومه کې ونغښت،له حکمت بې برخې شو.
له هوس سره په مخالفت او له دنیا په ګوښېدو، عقل ساتل کېږي.
د انسان استازی یې د عقل استازولي کوي او لیک یې تر وینا څرګندویه ده.
استازی دې د عقل استازی او زغم دې د زغم نښه ده.
د عقل مړانه، په ښادۍ او خپګان کې ازمېښتېږي.
له ځانه د انسان خوښي یې د عقل د سپکوالي نښه ده.
په شپږو څیزونو د خلکو عقل ازمېښتېږي: په غوسه کې زغم، د لېوالتیا پرمهال منځلاري، له الله تعالی په ډار او هر حال کې زغم، ښه چلن او ډېرې لانجې نه کول.
بیړه دې ځنډنی، توندي دې نرمه او بدي دې ښه او عقل دې پر هوس لاسبر کړه، چې عقلمن شې.
د هر چا ملګری یې خپل عقل او دښمن یې خپله ناپوهي ده.
په ډېر غوښتنو کې، د عقل تباهي ده.
بېلارېتوب، عقل له سمې لارې لرې کوي او اخرت تباه کوي.
د عقل بېلارېتوب، ستره بې لاري ده او د ناپوهۍ خواري، ستره خواري او ذلت دی.
د ځاني غوښتنو او هوسونو لاسبري، عقل او دین له منځه وړي او تباه کوي.
د عقل له لاسه ورکول، بدمرغي ده.
په چلونو تېروتل، د عقل تباهي ده.
باید (د هر قوم) بیرغچي (=مشر) خپلو خلکو ته رښتیا ووایي، له خپل عقل او پوهې خبر وي او د اخرت له بچیانو وي، چې ترې راغلی او ورګرځي.
د انسان ګومان یې د عقل سنجونې تله او کړنې یې پر خپل اصل (آر) او زڼي، ستر رښتونی ګواه دی.
د سرګردانۍ (او په پېښو کې د راګېرېدو) پرمهال، د انسان عقل ښکاره کېږي.
د بدچاري عزت، خواري او د عقل بې لاري، ستره بې لاري ده.
د انسان عقل یې واکمن، ادب او چلن یې ټیکاو، رښتینولي یې مشري ده او (له الله تعالی) شکر یې کمال دی.
د عقل غوراوی، په زهد او له دنیاپالۍ په ډډې کولو کې دی.
کله اوچت عقل هم، بې لارېږي.
په عقل خپلې ځاني غوښتنې ووژنه، چې کمال ته ورسې.
د هر چا ارزښت یې د عقل هومره دی.
شهوتي، د بدن او عقل پر رنځ اخته دی.
هغه پوهه بېلارېتوب دی، چې عقل یې تایید نه کړي.
هر څه عقل ته اړمن دي؛ خو عقل ادب ته اړمن دی.
ډېر ځل، خوار خپل عقل عزتمن کړی دی.
ډېر ځل عقل د هوس تر ودانۍ او امارت لاندې بندي وي.
د انسان ځيرکۍ ته همدا بس چې پر هوس لاسبر او د عقل خاوند شي.
عقل ته همدا بس چې ښیون دې له بېلارېتوبه ډاګیز دی.
ښه سم چلن، د پرېمانه عقل نښه ده.
ډېرې هیلې، د عقل د تباهۍ او فساد نښه ده.
عقل کاروه او هیلې ځنډوه.
څومره چې د انسان عقل ډېرېږي، پر قضا و قدر یې ایمان نور هم پیاوړی کېږي او (د زیان) پېښې ورته سپکې او اسانېږي.
د چلن او کړنو څرنګوالی، د ښه عقل نښه ده؛ نو ښېګڼه غوره کړه او بیا ډېر ډاډ پرې وکړه.
عبرت او احتیاط، د عقل کار دی او د ناپوهۍ پایله، ناخبري او تېروتل دي
د انسان خبره یې د عقل تله ده.
هر څيز ته یو نهایت شته او عقل د انسان نهایت دی.
هر څيز یو زکات لري او د عقل زکات د ناپوه زغمل دي.
-زړه داسې بدې خاطرې لري، چې عقل ترې کرکجن دی.
انسان دوه ځانګړنې لري: عقل او خبرې ؛ نو له عقله کار واخلئ او ویناوې ګټورې کړئ.
