بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ د اشراق او عرفان په رڼا کې د معرفت او ابدي حیات حقیقت غنی خان : دې وچې، ستغې، سپورې دُنیا کې مرګ چې ترې وېرېږي داسې ایمان را سترګې لیدونکې را، عقل روښان را سر بې پروا مستانه د منصور را سترګې خاکسارې د مینې او نُور را ښکلي هر […]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
د اشراق او عرفان په رڼا کې د معرفت او ابدي حیات حقیقت
غنی خان :
دې وچې، ستغې، سپورې دُنیا کې
مرګ چې ترې وېرېږي داسې ایمان را
سترګې لیدونکې را، عقل روښان را
سر بې پروا مستانه د منصور را
سترګې خاکسارې د مینې او نُور را
ښکلي هر خیال ایمان د سُرور را
زړه د ملنګ را او شان د سلطان را
سترګې لیدونکې را، عقل روښان را
ویینې ته د ننوتو دریڅه
د مابعدالطبیعي او روحاني مسایلو په دایره کې، د وجود (هستۍ) د حقیقت او د بنده او خالق د اړیکې څېړنه د اسلامي تفکر او عرفان تر ټولو بنسټیزه موضوع ګڼل کېږي. انسان چې کله د مادې له زندانه د خپل روح د ازادولو هڅه کوي، نو د عقل او نقل په رڼا کې د داسې حقایقو په لټه کې کېږي چې د زمان او مکان له پولو اخوا وي. د دغو لیدلورو د درک لپاره، د محیي الدین ابن العربي د وجودي تصوف او د شیخ اشراق شهاب الدین سهروردي د اشراقي حکمت نظریات د یو پیاوړي علمي غوټه توب په توګه ارزول کېدای شي، چې پکې د الهي ذات مطلق توب او د ممکن الوجود موجوداتو محدودیت په ډاګه کېږي.
په دې څېړنیزه لیکنه کې د الهي ذات هغه بې قیده او بې شرطه حقیقت څېړل شوی چې په خپل ذات، حیات او صفاتو کې په بشپړ ډول مطلق دی. د دې برعکس، د مادي نړۍ د کثرت قانون دا ثابتوي چې هر موجود د خپل وجودي ظرفیت او وړتیا په اندازه له دې سرچینې فیض ترلاسه کوي، او همدا علت دی چې د مخلوق اخیستنه د بنده توب د دایرې له امله مقیده ده. په دې متن کې د دغه معرفتي پاراډوکس تر ټولو لطیف اړخ د وحې او د کامل انسان (حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله وسلم) د مبارک کلام ترمنځ غوټه توب دی؛ چیرته چې یو ممکن الوجود ذات د حق د داسې مطلق کلام مظهر ګرځي، چې په مستقیم ډول د غیبي عالم له سرچینې بې له کومې مادې او واسطې سرچینه اخلي او د انسان د هدایت لپاره د اسوه حسنه او تلپاتي مشال په توګه جاودانه کېږي.
د حیات په فلسفي پېژندنه کې، دا برهان په روښانه توګه وړاندې کېږي چې ریښتینی ژوند یوازې د بیولوژي د قوانینو (تغذیه، نمو او نسل تولید) په تله نه تلل کېږي؛ ځکه دا مادي صفتونه د طبعي نړۍ د فنا د قانون تابع دي. حقیقي او تلپاتی ژوند (حیاتِ طیبه) هماغه د ادراک، پوهې او باطني معرفت ژوند دی چې د زړه له ژور تذکر څخه راپورته کېږي. په دې برخه کې د ذکر او باطني ذوق پېوند په داسې یو الهام بښونکي مانا بیان شوی چې ښیي په ریښتیني عرفان او الستي شوق کې هیڅ ډول جبر، غلبه او زور نشته؛ بلکې د حقیقت خوند څکل یو داسې فطري جذب دی چې د بنده د زړه ازادي او پاچاهي پکې نغښتې ده.
د دغه تحلیل بله حیاتي برخه د دنیا او د اخرت د کور ترمنځ د کښت او حاصل منطقي اړیکه ده. په لیکنه کې د قرآني ارشاداتو په رڼا کې دا علمي برهان سپړل شوی چې اخرت د عمل او نوي کسب ځای نه دی, بلکې هلته کټ مټ د انسان د دنيوي باطن هنداره ده. هغه کسان چې په مادي ژوند کې د جهل او غفلت له لامله د باطن په سترګو ړانده (اعمى) وي، هغوی به په غیبي نړۍ کې هم په همدې باطني اعمیت کې پاتې شي؛ ځکه هلته د باطني روښانتیا او پوهې د ترلاسه کولو وخت پای ته رسېدلی وي. د داسې خلکو حالت په اخرت کې د “لا یموت و لا یحیی” په مانا دی، چې د حیاتِ طیبه د نشتوالي له لامله نه مړه دي چې له عذابه خلاص شي او نه د معرفت په مانا ژوندي دي. نو ځکه، د دغې لیکنې اصلي غاړه د الهي کمالاتو د مظهر توب د درک له لارې د وخت غنیمت ګڼل او د حق تبارک و تعالی د معرفت وجوب دی، چې د انسان د حیات اصلي بنسټ او د ابدیت سرچینه جوړوي.
لړلیک
د الهي اخلاقو د خپلولو مانا او حقیقت.. 2
د پېغمبر اکرم (ص) د اخلاقو لوړ توب.. 2
د «خَلق» او «خُلق» ترمنځ فلسفي توپیر. 2
د حیات په فلسفه کې د سهروردي استدلال. 3
په فلسفه او بیولوژي کې د ژوند بېلابېلې ماناوې.. 3
په انسان کې د ابدیت غوښتنې فطري رېښه. 4
د پوهې او ادراک مجرد او تلپاتې حقیقت.. 5
د حق په صفاتو متخلق کېدل او ابدي خوند 6
د انسان د باطن روښانتیا او حیاتِ طیبه. 7
د عذاب په ځایناستۍ کې د مړژواندی حالت (لا یموت و لا یحیی) 7
د اخلاقو په سرچینه کې د سهروردي د مطلق توب او د لوېدیځوالو د نسبیت پلوۍ فلسفي پرتله. 7
د اسماء الله د ذکر حقیقت او د ابن العربي په اند د هغو اغېزه 8
له مفهوم څخه تر عینه پورې د ذوقي اخلاقو لوړېدل. 8
د بنده د ابدیت په اړه د حدیثِ قدسي تکویني او تشریعي مانا 8
د سهروردي په لیدلوري کې د نبوي وجود جامعیت او د اسوه حسنه راز. 9
د ابن العربي په لیدلوري کې د الله تعالی د ذات مطلق توب.. 37
د مخلوقاتو او انبیاوو د مقیدې اخیستنې الهي قانون. 37
د محمدي وجود مقید توب او د هغې وحیاني مطلق توب.. 37
له مقید څخه د مطلق د وتلو معرفتي پاراډوکس.. 37
د الهي کلام د مطلق توب او د محمدي وجود د ممکن الوجود توب ترمنځ اړیکه. 37
د وحې په مقام کې د مستقیم الهي کلام حقیقت او د اسوه حسنه د مطلق توب راز. 38
د اسوه حسنه ابدي جامعیت او د خاتمیت راز. 38
د حقیقي ذکر او بې جبره باطني ذوق پېوند 39
په اخرت کې د عمل نشتوالی او د دنیا او اخرت تکویني اړیکه. 40
د باطني ړندوالي (اعمیت) حقیقي مانا او د حیاتِ معرفتي ابدیت.. 40
د وخت غنیمت ګڼل او د ژوند د بنسټ په توګه د معرفت کسب کول. 41
د معرفت د باطني ژوند اغېزه او د حق تعالی د پېژندنې وجوب.. 41
د الهي اخلاقو د خپلولو مانا او حقیقت
سهروردي وایي:
«رسول الله (ص) فرمايي: “تَخَلَّقُوا بِأَخْلاقِ اللهِ” (ځانونه په الهي اخلاقو سمبال کړئ). د حق تعالی اخلاق د هغه صفتونه دي، او د هغه له صفاتو څخه یو “حیات” (ژوند) دی.
د حیات حقیقي مانا یوازې د هغه د ذات لپاره ښایي؛ ځکه چې د هغه وجود واجب دی، او د هر هغه چا وجود چې واجب وي، حیات یې نه مړ کېدونی وي. نو حق تعالی داسې یو “حي” (ژوندی) دی چې هیڅکله نه مري، او د نورو ژوند له هغه څخه په مستعار (امانت) ډول اخیستل شوی دی. په نورو باندې د ژوند نوم اېښودل مجازي دي، ځکه چې د دوی ژوند د هغه د لورنې بخشش دی، بلکې که ښه ورته ځیر شې، هر څه امانت دي. د هغه (الله) ژوند له بل چا نه دی او نه هم امانت دی، بلکې د هغه ژوند پخپله له هغه، د هغه په وسیله او پخپله د هغه ذات دی؛ لکه څنګه چې قرآن کریم فرمایي:
«كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ» (هر شی هلاک کېدونی دی، پرته د هغه له ذاته).
د پېغمبر اکرم (ص) د اخلاقو لوړ توب
او دا چې رسول الله (ص) فرمايي چې د حق تعالی په اخلاقو او صفاتو متخلق او موصوف شئ، مانا یې دا ده: لکه څنګه چې هغه داسې ژوندی دی چې هیڅکله نه مري، تاسو هم داسې ژوندي شئ چې هیڅکله مړه نشئ».
شیخ اشراق سهروردي دلته یوه مهمه ویینه اوڅار کړی چې «خلق» (اخلاق) یې د خدای (ج) له صفاتو ګڼلي. البته موږ د نبوت د مقام د ختموونکي (حضرت محمد ص) په اړه لرو چې: «وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ» (او یقیناً ته پر لوړو اخلاقو ګومارل شوی یې)، چې هغه په غوره اخلاقو سمبال دی؛ خو د «خلق» یا اخلاقو د خدای له صفاتو ګڼل کم اوڅار شوي. سهروردي دلته د خلق پر مسلې ګوته اېښې او خلق یې د خدای له صفاتو شمیرلی دی.
د «خَلق» او «خُلق» ترمنځ فلسفي توپیر
د خُلق او خَلق ترمنځ توپیر شتون لري،
څښتن تعالی خالق دی، خلاق دی، یعنې پیدا کوونکی دی.
خَلق یعنې پیدایښت، البته خداوند پیدا کوونکی دی؛ نو ځکه له صفاتو یې خالق توب دی، او پایله یې خَلق ده، چې د حق تعالی د خالق توب نتیجه ده،
خو خُلق څنګه د خداوند له صفاتو دی؟
خَلق، پیدایښت دی، خُلق هم یو ډول پیدایښت دی، خو خَلق ظاهري پیدایښت دی او خُلق باطني پیدایښت دی.
