بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ نوی پیل بحث ته د ننوتو دریڅه انسان د هستۍ په پراخه نړۍ کې هغه یوازینی موجود دی چې د فکر، تعقل، اختیار او ازادې ارادې په نعمت نازول شوی دی. که د طبیعت نورو موجوداتو ته وکتل شي، هر یو د خپل ټاکلي نظام او الهي قانون له مخې حرکت […]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
نوی پیل
بحث ته د ننوتو دریڅه
انسان د هستۍ په پراخه نړۍ کې هغه یوازینی موجود دی چې د فکر، تعقل، اختیار او ازادې ارادې په نعمت نازول شوی دی. که د طبیعت نورو موجوداتو ته وکتل شي، هر یو د خپل ټاکلي نظام او الهي قانون له مخې حرکت کوي؛ لمر پر خپل مدار څرخي، سپوږمۍ خپله لاره وهي، غرونه پر خپل ځای ولاړ دي او ټول موجودات د خپل پیدایښت له موخې سره سم ژوند کوي. خو انسان ته الله تعالی داسې ځانګړی مقام ورکړی چې د عقل، ارادې او انتخاب په مټ د خپل ژوند مسیر بدلولای شي، خپلې تېروتنې اصلاح کولای شي، له جمود او غفلته راوتلای شي او هره شېبه د خپل فکري او معنوي ژوند نوی پیل کولای شي. همدا ځانګړنه د انسان د کرامت راز، د هغه د الهي خلافت بنسټ او د هغه د تلپاتې مسؤلیت نښه ده.
ژوند د سکون، تمېدو او تکرار نوم نه دی، بلکې د حرکت، ودې، پوښتنې او تکامل نوم دی. انسان هره ورځ له نویو تجربو، نویو ازموینو او نویو حقیقتونو سره مخامخ کېږي. که د هغه عقل له پلټنې، تفکر او نوښت څخه ودرېږي، نو د هغه فکري ژوند هم د رکود او جمود ښکار کېږي. ځکه عقل هغه مهال ژوندی وي چې د حقیقت په لټه کې وي، پوښتنه وکړي، شکمن نه، بلکې څېړونکی وي، او هره ورځ د معرفت نوی افق پرانیزي. له همدې امله د عقل ژوند د حرکت ژوند دی، د فکر ژوند دی او د نوښت ژوند دی.
د دې لیکنې بنسټیز پیغام هم همدا دی چې انسان باید د خپل عقل، ایمان، شخصیت او رسالت په اړه له سره فکر وکړي. «نوی پیل» یوازې د وخت، کال یا ورځې بدلېدل نه دي؛ بلکې د انسان د فکر، لید، ارادې او باطن بدلېدل دي. کله چې انسان خپل عقل د تعصب، تقلید، ځانغوښتنې او نفساني غوښتنو له بند څخه آزاد کړي، د خپل وجود حقیقت ته متوجه شي او د الهي معرفت پر لور ګام واخلي، نو د هغه په ژوند کې حقیقي نوی پیل رامنځته کېږي.
اسلامي فکر عقل د انسان تر ټولو ستر الهي نعمت ګڼي. همدا عقل دی چې انسان د حق او باطل، خیر او شر، حقیقت او وهم، اعتدال او افراط ترمنځ توپیر کولای شي. خو دا نعمت هغه وخت خپل حقیقي رسالت ترسره کوي چې د نفس، تعصب او شهوت اسیر نه وي. تړلی عقل نه حقیقت لیدلای شي او نه د انسان د شخصیت د ودې وسیله ګرځي؛ برعکس، آزاد عقل د تمدن بنسټ ږدي، د معرفت دروازې پرانیزي او انسان د نامحدود حقیقت پر لور رهبري کوي.
همدغه حقیقت د دې کتاب د ټولو بحثونو محور جوړوي. دلته عقل یوازې د منطقي استدلال وسیله نه ده، بلکې یو ژوندی، الروی، پنځګر او نوښتګر ځواک دی چې په یوه مقام نه درېږي. هغه تل نوی افق لټوي، د حقیقت له هرې نوې وړانګې سره اشنا کېږي او انسان د معرفت له یوې مرحلې بلې ته رسوي. ځکه د عقل افق پای نه لري؛ حقیقت بېپایه دی، او د حقیقت لټون هم تر هغه دوام کوي چې انسان د خپل خالق حضور ته ورسېږي.