له هغه سره ناسته پاسته مه کوه، چې عقل یې له لاسه ورکړی وي او له هغه سره نېکي مه کوه چې ناپاک خېلی وي؛ ځکه بې عقله په دې ګومان چې ګټه دررسوي، زیان دررسوي او بد اصله سره له دې چې نېکې دې ورسره کړې، بدي درسره کوي.
له ښځو سره ډېر خلوت مه کوه، چې دوی تا او ته دوی غمجن کړې او د دوی له (بدو) پر لرېتوب، له خپل عقل او شخصیته (څه) پرېږده.
د لراندنې په څېر عقل نشته.
د عقل په څېر، شتمني نشته.
له شهوت سره، عقل نه وي
هوس له عقل سره نه پاتېږي.
عقل له لوبڅې سره سمه لار نه وهي.
تر عقل اوچت نعمت نشته.
چاچې عقل ته نصیحت وکړ، تېرایستلی یې نه دی.
هغه عقل چې زغم ته و نه رسي، خیر پکې نشته.
هغه دین نه لري، چې عقل نه لري.
هغه عقل نه لري، چې ادب نه لري.
د الله تعالی په نزد د عارف عقل او له ګناه لرې نفس، پاک دي.
له عقل سره مل ادب او چلن ګټور دی.
عقل د زغم په ملتیا سنجول کېږي.
الله پاک د بشر په عقل او یادېزو کې نه رانغاړلېږي، چې تصرف پکې وشي او څومره والی او څرنګوالی یې څرګند شي.
که انسان خپل عقل موندای، خواله یې له هغه (هم) پټوله، چې ورته یې برسېروله او هېڅوک یې ترې نه خبرول.
څوک چې په خپل عقل غره شي، بې لارې دی.
د عقل مرستندوینه، انسان ټينګ او مزبوتوي.
څوک چې پر خپل شهوت لاسبر شي، عقل یې څرګندېږي.
څوک چې ځان د زغم په ګاڼه وپسولي؛ نو عقل یې ارامېږي.
څوک چې له ښځمنو سره ډېره ناسته پاسته ولري؛ نو عقل یې تباه کېږي.
څوک چې عقل نه لري، ورته مه هیلمنېږه.
څوک چې له خپل عقله کار وانخستای شي، په خپل پټ عقل کې خورا بېوسی او د کار په پای کې بې برخې پاتېږي.
څوک چې د پوره عقل خاوند شو، هیلې به ټيټې وګڼي.
څوک چې کوم عقلمن تباه کړي، د ده د عقل پر کمزورۍ دلیل دی.
څوک چې له ناپوه سره ښه وکړي، دده د عقل پر پرېمانۍ دلیل دی.
څوک چې له ناوړچارو سره ملګری شي، روغ نه پاتېږي.
څوک چې خپل عقل پر خپل هوس ړومبی وبولي؛ نو هڅې یې ښه کېږي.
پر چاچې عقل واکمن وي؛ نو حکیم او پوه دی.
څوک چې په خپل عقل پند ومني، خپله ځيرکي یې ښکاره کړې ده.
د قوی عقل خاوند، ډېر نصیحت او پند مني.
د چاچې عقل پر هوس لاسبر شي، بریمن دی.
څوک چې له خپل کاره خوښ وي؛ نو عقل ته به یې تاوان ورسي.
څوک چې خپله ژبه مزبوته او کابو کړي؛ نو عقل یې سنجولی دی.
د چاچې کړنې ښې وي؛ نو دا یې د عقل د پرېمانۍ نښه ده.
د چاچې کمعقلي ډېره وي، عقل یې کمېږي.
څوک چې له ناپوه مرسته غواړي، د خپل عقل سرغړونه یې کړې ده.
څوک چې خپل کار نېک بولي، د عقل بدله یې له منځه وړې ده.
څوک چې بد اندنه شاته اچوي، عقل او زړه یې بې غمېږي.
د چاچې بې عقل پوهه زیاته شي، زیان مومي.
د چا ځاني غوښتنې چې پر عقل ورلاسبر شي، بدۍ پرې ورښکاره کېږي.
څوک چې نصیحت در وپلوري؛ نو ګټه یې زیاتېږي.
څوک چې عقل له لاسه ورکړي؛ نو خوارېږي.
څوک چې د خپل رور په باب ناوړګوماني ناسمه وبولي؛ نو عقل یې سم او د بې غمه زړه خاوند دی.
د چاچې په هوښیارۍ او ځيرکۍ کې سترګه پخه شي (او خپل عقل وکاروي)، حکمت او پوهه ورته پایښتې وي.