خپله انسان هم خَلق او خُلق لري، انسانان یو خَلق لري چې د دوی خلقت دی، همدا چې شتون لري، پیدا شوي دي، او انسانان یو خُلق هم لري، دا هم د دوی خپل دی، خو دا باطني دی،
په بله وینا ویلی شو چې خَلق اکتسابي (ترلاسه کېدونکی) نه دی، خو خُلق په انسان کې اکتسابي دی.
انسان، خپل خَلق د اکتساب (هڅې) له لارې نه لري، پیدا شوی، خَلق شوی ، خو خُلق یې د هغه خپل اکتساب دی، له همدې امله دا ډېر لطیف، ظریف، شریف او ډېر مهم دی.
د حیات په فلسفه کې د سهروردي استدلال
بې شکه، خالق د څښتن تعالی له صفاتو دی چې د فعل صفت هم دی، خو خُلق څنګه د خدای له صفاتو دی، شیخ اشراق دلته یو خورا حکیمانه او فیلسوفانه تشرېح وړاندې کوي.
وایي څرنګه چې د حی (تل ژوندي) صفت بې شکه د الله تعالی له صفاتو دی،
«هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ»
د «حی» صفت بې شکه د الله تعالی له صفاتو دی، شیخ غواړي خُلق د حیات (ژوند) صفت ثابت کړي.
موږ د خُلق صفت په دې ډول په روایتونو کې نه لرو،
پېغمبر (ص) د الله تعالی د خُلق مظهر دی « وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ ( قلم/۴) »
خو شیخ اشراق په یو ډول هنرمندۍ سره، د الهي خُلق صفت د هغه د حیات له صفته استنتاج کوي.
الله، حی (تلژوندی) دی،
« الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ (فرقان/۵۸) »
«هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ»
الله تعالی، هم حی دی او هم قیوم دی،
په فلسفه او بیولوژي کې د ژوند بېلابېلې ماناوې
اوس حیات (ژوند) په څه مانا دی؟
ټولو اسلامي متکلمانو او حکماوو، حیات په دې ډول مانا کړی او ډېر ښکلی یې مانا کړی، چې وایي:
الحیات یا الحی، هو دراک الفعال
په حیات کې، دوه خصلتونه شتون لري:
د حیات اصلي مانا، درک (پوهه/ادراک) او فعل (عمل) دی.
حی یعنې ژوندی موجود، دراک (ادراک کوونکی) او فعال دی، هغه موجود چې هم ادراک لري او هم عمل کوي، دا ژوندی دی.
د ژوندي توب ځانګړتیا، دراک او فعال کېدل دي.
اوس په بیولوژي کې د ژوندي توب مانا، د بیولوژي پوهان په بل ډول کوي: تغذیه او وده (تنمیه)، ډېرښت (تکثیر) او د نسل تولید، دا ټول د حیات له شرایطو ګڼي. ژوندی موجود هغه دی چې تغذیه کوي، وده کوي، د نسل تولید کوي او ډېرېږي.
خو په فلسفه او الهي حکمت کې، حیات دوه بې له شکه او نه ماتېدونکي ځانګړتیاوې لري. یو دا چې دراک دی، یعنې درک کوي، پوهېږي. ژوندی موجود پوهېږي او بل دا چې عمل کوي.
او الله تعالی حی دی، دلته په بیولوژیکي مانا نه ده، چې تغذیه، نمو او د نسل تولید وي چې دا د الله تعالی په اړه صدق نه کوي. الله ژوندی دی خو تغذیه، نمو او د نسل تولید په هغه کې نشته.
د الهي ذات عینِ حیات توب
نو الله ژوندی دی، حی دی؛ یعنې څه؟
یعنې دا چې الله، دراک او فعال دی، یعنې هم ادراک کوي او هم عمل کوي.
اوس په دې ادراک او عمل کولو کې، سهروردي خُلق دلته لټوي او خُلق ابدیت ته بیايي.
الله ژوندی دی، د حق تعالی د ژوندي توب مانا څه ده؟
یعنې، هغه پخپله عین الحیات (خپله ژوند) دی.
داسې نه ده چې الله یو څیز دی، او وروسته د حیات په صفت پسولل شوی دی، « هُوَ الْحَیُّ »، بیخي نه، الله په خپله حیات دی، دا صفت عین ذات دی، په رښتیا غنی او حیات هغه صفات دي چې عین ذات دي. یعنې د حق تعالی ذات، حیات دی، ژوندي توب دی.
دا ژوندي توب هم عارضي نه دی. دا داسې حیات نه دی چې عارض شوی وي. د بېلګې په توګه فرض کړو یو نباتي موجود حیات پیدا کوي، یو حیواني موجود چې کله پیدا شي حیات ترلاسه کوي؛ خو د الله حیات له کوم ځایه نه دی راغلی، اصلاً حیات ازلي او ابدي دی، عین الحیات دی، د حیات سرچینه ده.
هغه څه چې له ازله حیات وي او عین الحیات وي، هغه ازلي وي او ابدي هم وي.
په انسان کې د ابدیت غوښتنې فطري رېښه
سهروردي ورو ورو خُلق په حیات کې ننباسي، حیات، جاویدانه (تلپاتې) ویني او غواړي ورو ورو خُلق جاویدانګي (ابدیت) وګڼي.
په اخلاقو متخلق کېدل (د اخلاقو خاوند کېدل) یعنې د ابدیت (جاویدانګۍ) لپاره هڅه کول.
دا له اخلاقو څومره لویه مانا راباسي، دا اخلاق نسبتي نه دي.
د حق اخلاق او د حق خُلق له حیات څخه راباسي او وایي، انسان د حق مظهر دی او د انسان خُلق هغه وخت خُلق دی چې ابدیت ته ورسېږي، حیات ته ورسېږي، هغه حیات چې د حق تلپاتې مظهر دی، یعنې انسان په خپل خُلق سره تلپاتې کېږي.
انسان د اخلاقو په لرلو او د الله په اخلاقو په متخلق کېدو سره، د ابدیت (تلپاتیتوب) په اړه فکر کوي او تلپاتې کېږي.
ایا انسان باید تلپاتې شي او که باید فاني شي؟
هر موجود فاني کېږي، دا نړۍ د بقا او فنا نړۍ ده، هر موجود راځي، څو ورځې ژوند کوي، ځي او فاني کېږي. انسان هم البته مړ کېږي، یو ټاکلی عمر لري؛ خو ایا انسان د پاتې کېدو لپاره راغلی دی که د مړ کېدو لپاره؟
ځواب: د پاتې کېدو لپاره.
زړه یې غواړي چې پاتې شي، که یې زړه غواړي چې پاتې شي، ایا دا یو بېځایه هوس دی که کومه رېښه لري؟
دا یوه فطري رېښه لري، دا د زړه غوښتنه بېځایه نه ده.
اصلاً، انسان د ابدیت (تلپاتیتوب) لپاره هڅه کوي، خو هر څوک ابدیت په یو څه کې ګوري، د بېلګې په توګه فکر کوي مالداره کېدل، یا په دې نړۍ کې د هغه د نوم پاتې کېدل، ابدیت راوړي، چې البته غلط فکر کوي،
د نوم د بقا او د روح د ابدیت توپیر
ایا دا د نوم پاتې کېدل ابدیت دی؟
هغه کسان د نوم بقا، ابدیت ګڼي، چې وخت نه پېژني، دوی فکر کوي، وخت همدا دی چې موږ یې ګورو مثلاً څو ملیونه یا څو ملیارده کاله دی.
وخت، دومره نامتناهي (ناپایه) دی چې دا څو ملیونه یا څو ملیارده کاله د وخت د ابدیت په وړاندې بېمانا او د خندا وړ دی.
نوم څه شی دی چې تلپاتې وي، ځان (روح) باید تلپاتې وي، د نوم خاوند باید تلپاتې وي.
حضرت علي وایي: «خُلِقتُم لِلبَقاءِ لا لِلفَناء»
تاسو د ابدیت (بقا) لپاره پیدا شوي یاست، نه د فنا لپاره، که نه نو، ډبره او ونه هم فاني کېږي، تاسو باید باقي پاتې شئ، ځکه چې تاسو د الله تعالی د خُلق مظهر یاست او شیخ سهروردي، خُلق له حیاته راایستلی دی او حیات ابدي او ازلي دی او دراک او فعال دی.
د پوهې او ادراک مجرد او تلپاتې حقیقت
اوس څه وکړو چې تلپاتې حیات (ژوند) ترلاسه کړو؟
دراک او فعال؛ موږ باید هم عمل وکړو او هم باید پوه شو. پوهېدل، ابدیت دی، البته عمل د معرفت د زیاتوالي لپاره دی، عمل تلپاتې نه دی، عمل چې کله په معرفت بدل شي، تلپاتې دی. زموږ صالح اعمال که د معرفت پایله نه وي، تلپاتې نه دي، که زموږ د عمل پایله معرفت نه وي، نو عمل تلپاتې نه دی، عمل یو عرض دی او پای ته رسېږي، عمل د معرفت په خدمت کې دی، معرفت تلپاتی دی.
معرفت ولې باید له منځه لاړ شي؟
ادراک له منځه تلونکی نه دی، ولې؟
هر هغه څه فاني کېږي چې د فنا کېدو قوه په کې وي، یعنې د فاني کېدو استعداد په کې وي.
مُدرک، یعنې زموږ مغز، زموږ سر، بدن ښايي خاوره شي او کېږي هم، خو پخپله ادراک، بما هو ادراک دی یعنې په خپل ذات کې ادراک دی.
ادراک، مجرد (غیر مادي) دی، په مجرد کې د فاني کېدو استعداد نشته.
صلاً، ادراک (پوهه) د څو کلونو ده؟
زه چې کله ادراک ته ورسېږم، موده لري، چې له کله راهیسې زه په دې مطلب پوه شوم؛ ایا معرفت ته زما رسېدل وخت لري، خو پخپله معرفت، له ما پرته، د څو کلونو دی؟
زما معرفت، هو، د څو کلونو کېدای شي، خو پخپله د معرفت حقیقت، د معرفت له خاوند پرته، تلپاتې دی. البته که موږ معرفت د معرفت له خاوند سره متحد وګڼو، او د عاقل او معقول په اتحاد قایل شو، نو هغه جان (روح) هم جاویدانه دی.
د حق په صفاتو متخلق کېدل او ابدي خوند
شیخ سهروردي خُلق له حیات څخه راباسي، ځکه چې حیات تلپاتې دی، او د الله په اخلاقو متخلق کېدل، او هغه نبوي خُلق « وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ »، جاویدانه دی.
مولانا وايي :
ای خنک آن مرد کز خود رسته شد
در وجود زندهای پیوسته شد
هغه څومره بختور او نېکمرغه دی چې له خپل نفس، غوښتنو او ځانمنۍ ازاد (خلاص) شو؛ او د یو داسې کامل انسان په شتون کې فنا شو چې حقیقي معنوي ژوند لري.
وای آن زنده که با مرده نشست
مرده گشت و زندگی از وی بجست
افسوس دې وي پر هغه (روحاني) ژوندي انسان چې په زړه له مړو خاوندانو (غافلو او مادي خلکو) سره ملګری شو؛ ځکه چې د هغوی په همنشینۍ سره د ده خپل زړه هم مړ شو او د رښتیني ژوند روح ترې والوت
آزمودم مرگ من در زندگیست
چون رهم زین زندگی پایندگیست
شیخ سهرودی : حق تعالی حی است، چون هرګز نمیرد و حیات دیګران از او مستعار است.
این جانِ عاریت که به حافظ سپرد دوست
روزی رُخش ببینم و تسلیمِ وی کنم
ما تجربه کړه او په دې پوه شوم چې زما معنوي مړینه په همدې مادي او ظاهري ژوند کې ده؛ کله چې زه له دې لنډمهالي فاني ژوند (نفساني غوښتنو) خلاص شم، نو حقیقي او ابدي ژوند (تلپاتې والي) ته رسېږم.
د انسان د باطن روښانتیا او حیاتِ طیبه
شیخ سهروردي وايي: « د “ژوندي” په توګه د نورو (مخلوقاتو) یادول مجازي دي، ځکه چې د هغوی ژوند د الله تعالی لخوا هدیه او بښنه ده، بلکې که دقیق وروګورې، د ټولو موجوداتو حیات عاریتي او امانت دی؛ خو د الله تعالی حیات له چا نه دی اخیستل شوی او عاریتي نه دی، ځکه چې د هغه حیات له ده خپل دی، هغه پخپله عینِ حیات دی او پخپله همدا ژوند دی. هغه حق دی، هغه حی (تلژوندی) دی او «و هو الحق و هو الحی و هو الهو» دی، لکه څنګه چې قرانکریم فرمایي: «كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ».
د الله په اخلاقو متخلق کېدل (د الله اخلاق خپلول) یعنې د حق تعالی په ژوند ژوندي کېدل، د حق په حیات او د حق په پاک او نېکمرغه ژوند (حیات طیبه) باندې حیات ترلاسه کول. یعنې دا ظاهري جسماني او طبیعي ژوند د معرفت (پوهې) له ژوند یا د ادراک له ژوند سره غوټه کړئ.
د عذاب په ځایناستۍ کې د مړژواندی حالت (لا یموت و لا یحیی)
ومو ویل چې د حیات مانا، دراک او فعال (ادراک کوونکی او عمل کوونکی) دی؛ لکه څنګه چې حیات د حق تعالی ذاتي صفت دی، ادراک د حق ذاتي صفت دی او علم د حق ذاتي صفت دی، ازلي او ابدي دی، نو تاسو خپل دا ژوند له هغه بامعرفته حیات سره وتړئ.
یعنې شیخ سهروردي اخلاق په معرفت (پوهه) کې خلاصه کوي او اخلاق په معرفت کې ویني؛ یعنې د معرفت له لارې تاسو د الهي اخلاقو خاوندان کېږئ، کله چې د اخلاقو خاوندان شوئ او له ازلي، ابدي او تلپاتې حیات سره مو اړیکه پیدا کړه، نو د اخلاقو په برکت به ستاسو حیات تلپاتې وي.
د اخلاقو په سرچینه کې د سهروردي د مطلق توب او د لوېدیځوالو د نسبیت پلوۍ فلسفي پرتله
سهروردي، حق تعالی د اخلاقو سرچینه ګڼي او د اخلاقو ابدیت (تلپاتې والی) او مطلق توب هم له هغه څخه اخلي.
لوېدیځ اندیالان په دې کې د نظر اختلاف لري چې د اخلاقو سرچینه څه شی ده؟ هر یو یې یو ځانګړی نظر لري، له همدې امله له هغوی څخه نسبتي اخلاق ، صنعتي اخلاق، د ګټې اخلاق او سیاسي اخلاق راوتلي دي؛ دا (اخلاق) کوم عیب نه لري خو په واقعي مانا انساني اخلاق، مطلق دي، په هر ځای کې جاري او ساري دي، انساني اخلاق ثابت دي او په هر ځای کې اخلاق دي.
انسان چې کله د اخلاقو خاوند شو، په علم، سیاست، صنعت او عمل کې، دا اخلاق جاري وي او خپله بڼه غوره کوي. دا مطلق او ثابت اخلاق په هر ځای کې خپله مناسبه بڼه پیدا کوي. شیخ سهروردي د همدې اخلاقو په اړه خبرې کوي او دا له حیات څخه استنباطوي، چې حیات هماغه ادراک (درک) او فعل (عمل) دی، نو په خلاصه توګه هغه د اخلاقو سرچینه معرفت (پوهه) ګڼي.
د اسماء الله د ذکر حقیقت او د ابن العربي په اند د هغو اغېزه
محیي الدین وایي: تاسو چې د الله تعالی د نومونو (اسماء الله) ذکر کوئ، نو تاسو به د هغه نوم زاید شئ «یعنې تاسو چې په دوامداره توګه د یو اسم ذکر کوئ، د هغه اسم په مانا او صفتونو سره رنګېږئ.» او هغه حقیقت چې په هغه نوم کې دی و به یې څښئ (خوند به یې احساس کړئ)، لکه څنګه چې حضرت عیسی علیه السلام د الله تعالی د «محي» (ژوندي کوونکي) او «شافي» (شفا ورکوونکي) د نومونو زاید و.
له مفهوم څخه تر عینه پورې د ذوقي اخلاقو لوړېدل
ذوق له مفهومي حالته راوځي او د څښلو (حسي درک/تجربې) ته رسېږي. اخلاق باید تر مفهومه پورته لاړ شي، یعنې په عملي توګه د اخلاقو خاوندان اوسئ؛ څښل (چشیدن) یعنې په دغو اخلاقو متخلق کېدل، چې دا تر یو مفهوم ډېر زیات دی، اخلاق په دې حقیقت باندې بدلېدل (متحقق کېدل) دي.
د بنده د ابدیت په اړه د حدیثِ قدسي تکویني او تشریعي مانا
په قدسي حدیث کې راغلي:
یابن آدم، خلقتک للبقاء و انا حی لا اموت، اطعنی فیما امرتک وانته عما نهیتک اجعلک مثلی حیاً لا تموت – اې د ادم زویه، ما د بقا او ابدیت لپاره پیدا کړی یې [نه د فنا لپاره]، او زه هغه ژوندی (ذات) یم چې نه مړ کېږم؛ نو په هغه څه کې چې امر مې درته کړی، زما اطاعت وکړه او له هغه څه چې مې منع کړی یې، لاس واخله، ترڅو تا د ځان په څېر دې وګرځوم چې ژوندی اوسې او هېڅکله مړ نه شې»
یعنې ما ته د بقا (تلپاتې والي) لپاره پیدا کړی یې ځکه چې زه پخپله ژوندی یم، یعنې په حقیقت کې ما تا د خپل ځان لپاره پیدا کړی یې، ځکه چې زه « حی لا اموت » (هغه ژوندی چې نه مري) یم او هېڅکله نه مړ کېږم او تل ژوندی یم، تا مې هم د بقا لپاره پیدا کړی یې چې ته هم تل ژوندی پاتې شې، خو ته هغه وخت ژوندی پاتې کېږې چې زما لپاره اوسې.