څوک چې الله پاک یادوي؛ نو الله تعالی یې زړه ژوندی او عقل یې رڼا کوي.
د چاچې کړنې یې تر عقل ډېرې وي؛ لکه په لویه رمه کې شپون.
د چاچې عقل پر شهوت او زغم، پر غوسه لاسبر شي، وړ دی، ښه چلن ورسره وشي.
څوک چې له دنیوي نعمتونو تېر شي، په رښتیا خپل عقل یې پوره کړی دی.
څوک چې اخرت پر دنیا غوره نه کړي؛ نو عقل نه لري.
څوک چې د خپل عقل خاوند نه وي، له نصیحته ګټورېدای نشي.
څوک چې د خپل شهوت خاوند نشي، د خپل عقل خاوندېدای نشي.
څوک چې په عقل سینګار نشي؛ نو ستر او عزتمن به نشي.
د چاچې ډېر الله تعالی یاد وي؛ نو عقل یې رڼا کوي.
د چاچې عقل پوره نه وي، له زیانونو یې بچېدای نشي.
د نعمت کمال، د عقل له پرېمانۍ راولاړېږي.
د عقل وده دا ده، چې یې وکاروي
د عقل په څېر هېڅ څيز فضایل او ښېګڼې پسوللی نشي.
د هوس په څېر هېڅ څيز، د عقل دښمن نه دی.
څوک چې د پوهې او عقل خاوند شو، نه تنګلاسېږي.
الله تعالی په خپلو بندګانو کې تر عقل اوچت څيز ویشلی نه دی.
-الله تعالی چې چاته عقل ورکړی؛ نو یوه ورځ به یې له کړاوونو خلاص کړي.
له عقل سره، پرېمانه زغم وي.
د انسان امتیاز یې په عقل او ښکلا یې په مړانې ده.
له هوس سره مخالفت، د عقل شفا ده.
زړه، د خبرې د راټوکېدو ځای، اند یې د ورسپارلو، عقل یې سم راایستونی، ژبه یې ډاګېزونې، توري یې تنه، مانا یې روح، ګاڼه یې اِعراب او تنظیم یې سموالی دی.
خلکو! بېشکه، ښځې په ایمان، له شتو په برخمنۍ او عقل کې له نارینه و سره په پرتلنه کې توپیر لري؛ د مېرمنو د ایمان توپیر؛ په میاشتنۍ کې له لمانځه او روژې يې څنډې ته کېدنه، له نارینه و سره یې د عقل توپیر، په دې پار دی، چې د دوو ښځو شهادت، د یوه نارینه سره برابر دی او د شتمنیو په برخمنۍ کې، د توپیر علت داچې د ښځو میراث، د نارینه و د میراث نیمایي دی؛ نو له بدو ښځو ډډه وکړئ او نېکې یې څارئ؛ ان ښو غوښتونو ته یې غاړه مه ږدئ، چې په بدو کې درته پر تمه نشي.
ادب د عقل ښه ملګری دی.
د عقل له بدرنګۍ، چټلۍ او بدو ښویېدنو، الله تعالی ته پناه ور وړو او مرسته ترې غواړو.
وړ ده، د انسان پوهه یې پر خبرو ورزیاته او عقل یې پر ژبې ورلاسبر وي.
عقلمن ته ښایي، ځان د ځواک، پوهې، ستاینې او ځوانۍ له نېشې وساتي؛ ځکه دا هر یو سپېرې سيلۍ لري، چې عقل له منځه وړي او وقار سپکوي.
څه چې د انسان په ژبه ویل کېږي، د انسان د عقل نښه ده.
ښې خبرې، پاک خېل او نژاد او ښې کړنې، د یوه انسان د عقل نښه ده.
ډېر لږ هوس هم، عقل له منځه وړي.
ډېره لږه هیله هم عقل له منځه وړي.
څوک چې په هره ژبه خبرې کوي، ژبه یې د عقل څرګندوونکې ده.
خلک په پوهې او عقل غوراوی مومي، نه شتمنۍ او انتساب (چې د کوم خېل دی).
د هر چا پوهه او عقل یې د ارزښت او امتیاز څرګندوی دي.
له هغه خوشحال یم، چې عقل یې پر ژبې لاسبر دی او ولیدل نشي، چې ژبه یې پر عقل ور واوړي.
سرچینه : تحف العقول
لیکوال : ابو محمد بن علي بن الحسین بن شعبه الحراني