د سهروردي په لیدلوري کې د نبوي وجود جامعیت او د اسوه حسنه راز
سهروردي وايي: «د الله تعالی ټول صفات د حضرت محمد (ص) په شتون کې ښکاره شوي او د هغه په قیام (پایښت) سره ولاړ دي، له همدې امله وایي « لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (احزاب/۲۱) »
سهروردي د اخلاقو سرچینه الهي خُلق وګاڼه او دغه الهي خُلق او الهي صفاتو مظهر پیدا کړ، یعنې دا ټول ظهور ته ورسېدل؛ په دې مانا چې د حق تعالی له صفاتو هېڅ داسې صفت نشته مګر دا چې ظهور یې کړی او هېڅ صفت یې پټ پاتې شوی نه دی، او دا صفات په کوم ځای کې ظهور ته ورسېدل؟ د حضرت محمد (ص) په شتون (وجود) کې
د رحمان بابا په شعر کې د محمدي کمالاتو عرفاني مظهر توب
رحمان بابا:
خدای یې مه ګڼه بیشکه چې بنده دی
نور یې کل واړه صفات دې په رښتیا
له همدې لامله رسول الله (ص)، د حق تعالی د خُلق عظیم (لویو اخلاقو) مظهر دی « وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ (قلم/۴)»
بلغ العلی بکماله
کشف الدجی بجماله
حسنت جمیع خصاله
صلوا علیه و آله
د خپل کمال له امله لوړوالي ته ورسېد،
په خپل ښکلي مخ یې ټولې تیارې له منځه یووړې،
د هغه ټولې لارې او خصلتونه نېک دي،
پر هغه او د هغه پر کورنۍ دې درود وي
خوشحال خان خټک وايي:
د خدای عرفان مې وشو په عرفان د محمد
پاک دې محمد پاک دې سبحان د محمد
راشه نظر وکړه په طه په یس باندې
خدای دې صفت کړی په قرآن د محمد
ډېر خلق پیدا دي انبیاء که اولیا دي
نشته په خلقت کې بل په شان د محمد
ډېر خلق که یو کړي انس و جنس دواړه جهانه
لا تر واړو به دې ګوښی ځان د محمد
شط د رود نیل که د موسی په حکم وشو
شق د قمر وشو په فرمان د محمد
خوان خوړ د موسی من و سلوی یو لک وګړي
انس و جن مړېږي تل په خوان د محمد
درود ناقوس که یو څو وخته وو فاني شو
تل به تر قیامته وي آذان د محمد
نه دی قسیس رهبان قایم په خپل دین و مذهب کې
نه زرقسیس رهبان نه یو سلمان د محمد
یو لک څلیرشت زره زیات و کم پېغمبران دي
کل واړه مدام دي ثناخوان د محمد
پیک یې جبرییل د رفرف جلب نیولی
پاس یې چې معراج وو په اسمان د محمد
څه دی دا آسمان ولاړ بې ستنو بې شهتیره
دی یو مختصر هلک ایوان د محمد
دا جهان هغه جهان که دواړه سره یو کړې
لا تر دا نه لوی دی بل جهان د محمد
واړه جنتونه پکې څو رنګ نعمتونه
څه دې درته وایم یو بوستان د محمد
څه دي دوزخونه پکې هومره عذابونه
جوړ دی و دښنو ته یو زندان د محمد
ورځ چې د قیامت وي مرسلان به په هیبت وي
هور ته به جولان په میدان د محمد
خواست به نور څوک نه کا د خسته و عاصیانو
خواست به محمد کا خاندان د محمد
سل صلوة تل له ما په آل تقی نقی شه
سل دروده تل په چاریاران د محمد
لاس دې لګولی ما خوشحال په دواړه کونه
غم او اندوه مې نشته په دامان د محمد
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
خوشحال خان خټک وايي:
انبیاء تر محمد پورې معلوم دي
لکه ستوري تر آفتاب پورې معدوم دي
مرتبه یې تر آسمانه ده بلنده
د براق یې د اسمان دپاسه سلوم دی
که توریت دی که انجیل دی که زبور دی
دا همه د ده په نام سره مرقوم دی
محمد یې د غبرا خلقه بولی
کروبی یې ذاکران د احمد نوم دی
په طفیل یې پیدا شوی دوه جهانه
په ما زاغ یې و نظرو ته مذموم دی
په معجزه یې د قمر کمر دوه نیم کړ
په اعجاز کې که پولاد و چاته موم دی
چې د عرش یې په نعلینو بډایي شوه
چې د پښو یې خاورې نه شول هغه شوم دی
یک تنها یې مهم آغاز کړ
د دښنو فکر نه وو چې هجوم دی
بادشاهان یې واړه ځان ګنړی مریونه
که د چین دی که د هند دی که د روم دی
په افلاس کې به د جهل خوارو زار شي
چې د شرع له دولته یې محروم دی
شرګشته د ضلالت په تِه کې ګرځي
چې دښنه یې د خسرانویا د زوم دی
هر اصحاب یې لکه ستوری د هدی دي
د هدی د لار ښیون کاند نجوم دی
که خلاف یې د اصحاب په منځ کې وشي
د مفهومو کار هغو زده چې مفهوم دی
چې په جنګ کې د علي له لوریه ومړل
په هغو باندې ګواهي له چه مرحوم دی
په یزید باندې لعنت شه په اعوان یې
چې په تیغ یې د نبي نمسی مظلوم دی
د امت یې برګزین دي اثناعشر
په بزرګۍ کې د همه جهان مخدوم دي
د خوشحال خټک دې حشر له هغو شي
چې دوستدار د پنج تن پا چهارده معصوم وي
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
خوشحال خان خټک وايي:
مشک ګلاب دواړه سره کړه
خوله صفا په غرغره کړه
ورک د خپلې خولې بوی بد کړه
بیا ثنا د محمد کړه
چه د دوه کونو بادشاه دی
محمد دَ عبدالله دی
د ده حکم په هر جنس دی
که ملک که جن که انس دی
دی په ځان د علم کان دی
نازل شوی پرې قرآن دی
دی منذر دی، دی بشیر دی
شریعت یې بې نظیر دی
که توریت که انجیل ښکلی
په وار وار به راغله ښکلی
په وار وار پرې قرآن راغی
نجم نجم شان شان راغی
دا په دا چې دی کامل وو
درست قوت د ده حاصل وو
هر آیت به چې نازل شه
درست به ځای د ده په دل شه
د نسیان ویره یې نه وه
د نقصان ویره یې نه وه
د موسی که دا قوت وی
د عیسی که دا فطرت وی
څله توریت و انجیل دواړه
کښلی ولی راتله دواړه
درست قرآن واړه اعجاز دی
چې تربی تر سینه ساز دی
چې هوښیار د درست جهان دی
په قرآن پورې حیران دی
تَبَعّ که د قرآن کا
په آیت به رسوا ځان کا
محمد په علم ډېر و
تر موسی تر عیسی تیر وو
د ده علم ډک قلزم وو
درست و شیش علم ترې کم وو
تر لک زیات پېغمبران دي
ریزه خوار د ده د خوان دي
په هر شان محمد ستایه
خو یو خدای ورته مه وایه
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
لاندې برخه ټول د حمزه بابا اشعار دي:
دا همه علمونه ټول یوه نقطه ده
د هستۍ ونه فقط یوه دانه ده
محمد کې هم ددې نقطې تفصیل دی
او علي ددې علمونو دروازه ده
محمد د معرفت هغه نقطه ده
د هستۍ چې هم د دې نه ابتداء ده
دایره چې د هستۍ شوه مکمله
بیا هم هغه نقطه ګوره منتها ده
فطرت یو تبسم دی په عرفان د محمد
یو کیف دی پسرلی د ګلستان د محمد
څرګند د دوی له نوره شو یووالی د وجود
هر څیز شو آیینه ځان ته حیران د محمد
پوی نه شو څوک په سردلی مع الله وقته
بس دومره چې میلمه به و یزدان د محمد
یو ګل د تجلی نه درخسار یې شفق دی
جنت یوه نقشه شوه د دامان د محمد
خالق یې چې پرې عشق کې کړو توحید و ته نزول
خپل سوری په انوارو شو قربان د محمد
برزخ له نقش و رنګه چې وي پاک هغه پکار
امی ځکه لقب شو په قرآن د محمد
هر شی د کاینات لکه صدف شو وازه خوله
راخور چې په دنیا کې شو نیسان د محمد
راجوړه سلسله شوه د اشکال الهي
پیدا چې کړی رب زلف پریشان د محمد
حمزه هره ذره به دې ثنا کې د دنیا
ته شوې که ثناګر شیوه بیان د محمد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
رحمة للعلمین
په دماغ کې د انسان لکه خیال دی محمد
په جلوه کې د قدرت ښکاره جمال دی محمد
شرچشمه او منتها د هر کمال دی محمد
غم مو څه دی چی حبیب د ذوالجلال دی محمد
خپل امت لره پشتي او هم دیوال دې محمد
په ظاهر خو دی ادم په حقیقت کې خدای خبر
دی چې ځان ته بشر وايي موږ هم وایو دې بشر
د هر څیز دپاره دی، دی مبتدا او هم خبر
د عالم په ژبه قال دی او په قال کې دی اثر
صوفي او مجاهد په زړه کې حال دی محمد
راپیدا یې چې هستې شوه نو نیستي ځکه هستي شوه
چې د دوی په لاره نه شوه که هستي وه خو نیستي شوه
پیداوښت د دوی غرض وه ، ندا ځکه الستي شوه
تر قیامته په آدم کې یې ځای اوموندو مستي شوه
ارواحانو ته تحفه یې کړو وصال د محمد
په ګرجو کې که هیبت په بتکدو کې شو دهشت
په تیرو د شرک کې نور په زړه د کفر کې وحشت
شو خشوع د عبادت او په دعا کې اجابت
رنګینې په پسرلي کې په ګلانو ګې نګهت
لا تراوسه په اذان کې د بلال دی محمد
وايي راغلم لاتمم مکارم الاخلاق
چې د کفر و شرک وباسم د غاړو نه اغلاق
د الست د ورځې هېر چې درته یاد کړمه اسباق
پرې ګواه دي د قرآن او د حدیث همه اوراق
ساقي ګوره د تسنیم او د ذلال دی محمد
راڅرګند د حضرت په برکت حیا وفا شوه
د چا سترګې شوې روښانه د چا زړونو کې رڼا شوه
هر یو زړه د تقوی ځای شو په ناران چې برېښنا شوه
چرته صدق و دیانت شو چرته جود وهم سخا شوه
ترې نمرونه شول نما هغه مشال دی محمد
بنیادي رکن یې راووړ د اخلاقو دې دنیا ته
هغه څه وه؟ خو توحید! چې ښکته نشي ماسوا ته
آیینه شو د اخلاقو شو حېران خپلې جلا ته
که عاصي و په زړه تور هغه یې اویستو رڼا ته
په ګناه باندې سبب د انفعال دی محمد
تل اثر او اجابت و، د دعا د انبیاوو
و سودا د انبیاو مدعا د انبیاوو
دی زموږ یوازې نه چې دی اقا د انبیاوو
ګل له نوره یې پیدا شو دی بابا د انبیاوو
حمزه څه شي که د ټولو په دنبال دې محمد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
هاشمي نبي
په تیاره کې د دنیا ستا د نور چې شوه برېښنا
پرې تهذیب شولو مسکی د ظلمت زړه په درزا
ته شوې ابر د رحمت مړ چمن شو په خندا
د ژوندون اوبه شوې توې چې راسر دې شوه ثنا
رنګ او بوی د معرفت سلسلې کړلې بنا
هر یو تاخ ته دې د زړه شمع راوړه د عرفان
دا تیرو نیولی عرش ستا له نوره شو روښان
کل جهان یې کړو روښان چې څرګند شو په فاران
د نېکانو د زړه دم کافرانو ته طوفان
چې الحاد یې کړو لاهو د یاهو شوې پرې دریا
د تیرې دروی ستا چې مقصد و پروزل
بیا د ځان سره به څنګ د سوري ګرځول
په خرمن د زندقی ستا چې برق وو غورځول
د قیصر او د کسری د کورونو لړځول
چرته مرګ وته وی ژوند چرته ژوند وته قضا
ستا قدم په هر قدم چم په چم چمن چمن
جوړ کړو یو عرب عجم یو وطن وطن وطن
د حکمت له مښکو پور دهر چا لمن لمن
د یثرب د بڼ هوسۍ په هر دم ختن ختن
د مذهب شو نوبهار کړي بلبل د دِل نوا
سبا راوړی د نکهت په غوټو ګلستانۍ
که پریانو په ماشوم اوکړو زیری د ځوانۍ
شو هنګام د غوړېدو خېر که شته پریشاني
ګل اوده کړې په اغزو د سپرلي سرګرداني
وچې کلکې ژبې کړي د لیمه به نیم ثنا
چې په کور د جنت باغ راسمسور د هاشم
د حورانو ښه مجلس جوړ په کور شو د هاشم
په عالم کې د بقا نوم ورخور شو د هاشم
فاني عمر چې و لاړ باقي نور شو د هاشم
ځار له داسې ابتدا ځار له داسې انتها
لارې لارې شول انوار له اسمانه تر زمین
قاصدان د یو قدیم شو حارث ته راقرین
شوې سجدې په خپل مقام هرجبین شو بیا جبین
اونیو لاس له نقاشۍ نقاشان چې د چین
داسې نقش یې کړو جوړ چې زایل به نه شي بیا
چې ظاهر شي په انسان د حارث د قدیم راز
ځکه درکړلو الله د معراج درته اعزاز
شو رفعت د ګرد په څېر چې براق راکړو پرواز
که براق و که رفرف ستا د عشق له سوزه ساز
په اسری اوشو تکمیل د قوسېن او ادنی
داسې ځای و، نه و ځای یو مکان و لا مکان
یو حجاب و، لاحجاب و، ترمېنځه اوېزان
یو طرف و، بې طرف یو نشان د بې نشان
یو وصال و، څنګ وصال ، چې دوه جوړ شي یو کمان
وی چې راشه یاره اوس پرده نشته هيڅ له تا
هلته اوسول پرې د عقل هلته غوڅ شو سر د عقل
هلته خاورې زر د عقل هلته هیڅ هنر و عقل
هلته لر شو بر د عقل هلته ورک نظر د عقل
هلته هیڅ ګذر د عقل هلته هیڅ خبر د عقل
هلته هیڅ شو لاړو هیڅ، هلته حس شو بې بقا
شو مرات د کثرت مات یو شو عکس او معکوس
شو ناظر او نظر یو په رنګ نام او ناموس
حجاب ورک شو د دوی چې ترمیانه و محسوس
په وصلت کې څه حاجت د رهبر او د جاسوس
هغه دابه چرته وي، دلته هغه شته نه دا
جدايي په ابتدا په اوسط کې ملاقات
په اوسط کې بیا جدا په آخر کې ملاقات
کله وړل کله راوړل نعمتونه د حیات
د عاشق د معشوقې دي یو بل سره ملاقات
د صلوة او طیبات د درود او د ثنا
زما د زړه صدف صدف ته وریځ یې د نیسان
کړه عطا طرف طرف د الفت در او مرجان
زما زړه هدف هدف د حیدر غشي مژګان
مدینه نجف نجف په هر خوا کړه نمایان
د حمزه فقیر صدا د حمزه غریب صدا
معراج
هغه نن دهغې شپې ، چې نامزد شو په سبا
لا چې هیڅ نه وه پیدا ابتدا د ابتدا
چې موسوم شو په ازل یو احساس و د هستۍ
یو اساس و د هستۍ په تیرو کې وه برېښنا
هغه نور او عقل کل چې علت و د ممکن
چې صورت و د ممکن چې بابا و د هر چا
کلیت کې شوه ښکاره، کړه پاک رب یې ننداره
بل شو چا ورته کتی کُل د کُل وه نظاره
یو احد وه، بل احمد و، په میم سره جدا
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
لا تکمیل د سړی توب نظرونه ګرمول
په لیمه کې د قدرت، یې چې اړخونه بدلول
خلاصې چې د انسان په زانګو کې د عدم
د بچو په شانې خیل، ارمانونه زنګول
لا خو زیري د تخلیق غزونې کړی ورزده
بوګن ورک شو د فناؤ په ورو ورو یې خندول
یوه ښکلې نظریه چې وه پُره په جمال
چې ظاهر شو ترې جلال منتهی د هر کمال
په خارج کې محمده شپه د قدر وه هم دا
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
چې په علم کې کې د خدای د هستۍ جوړ و میدان
وې ګویۍ د ارتقاء د عمل یې و چوګان
سپوږمۍ نمر او ستوري ټول ددې ګوی ماتې ذرې
کړه یرغل د میړني جوړه لار د کهکشان
په فطرت کې د مخلوق شو نظام لکه د روح
ښکته پورته شو محسوس شو معلوم مزکه د اسمان
خلاصه یې د انسان کړه په شکل د آدم
په صورت کې د ماشوم ارتقا شوه د عالم
ضد شو ضد لره پیدا هم خندا شوه و هم ژړا
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
پرورش د ارتقاء کړ په غېږ کې زمانې
د رندانو ظرف شوی لوی ، لوی بویه پیمانه
زلمی توب د سړی توب داسې ساز شو لکه ساز
د احساس تارونه روغ، وې بې صبره ترانې
شمع راغله د توحید ، و فانوس یې عبدیت
اصلي حسن شو څرګند ، شوې مضطرې پروانې
ټنګ ټکور شو د واده چې شوه پېغله ارتقا
جهالت او کفر شرک ، په نغمو کې شول فنا
کړه مضراب د رسالت رابهر ترې دا ندا
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
چې علت و، د ممکن ، شو معلول یې مکمل
کړ انسان یې علوي که له جنسه و اسفل
تصور د رب د ذات ، تعین یې د صفات
د ادنی نه شو اعلی د جمیل نه شو اجمل
د شبقدر اعاده، اوکړه بیا غني صمد
چې پیدا شي اتحاد د اخر او د اول
یوړ حق ته پاک نبي، چې روداد د هستۍ
حقیقت د بلندۍ چې کوم دار و، د پستۍ
دغه شپه وه د معراج دغه شپه وه د اسری
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
د زر میاشتو په طاعت هغه شپه شوله حساب
هغه شپه شوه مور د شپو، بیا په شپو کې په حجاب
ملایک او ارواحان، د سلام جلوه په لاس
په وريځو کې د نور د رحمت په لاس طناب
شو دنیا وته راکوز شو باران د تسلۍ
هم د وحی شوې شېبې، د رحمت راغلو اسلاب
په خاطر د محمد اوازه شوه د بخشش
آل اولاد د محمد دروازه شوه د بخشش
جوړ و، جشن د معراج په زمین او په سما
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
ښکته شوي چراغان ، پورته جوړ و راز و نیاز
ښکته واړه پتنګان، پورته شمع وه د نیاز
په شبتو د شهاب د اسمان فضا چمن
یا په سترګو د شیطان کړې جلوو غوټې د باز
سندره ایزو، په طه، نغمه بارو په یسین
د تطهیر په لی روان، د انسان د ضمیر ساز
چې بنا وه ترې هستي، چې پیدا وه ترې هستي
په ځای راوړ محمد چې پیغام و الستی
شو معراج د سړی توب په معراج د مصطفی
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
د کونینو یو کول لکه دوستي وي د عرب
او ادنی شو پکې زیات د احمد او د خپل رب
دا یوه لینده د دوی یو یې غشې یو یې ګورت
یوه دېښنه او یو هدف یو یې قهر یو سبب
یو لیدل او اورېدل یو نیول او یو یې تلل
هلته داسې و، ادب چې غایب شولو ادب
هلته ورکه شوه دوی هم فنا یې شو مفهوم
هلته اوشو پرې د علم چې یو پاتې شو معلوم
دا مقام و، د الا هلته لا شو لاړو لا
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
لی مع الله وقته و، یو حال د مصطفی
دلته الله وقته مع الاحمد حقا
یو حبیب او بل مېلمه یو استازی یو محبوب
بیا کوربه څنګه کوربه چې سبحان حمیدا
چې امکان یې و، کل کور چې نه و د کور
وی چې کور مې د لیمو ستا د پاره دی اشنا
ستا لیمه چې شي زما شي زما لیمه د تا
چې شي ستا په اختیار هر هغه چې وي زما
چې دا «تا» او «ما» شي «تم» باقي پاتې شي یو «ا»
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
شو دا مد مې امتیاز د ناپوهو په منهاج
ګڼي دا په حقیقت ایښی مې په سرتاج
ته چې شوی راسره یو، زه قابل شوم د لیدو
ګڼي چرته وی زما تعین د احتیاج
همګی زما په ځای کاندي تا وته ندا
ته پوهېږې په هر څیز چرته زه چرته مزاج
زه محل د حادثو د اشنا نه شي کېدی
چې کوم کار کېږي له تاغه له ما نه شي کېدی
دا همه دی ستا صفت چې مخلوق کوي زما
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
حبیب اووې الهی زار له داسې بهانو
تا له مینځه اوویست ځان، زه دې کړم د نښانو
زه قبله شوم د حاجات، هیڅ په دې کې نشته شک
خو مورد هم شومه زه د ګیلو او افسانو
واک دې راکړو شکریه، زه مختار د تور او سپین
دا په سترګو یې قبول ستا د پټو خزانو
خو دا څرنګه دی عشق چې دې زه کړمه مشغول
کړي عاشق به هم پیرزو د معشوق دپاره نول
دا چې ستا دي ستا دي وي زه خو غواړمه یو تا
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
بیا هم واک وي پردی څیز زه په څه وکړم په واک
نور کړه لرې الهي حجابونه د لولاک
په کرم د بل کرم یو حجاب په بل حجاب
تېر به اونه خورمه زه ستا د مهر په ادراک
درته ګورم مخامخ خو زما نه یې غایب
څه لیدل شو چې وي ستا او ستا د غیر اشتراک
داسې پورته کړه پرده چې «ته» هم شې پکې غېر
چې احساس او هم ادراک د «زه» هم شي پکې غېر
چې ته هم اونه ګڼې چې دا غېر و له ما
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
پردې لرې شوه د مېنځ و ګویا پخپل زبان
شکایت یې له خپل ځان محبت یې له خپل ځان
که الطاف و که کرم و، واک او اختیار
وو همه له ده په ده که خندا وه که ګریان
آیینه چې د نسبت وه فنا شوه په صفت
عکس ننوت په ذات نه حیرت و، نه حیران
شو منزل په انتها، ابتدا شوه د احساس
محمد او محمد پاتې هېڅ نه شو وسواس
دا احساس وه رخصتي یو د بل نه شو جدا
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
زه حمزه وم په پرواز په عالم کې د خیال
و عالم ته مې د عقل غوړولی و یو جال
ما ویل که چرته یو د معراج د کیفیت
شي دې جال وته راتېر یو مارغه قدرې د حال
حال د قال هسې شو ورک ، شو ړانده لیمه د خیال
خیال و حال و قال همه ، د محال په حق محال
شوه زما په التجا دا په لاس یوه کنجی
شو یو ور راته ښکاره پرې لیکي وه «علي»
نه شوه بېرته دروازه څو چې نه شوم بې نوا
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
میلاد النبی
د نبیانو خاتم راغی رڼا راغله
د جنت نه دې چمن ته سبا راغله
د مکې په تندي څرنګه برېښنا ده
د رحمت د بارانونو تنا راغله
د هاشم په کور جلوې کړې پټ پټانی
تتو سترو د عرفان ته خندا راغله
د بوتانو سترګې شوې د اور سرکوټې
لات منات ته په غریو اوې ژړا راغله
شول لېوان د کفر او شرک هیبت نیولي
وارخطا وارخطا ګوري قضا راغله
جبریل په دنیا فرش کړل خپل پرونه
د شپیلۍ د اسرافیل نه نوا راغله
دروازه د هر نعمت په جهان وا شوهه
میکایل ته د پاک رب نه عطا راغله
د کړه وړه د عزرایل سختي شوه ورکه
جوړ خدمت لره ادم ته قضا راغله
خاتم النبین
حقیقت لباس دربرکړو د مجاز
د نیاز په رنګ کې راغی همه ناز
نبي راغی د تیرو کډې په سر شوې
کاڼي بوټي جلوه دار شول د حجاز
شپه د کفر اسویلي د منتظر شوه
چې سحر د رسالت شو تیر انداز
د احساس تارونه سُر د فطرت واخست
سندره ایز شو د انسان د ضمیر ساز
الستي فطرت محسوس کړ چې هم دا دی
کړي الله د محمد په خوله اوار
د فطرت سره اشنا هغه پېغام و
شو نږدې به چې ترې چا کړ احتراز
افشا هم تربیت شه مهذبه
چې لباس د شریعت واغوستو راز
په خاطر د هغو بزرګو مستو سترګو
د توحید د میو عام اوشو جواز
حبشي بلال ته سیدي ویل شول
نیک عمل کړ تور د سپین ځنې ممتاز
سړیتوب له حیوانۍ له جغه خلاص شو
په عمل شو د ښو بدو امتیاز
د صفت د پرستش لومه جل بل شوه
فهم باغ وته د ذات وکړو پرواز
محمد د عبدیت رازونه حل کړل
چې معیار یې مکمل کړو د نماز
صلوة سوز دی زړه بې نور وي بې له سوزه
شمع مړه وي بې له سوز او له ګدازه
بیخ بنا د سړی توب پنځه حواس شوه
د امت په هر امت شو سرافراز
مسلمان ځکه مختار د خدایۍ شو
چې پاک رب د عبدیت ورکړ اعزاز
ټول جهان د پاک الله یې خپل ګڼلو
چې طارق په اندلس وسیزه جهاز
ولادت او انتقال د انحضرت (ص)
مختصر یې درته وایم د جلال حال
مفصل یې ظاهر کړی دی جمال حال
راشه واوره د سرور او د ملال حال
د حضرت د ولادت او انتقال حال
د بقا او د فنا رازونه وایم
د خندا او د ژړا رازونه وایم
د احساس چې د کوم ځای نه ابتدا ده
په تخلیق چې ختم کېږي دا بقا ده
چې تخلیق یې مکمل شي انتها ده
چې احساس یې مکمل شي دا فنا ده
له توحید مخکې فنا او بقا نشته
خوشحالي او غم خندا او ژړا نشته
چې محسوس یې د نزول د ادراک حد شو
په وجود کې د واحد چې خوښ احد شو
ګویا قدم د حدوث سره بلد شو
چې یې بیل له مخه نور شو محمد شو
ازل واخستو وجود ددې رڼا نه
بیا وجود شو خبردار د هیولی نه
منحصر په مخ د ذات اهمیت دی
هم څرګند د کل وجود ترې حقیقت دی
نور وجود یې جزییت مخ کلییت دی
دا خو مخ دی چې محل د معرفت دی
ځکه نور د محمد یې تر جدا کړ
معرفت یې خپل د دوی په مخ نما کړ
هغه مخ چې مخ د خدای وو د سرور شو
ذات د رب که و، ظاهر له دې اظهر شو
یو وجود و، هم دننه هم بهر شو
بیا دا مخ د محمد د هر بشر شو
له وحدته دوی بیا له دې کثرت شو
معرفت یې ممکن هله د وحدت شو
په صورت کې دا یو نور و چې جدا شو
په سجده کې محمد شو په ثنا شو
که و کُل د جزییت سره اشنا شو
بندګي راغله چې نقص راپیدا شیو
حقیقت دی چې کمال وي تل په کُل کې
د نکهت د وجود قدر وي په ګل کې
هغه ذات د رب چې پټه خزانه وه
کاینات چې ناویلې افسانه وه
یو شمع عبدیت یې پروانه وه
هغه ساز چې محبت یې ترانه وه
هغه ذات چې یې غرض ظهور د کُل و
چې له مخه یې څرګند شو نور د کُل و
دا پرتو د ذات و ذات لره مرات شو
هم دغه پرتو بابا د کاینات شو
دی د ذات صفت مخلوق د ده صفات شو
ګویا ددې صفات پخپله شو هم ذات شو
چې علمي وجود له ذاته رابهر شي
کړو صورت یې اختیار پکې ظاهر شو
الرحمن علی العرش استوی دا وه
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ انا دا وه
هغه کن او فیکون تماشا دا وه
د الست سره تړلې بلا دا وه
التفات چې خپل حبیب ته د رحمن شو
هم دې مینې وجود واخستو قرآن شو
په الحمد کې محو میم د نوم شو
الف لام کې یې سر اوویستو معلوم شو
چرته چرته مشدّد چرته مضموم شو
ګویا چرته خو ظاهر چرته مکتوم شو
د واللیل کلام د زلفو صورت اوموند
د الضحی یې د بشر صباحت اوموند
په یو وخت یې ولادت او انتقال دی
په یو وخت کې خوشحالي ده هم ملال دی
په یو وخت کې اتصال او انفصال دی
په یو وخت کې یې نزول او هم کمال دی
چې د حق نه را جدا شو ولادت دی
خو هم دغه جدايي ورله رحلت دی
ځنې وايي چې دا میاشت د مسرت ده
چې هم دا د پاک نبي د ولادت ده
ځنې وايي چې د غم او د هیبت ده
د کونین د غوره شوي د رحلت ده
حمزه وايي غمژن دې پکې غم کا
چې خوشحال وي خوشحالي دی دم په دم کا
ښکلی نبي
چې سره د سړیتوب وو د فطرت په اننګو کې
مسکی غوندی نظر چې د قدرت و، په لیمو کې
یو روح د تسلسل چې و، د وحی په شیبو کې
باران د تسلۍ و، په وریځو د توبو کې
چې شپو یې و کاکل ته د خیرات کچکول نیولی
چې ورځو یې د خط د تصور و، شپول نیولی
دی نمر ته سترګې سترګې لکه پرخه وو وختونه
ترکیب ته منتظر د زمانې و اندامونه
زانګو کې د وحدت چې لا ازل لیده خوبونه
په خیال کې د امکان چې د هستۍ و تعبیرونه
لا زړه د کایناتو د ژوند نه و درزېدلی
قدرت هم خپل جمال و ته لا نه و موسیدلی
لا چرته په جوهر او په وجود کې یارانه وه
لا چرته جوړه شوې د اعراضو پیمانه وه
لا چرته دا سبا مو مرتبه میخانه وه
لا چرته د کیدلو نه کیدلو افسانه وه
لا چرته پیدا شوې بوږنېدلې ولولې وې
لا چرته د الفت په لب له غریوه زلزلې وې
دا څه چې ورته وایو هم په پنهان وو په نقطه کې
په مثل د یو تخم ګلستان و په نقطه کې
موجود خو و، وجود ولې حېران و په نقطه کې
آیین د یو وجود ګویا چشمان و په نقطه کې
حق هم نه و، نقطه ځکه چې دا راځي په خیال کې
نقطه په جبین خیال وه، کاینات و په دې خال کې
دا خال و که جلوه وه د تخلیق چې ځلېدلو
ورو ورو په موسېدلو موسېدلو لوېدلو
هم داسې موسېدلو غټېدلو خورېدلو
هم داسې خورېدلو نرمېدلو څڅېدلو
مسکی به چې شو ورځ به یې د شونډو نه نما شو
چې تېر به تبسم شو توره شپه به راپیدا شوه
رڼا وه که تیاره چې د ازل او د ابد وه
مقدار او اندازه که څه د حد که لاحده وه
منشاء کې د نقطې نه تر الف که مد وه
په دې کې وه موجوده دا جلوه د محمد وه
خوره شوه لا خورېږي لا به لاپسې خورېږي
ورېږي زرغونېږي لا به لا پسې وریږي
خالق او د مخلوق د تعلق د پاره راز و
نغمه یې کاینات شو د خالق په لاس کې ساز و
اثبات چې د خالق ورباندې اوشو ځکه ناز و
مثبت چې له خالق شو نو په دې حقله نیاز و
تکمیل یې چې عالم د جواهرو ته ښه ورکړ
بیا پسته یې دنیا ته د اجسامو رابهر کړ
ادم یې له منشاء د سړیتوبه خبردار کړو
مرکب حیوانیت یې کړ انسان یې پرې سوار کړو
څرګند یې بې احسانه ورته فرق د نور او نار کړ
دنیا او د دین دواړو امتزاج ته یې تیار کړو
دنیا او اخرت یې د دوو سترګو په مثال کړل
که دوه دي خو یو ویني په دا شان یې په یو حال کړل
راتلل د نبي څه وه په عالم کې جمال راغی
افراط شو نه تفریط شو چې کوم دم اعتدال راغی
عالم ته د تفصیل چې هغه ځلنده خال راغی
بیا پاتې نقطه نه شوه «خال» په شکل «حال» راغی
پرتو د سړیتوب په دې آیین کې راښکاره شوه
انسان د خپل جمال او د ښایست په ننداره شو
هم فرق نه شولو پاتې په آقا او په غلام کې
معیار د فضیلت شو ښه عمل په خاص و عام کې
باده د مساوات شوه د اسلام په ښکلي جام کې
د رنګ او عصبیت امتیاز ورک شو په اسلام کې
بلال غوندې حبش ته یې یا سیدي خطاب و
دا خُلق د پاک نبي څه بې مثال او لا جواب و
سلام دې په هغه چې رحمت دې د کونینو
درود په هغه پاک چې دی اقا د ثقلینو
سلام دې په هغه وی چې صاحب دی د دارینو
درود په هغه پاک چې وه بابا د حسنینو
سلام دې تل تر تل وي پرې بابا چې د زهرا دی
درود په هغه ښکلي چې اخي د مرتضی دی
سلام په هغه نوم چې یې باعث د اطمینان دی
درود په هغه ذکر یې چې ذکر د سبحان دی
سلام شه په هغه چې هر یو ګل یې ګلستان دی
درود مې په هغه دی چې مولا د مسلمان دی
سلام د حمزه څه دی چې پاک رب پرې سلام وايي
درود د حمزه څه دی چې ملایک یې دوام وايي
میلاد النبي
پردې د زړه د ساز چې په پنجه د یزدان راغلې
سندرې د ځوانیو د فطرت په زبان راغلې
وریځې د انوارو د مکې په اسمان راغلې
جلوې د رحمتونو د جړیو په شان راغلې
پونه ترې د تسنیم او د کوثر په وریده شوه
فضا، د جنتونو د منظر په ورېده شو
نېکې لکه د پېغلې ګلورینه خندا وکړه
احساس د زلمیتوب سرجبینه خندا وکړه
سختۍ د تورو زړونو مرمرینه خندا اوکړه
لبانو غریو نیولو بخملینه خندا اوکړه
شرابو د بدۍ لره نمک د توبې راغې
نشې د سرکشۍ دپاره څک د توبې راغې
نغمې د جنتونو د فانې دنیا په ساز شوې
جاري د حقیقت ټپې په ژبه د مجاز شوې
د مینې سترګې تورې په رنجو د امتیاز شوې
ساده ساده خبرې به بها کې لکه راز شوې
نیسان و، یو چې دُر د اطمینان په وریده شو
هر شی ورته صدف غوندی په ښکته وازه خوله شو
و شمعو ته یې راغلل چې کافور وو له وحدته
زړه روڼ د بیت الله شو د جشو له دهشته
د وحی ابابیل ګلونه راوړل له جنته
فضا د زړونو ډکه شوه د مینی له نکهته
سنګین زړونه راتنګ شول د بوتانو په حرم کې
کړه وړه د تصویرونو د حیرت نه شول په دم کې
سجدې شولې راجمع په تندو کې په خندا شوې
چې سترګې د جلوو په تماشه شوې تماشا وې
نیولی تمنا د عشق سلګیو وې پخلا شوې
د ډېرې مودې ورکې تسلۍ بېرته پیدا شوې
ثنا حجر اسود د تورو زړونو په شکست کړه
وعده یې اوچو شونډو ته وریاده د الست کړه
وریځ د نور شوه ښکته د هاشم په کور شوه پنډه
ردا وه جوړ د حق په څېره حق کړله بربنډه
ندا شوه ترې بهر پکې یو برق چې اوکړه منډه
اوس شي له دې کوره د دنیا د امن غونډه
اوتر شو د کسری د هوش ماڼۍ په زلزله شوه
په زړه کې د قیصر د ویرې جوړه سلسله شوه
پیدا شو هغه کس چې مدعا د پیدایښت وه
ظاهر یې هغه ذات کړ چې منشاء د پیدایښت وه
مسکی شو ورکوونکی چې ژړا د پیدایښت وه
چې نمر د هدایت و او رڼا د پیدایښت وه
خواره د پلوشو ورځنې غشي هر طرف شول
لینده د رسالت راښکه شوه زړونه یې هدف شول
بدي لکه د خوب د مالګجنو سترګو لاړه
نیکي شوله راویښه په خندا شوه راولاړه
ګلونه د توحید شو راڅرګند د شرک په شاړه
سپرلی د سړیتوب شو ارمانونو ته تر غاړه
فطرت لکه بلبل د پاک احد په ثنا سر شو
هر ګل د بوی په ژبه د احمد په ثنا سر شو
هستۍ چې په نېستۍ کې د هستۍ و خوب لیدلی
تعبیر یې بلندي شوه چي پستي و خوب لیدلی
هستۍ بې محمده د نېسۍ وه خوب لیدلی
دنیا شوه سیه مسته چۍ مستۍ وه خوب لیدلی
احساس لره رڼا د عقل راغله منور شو
مکه د مزکې زړه وه، مدینه د مزکې سر شو
کر ګډ شو د نېکۍ همه کاږه لیکونه سم شول
يو ژغ ته د فطرت همه سرکښ څټونه خم شول
په سپاره د توحید د جهالت خټکي درهم شول
په وتره د الهام بیابانونه هم اِرم شول
حاصل د معرفت شو د دنیا له بوټې بوټي
تالا کړل د تهذیب ګلونه خلق موټي موټي
سلام په هغه ذات شه چې محبوب د کبریا ی
درود په هغه پاک دی وي بابا چې د زهرا دی
صلوة په هغه نور شه چې اخي د مرتضی دی
سلام دې په هغه وي چې نیکه د مجتبی دی
سلام شه پرې پیدا چې چرته کفر کربلا کا
حضرت ورته لمسی د امام حسین غوندې پیدا کا
رحمة للعالمین
هغه نور چې د مودو نه منتظر وه
چې تکمیل د سړیتوب نه مقرر وه
په فاران یې برېښنا اوکړه راڅرګند شو
کاینات خزان ځپلي سپرلي خند شو
اسویلي د یتیمانو په قرار شول
ظالمان په اضطراب او اضطرار شول
د فطرت ناوې ته راغللې نکریزې
فضاګانې د ضمیر شوی سندره یزې
نعت
اسرار د رب حمد ګڼه اسرار د محمد
انوار د رب د ذات ګڼه انوار د محمد
مسکۍ همه کلۍ شوې ګلشن کې د عالم
مسکې چې شو له ورابه نوبهار د محمد
ثابت د مادمیتَ اِذ دَمیت کړو د قرآن
کردار د پاک الله چې و کردار د محمد
اشیاء همه خپل حقیقتونه کړه څرګند
اظهار د حقیقت و په اظهار د محمد
تکمیل چې پرې موقوف و د انسان د خلافت
څرګند کړو په اخر کې رب ستار د محمد
مدغم شوې همه لارې په یو لار کې د انسان
کوم وخت چې راڅرګند ه شوله لار د محمد
نعت
انسانه زیری می درباندی چې اختر راغی
روڼه بشره شوه د بشر خیرالبشر راغی
د ظلم زور او کفر و شرک په سرببرو تیرو
د مساوات غشی په ګورت کې روڼ سحر راغی
شوی د غفلت کډی په سر بې خبري لاړې
چې سړیتوب یې کړو راویښ هغه سحر راغی
چې یې ګډوډ ک د ابلیس د مشورت مجلس
څوک د پردې نه د وحدت ورته بهر راغی
نن د اشیاو د غایت نه هر حجاب لرې شو
نوې دنیا شوله ښکاره نوی نظر راغی
اتش کدې شوې سړې دنګې منارې پریوتې
جوړ د پندی شو په ظالم چې لوی خطر راغی
اوس نو د لر او د بر سوال له مینځه اووتلو
چې پاک نبي د هر یو بر د پاسه بر راغی
نعت
څنګه راغله د دنیا په مخ
نوی ښکلا ښکاري د هر چا په مخ
مړه چې له مودو وو راژوندي یې کړل
ښکاري چې حیرت د مسیحا په مخ
ختمې بړبوکۍ د اسویلو شولې
نشته سرابونه د صحرا په مخ
مسکی تیری هم شوی د حضرت په نور
رنګ د سبا راغی د بیګا پ مخ
ځلنده، افشا هغه رازونه کړل
کوم چې له مودو وو د اخفا په مخ
جوړه ترې مسکا د تسلۍ شوله
کم چې و ارمان د تمنا په مخ
نعت
چې سرور پکې د روح دی میخانه د محمد ده
پکی کیف چې د جنت دی پیمانه د محمد ده
غلچکی وختونه لاړه چې رهبر وختونه راغلل
په زړه جمع روان اوسئ ، زمانه د محمد ده
که عنوان یې نوی نوی تر قیامته وي نو وي به
خو روانه تر آخره افسانه د محمد ه
سرپناه د مظلومانو د بېوزله بې کسانو
پا حرم د مدینې دی، استانه د محمد ده
د زړه سترګې که بینا دي، د دنیا محفل ته ځیر شئ
حقیقت کې هره شمعه، پروانه د محمد ده
دا یوه ذره د مینې چې یې تا ته عطا کړې
ستا نجات له حمزه بس دا دردانه د محمد ده
د ابن العربي په لیدلوري کې د الله تعالی د ذات مطلق توب
ابن العربي وايي: «الله مطلق دی»
مطلق په دې مانا چې قید نه لري؛ په شتون، په ژوند او په صفاتو کې مطلق دی؛ قید، بند، زمان، مکان او شرط نه لري.
د مخلوقاتو او انبیاوو د مقیدې اخیستنې الهي قانون
ابن العربي وايي: خداى مطلق دی، خو له الله اخیستنه مقیده ده؛ هغه څه چې نور یې له الله ترلاسه کوي، ان د انبیاوو اخستنه هم مقیده ده.
الله مطلق دی، خو هغه څه چې موږ یې له الله ترلاسه کوو او هر څوک یې ترلاسه کوي، مقید دي.
هر موجود د خپلې وړتیا په اندازه له الله ترلاسه کول کوي، ان انبیاء هم.
الله مطلق دی او څه چې له الله اخیستل کېږي او ترلاسه کوي یې، مقید دي
د محمدي وجود مقید توب او د هغې وحیاني مطلق توب
الله مطلق دی، او له الله اخیستنه مقیده ده.
خو ابن العربي وروسته زیاتوي: د اسلام پیغمبر (ص) مقید دی.
د الله په وړاندې، پیغمبر مقید دی، خو هر هغه څه چې موږ یې له پیغمبر څخه ترلاسه کوو، مطلق دي.
الله مطلق دی او هر څه چې له هغه څخه ترلاسه کېږي مقید دي؛ د اسلام پیغمبر مقید دی او هر څه چې موږ له پیغمبره ترلاسه کوو مطلق دي.
له مقید څخه د مطلق د وتلو معرفتي پاراډوکس
له مطلق څخه د مقید ترلاسه کېدل تر دې ځایه د فهم وړ دي، خو له مقیده د مطلق ترلاسه کېدل یو څه اسانه فهم نه لري.
د اسلام پیغمبر مقید دی، خو هغه څه چې موږ یې له هغه څخه ترلاسه کوو او موږ ته یې وایي، مطلق دي.
څنګه له مطلق څخه مقید راوځي؟
خپله ابن العربي دلته په حیرت کې ډوبېږي. خپله ابن العربي دا نه ده تفسیر کړې.
د الهي کلام د مطلق توب او د محمدي وجود د ممکن الوجود توب ترمنځ اړیکه
د ابن العربي د کلام تفسیر:
څنګه له مطلق څخه مقید راوځي؟
خپله پیغمبر مقید دی، ځکه ممکن الوجود دی، خو د هغه خبره زموږ لپاره مطلقه ده، ولې؟
دا سمه ده چې خپله د اسلام پیغمبر مقید دی، انسان دی او کامل انسان دی، خو د هغه خبره الهي خبره ده، د هغه خبره د حق خبره ده، او د حق خبره د خودِ حق په څېر، مطلقه ده.
که حق مطلق دی، د هغه خبره هم مطلقه ده.
مولانا وايي:
گر چه قرآن از لبِ پیغمبر است
هر که گوید حق نگفت، او کافر است
« که څه قرآن کریم د پیغمبر (ص) له ژبې او مبارکو شونډو وتلی او بیان شوی ، خو که هر څوک ووایي چې دا د حق (الله جل جلاله) کلام نه دی، هغه کافر دی»
د وحې په مقام کې د مستقیم الهي کلام حقیقت او د اسوه حسنه د مطلق توب راز
د پیغمبر له شونډو دی؛ خو د حق خبره ده، مستقیماً د حق خبره ده، نه د واسطې په توګه، یعنې الله د پیغمبر له ژبې په مستقیم ډول خبرې کوي. دلته د «مستقیماً» پر کلمې ټینګار کېږي او تکرارېږي هم، واسطه نشته.
یعنې د الله خبره همغه خبره ده چې پیغمبر یې د وحې په مقام کې وایي، بې له واسطې د الله خبره ده.
نو دا چې ابن العربي وایي الله مطلق دی او هغه څه چې موږ یې له هغه څخه ترلاسه کوو مقید دي، او پیغمبر مقید دی؛ خو هغه څه چې موږ ته وایي مطلق دي، او دا له هغه څه سره مناسبت لري چې سهروردي دلته ویلي دي.
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (احزاب/۲۱)
د اسوه حسنه ابدي جامعیت او د خاتمیت راز
علامه طباطبايي یو بل تعبیر لري او وایي چې ولې پیغمبر «اسوه حسنه» (غوره بېلګه) دی؟ د دې لپاره چې په پېغمبر کې ټول صفات، فعلیت او ظهور ته ورسېدل او له همدې لامله زموږ پیغمبر تلپاتې دی.
دا «اسوه» تل اسوه ده، نه په یو ځانګړي زمان او مکان کې؛ څه چې له هغه راځي، مطلق دي او د خاتمیت سِر (راز) هم همدا دی.
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ
اسوه حسنه، په یو پېر، په یو وخت او په یو ځای کې نه ده، نه هم په ځانګړو شرایطو کې، بلکې د اسلام پیغمبر په مطلق ډول اسوه ده؛ تر کله؟ تر ابد الابده.
اسوه حسنه په دې مانا چې موده نه لري، وخت نه لري، ځای نه لري، یعنې تل او مدام اسوه حسنه ده؛ په هر وخت، شرایطو، ځای او په هر عالم کې.
مولانا وايي :
زادهٔ ثانیست احمد در جهان
صد قیامت بود او اندر عیان
زو قیامت را همیپرسیدهاند
ای قیامت تا قیامت راه چند
با زبان حال میگفتی بسی
که ز محشر حشر را پرسد کسی
خود پیامبر حشر است، خود پیامبر قیامت است،
پس قیامت شو قیامت را ببین
دیدن هر چیز را شرطست این
« د احمد (ص) په نړۍ کې دویم ځل زېږون و،
هغه په ښکاره ډول په خپله سل قیامتونه و.
له هغه څخه به یې تل د قیامت په اړه پوښتل،
چې اې قیامته! تر قیامته پورې څومره لاره پاتې ده؟
هغه به د حال په ژبه (په خپل عمل او شتون) ډېر ځله ویل:
چې ایا څوک د محشر له خاوند څخه د محشر پوښتنه کوي؟
خپله پیغمبر حشر دی، خپله پیغمبر قیامت دی،
نو په خپله قیامت شه ترڅو قیامت ووينې،
د هر څیز د لیدلو او پېژندلو لپاره همدا شرط دی. »
د حسنه مانا همدا ده، حسنه زمان او مکان نه لري، یعنې پیغمبر تل اسوه ده، په دنیا او اخرت کې اسوه ده.
د حقیقي ذکر او بې جبره باطني ذوق پېوند
سهروردي وایي: «د هغه په ذِکر د صفاتو د اسرارو خوند څکونکي شئ چې « فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» یا « فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ (غاشیه/۲۱)» « لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (غاشیه/۲۲)»
په ذوق کې هیڅ زور او جبر نشته.
دلته سهروردي د «ذکر» او «ذوق» کلمې په لفظي او مانیز ډول خورا ښکلې کارولې.
ذکر هم یوازې لفظ نه دی، تذکر او ذکر، پاملرنه (توجه) ده؛ په دې مانا چې که لفظ وایو، باید مانا ته یې هم پاملرنه ولرو. ذکر په حقیقت کې مانا ده، چې دا مانا په لفظ کې هم راځي؛ ذکر یوازې د ژبې خوځول نه دی، پاملرنه ده. وایي که د ذکر او پاملرنې والا اوسئ، نو ذوق (خوند) لرئ، څکل لرئ.
«فَذَكِّرْ» کله چې تاسو په ذکر عادت شئ (یا د ذکر خاوندان شئ)، نو د ذوق خوند در معلومېږي؛ او کله چې مو دا خوند وڅاکه، هلته بیا هیڅ زور او جبر نشته. دا د واکمنۍ او زور له لارې نه حاصلېږي، بلکې دا ذوق دی او خوند څکل دي. کله چې انسان وویني چې دا لاره خوږه ده، نو دلته زور ته اړتیا نشته؛ ځکه چې د خوند څکل په زور او جبر نه کېږي.
حافظ شیرازی وايي :
من از آن روز که در بند توام آزادم
پادشاهم که به دست تو اسیر افتادم
«له هغې ورځې چې ستا په مینه کې بندي شوی یم، ازاد یم؛
داسې پاچا یم، چې ستا په منګولو کې بندي یم
څکل په زور او جبر نه وي، د ذکر په برکت باطني ذوق (شوق) راځي، او ذوق په خپله د خوند څکل دي چې هیڅ ډول زور او اکراه پکې نشته.
په اخرت کې د عمل نشتوالی او د دنیا او اخرت تکویني اړیکه
سهروردي وايي: «دا چې په اخرت کې به هیڅ عمل نه وي، ځکه اخرت داسې کور دی چې هلته د نېکۍ او بدۍ بدله ورکول کېږي؛ که نېکان وي او پاک شوي وي؛ نو جنت دی، او که بدان وي او ناپاکه وي نو د دوزخ ښکار دي؛ نو عمل باید په همدې دنیا کې وشي او هر څوک چې دلته ړوند وي او خپله لاره یې نه وي لیدلې، هلته به هم ړوند او ګمراه وي، لکه څنګه چې قرآن خبر ورکوي : « وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا »
د باطني ړندوالي (اعمیت) حقیقي مانا او د حیاتِ معرفتي ابدیت
اعمى، یعنې ړوند باطن. «كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى» یعنې نادان او ناپوه؛ داسې ډېر کسان شته چې دلته په دنیا کې د زېږون له مهاله په سترګو ړانده وي، خو هلته په اخرت کې به ړانده نه وي، نو مقصد د ظاهر سترګې نه دي. اعمى یعنې جهالت، یعنې د جهل او ناپوهۍ ړوند؛ ړوند دی، جاهل دی، نادان دی. هغه څوک چې دلته نادان وي، هلته به څنګه یو دم علم او پوهه پیدا کړي؟ هلته هماغه څه دي چې له دې ځایه یې له ځان سره وړو؛ هلته به کټ مټ داسې یې لکه څنګه چې دلته په دنیا کې یې، که دې باطن روښانه وي؛ نو د معرفت خاوند یې. ژوند په معرفت (حق پېژندنه) کې دی او معرفت د ژوند اغېزه او نښه ده. ژوند، د معرفت ژوند دی. طبیعي ژوند خو پاتې کېدونی نه دی، تلپاتې ژوند یوازې د معرفت ژوند دی. طبیعي ژوند هیڅکله پاتې شوی نه دی او پای ته رسېږي.
د وخت غنیمت ګڼل او د ژوند د بنسټ په توګه د معرفت کسب کول
سهروردي چې دا آیت د دلیل په توګه راوړي، بېرته هماغه تلپاتي ژوند او اخلاقو ته ورګرځي «« وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى » «یعنې څوک چې نادان دی، نادان به پاتې شي؛ او همدا دلته (په دې دنیا کې) ده چې موږ باید هڅه وکړو، له فرصته ګټنه وکړو او وخت بېځایه تیر نه کړو.
د بېځایه نه تېرولو مانا دا ده چې:
معرفت ترلاسه کړو؛ ځکه د معرفت ترلاسه کول د ژوند بنسټ دی.
د معرفت د باطني ژوند اغېزه او د حق تعالی د پېژندنې وجوب
سهروردي وایي: «دنیا د اخرت کرځای دی، څوک چې دلته مړ ژواندی وي – یعنې په ظاهري بڼه ژوندی وي خو په مانا او حقیقت کې مړ وي – هلته به هم نه ژوندی وي او نه مړ، لکه څنګه چې قرآن فرمایي: «ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى (اعلی/۱۳)»
یعنې دا ژوند او مړینه له همدې ځایه له ځان سره وړئ؛ هلته نه درته مړینه درکول کېږي او نه هم نوی ژوند در په برخه کېږي. که (دلته) ژوند لرئ، نو ژوندي یې او که مړه یې، نو مړه یې.
«ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى » یعنې که دلته د باطن له نظره مړ وې، نو ظاهر دې ژوندی دی. څوک چې د معرفت خاوند نه دی، باطن یې مړ دی او دا مړینه له ځان سره هلته (اخرت) ته هم وړي؛ او که د معرفت له نظره ژوندی وي، نو دا ژوند له ځان سره وړي. «ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى» په دې مانا چې هلته بیا څه نشې ترلاسه کولای، د ترلاسه کولو او ګټلو ځای همدا دنیا ده. پام دې وي چې وخت خوشې او عبث تېر نه کړې؛ دلته د ګټې او توښې برابرولو ځای دی او فرصتونه باید له لاسه ورنکړل شي.
څه باید ترلاسه کړو؟
معرفت، بیا هم معرفت او بیا هم معرفت.
د څه شي معرفت؟
د حق تبارک و تعالی (الله جل جلاله) معرفت.
سهروردي وایي: «”ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى” ژوندي نه دي، ځکه له ابدي نعمتونو بې برخې پاتې شوي، او له هر هغه خونده بې برخې دي چې د ژوندیو په برخه وي؛ او مړه هم نه دي، ځکه چې په عذاب کې اخته دي.»
مړه نه دي، ځکه چې مړ خو د عذاب درد نه احساسوي؛ نو نه مړه دي او نه ژوندي. د معرفت له ژونده بې برخې دي، خو مړه ځکه نه دي چې د عذاب درد کاږي.
د معرفت ژوند نه لري، پاک او سپېڅلی ژوند (حیاتِ طیبه) نه لري، او دا حالت خورا سخت دی.