خو د انسان د کمال سفر یوازې د عقل پر اوږو نه بشپړېږي. عقل او مینه د انسان د روح دوه داسې ځواکونه دي چې یو د بل بشپړوونکي دي. عقل لوری ټاکي، مینه د حرکت ځواک ورکوي؛ عقل حقیقت پېژني، مینه د حقیقت د موندلو شوق ژوندی ساتي. هغه عقل چې له مینې بېل وي، په وچ استدلال بدلېږي، او هغه مینه چې له عقل څخه لرې وي، د افراط او بېلارۍ سبب ګرځي. د انسان بشپړ کمال هغه وخت ترلاسه کېږي چې عقل، مینه، ایمان او اراده په یوه متوازن نظام کې سره یو ځای شي.
له همدې ځایه د ازادۍ مفهوم هم نوې مانا پیدا کوي. ازادي یوازې دا نه ده چې انسان هر څه وغواړي ترسره یې کړي، بلکې حقیقي ازادي هغه ده چې انسان د خپلو شهوتونو، هوسونو او نفساني غوښتنو له اسارت څخه خلاص شي او خپل ژوند د عقل، ایمان او الهي هدایت په رڼا کې تنظیم کړي. هغه څوک چې د خپلو خواهشاتو غلام وي، که هر څومره ظاهري ځواک هم ولري، آزاد نه دی؛ خو هغه انسان چې خپل نفس مهار کړي او عقل حاکم کړي، د حقیقي ازادۍ او انساني کرامت مقام ته رسېږي.
د دې اثر د فکري ودانۍ بل مهم بنسټ د انسان ځانپېژندنه ده. د انسان د وجود تر ټولو ژوره او اساسي پوښتنه دا ده چې: «زه څوک یم؟» تر هغه چې انسان د دې پوښتنې ځواب ونه مومي، نه د خپل ژوند په موخه پوهېږي، نه خپل رسالت درک کولای شي او نه هم د خپل خالق د معرفت پر لور سم ګام پورته کولای شي. له همدې امله، د ځانپېژندنې او خدایپېژندنې ترمنځ نه بېلېدونکې اړیکه شته؛ ځکه د خپل باطن پېژندل د الهي معرفت د دروازې پرانیستل دي. انسان هغه مهال خپل حقیقي مقام مومي چې د خپل نفس، هویت، انانیت او شخصیت ترمنځ توپیر وپېژني او د ظاهري «زه» له محدودیتونو څخه د حقیقي «زه» تر پراخ افق پورې سفر وکړي.
په همدې لړ کې د «انا»، «هویت»، «فردانیت» او «تجرید» مفاهیم هم یوازې فلسفي اصطلاحات نه دي، بلکې د انسان د معنوي ودې بېلابېل پړاوونه دي. انسان د خپل نفس په زندان کې محدود پاتې کېږي، خو کله چې د معرفت، ایمان او اخلاص په رڼا کې د نفس له قیدونو پورته شي، د حقیقت د لیدلو نوې وړتیا ترلاسه کوي. هماغه وخت د هغه شخصیت له ظاهري محدودیتونو څخه د الهي کمال پر لور حرکت کوي او خپل ژوند ته نوې مانا وربښي.
دا لیکنه د عقل او وحي ترمنځ هغه ژوره اړیکه هم څېړي چې د اسلامي فکر له بنسټیزو ځانګړنو څخه ده. دلته عقل د وحي سیال نه، بلکې د هغې د فهم وسیله ده، او وحي د عقل مخالفه نه، بلکې د هغه بشپړوونکې ده. سالم عقل هېڅکله له الهي حقیقت سره په ټکر کې نه واقع کېږي، ځکه دواړه د یوې سرچینې رڼا ده. همدا وجه ده چې نبوت د انسان د فکري او معنوي تکامل وروستی لارښود بلل شوی دی. که عقل د حقیقت لټون ته انسان هڅوي، نو وحي هغه حقیقت په خپل بشپړ او روښانه انځور کې انسان ته وړاندې کوي.
په همدې اساس، د ایمان حقیقت هم یوازې ذهني باور نه دی، بلکې د عقل، زړه او عمل همغږي ده. کله چې عقل حقیقت وپېژني، زړه یې په اخلاص ومني او عمل یې په ژوند کې تمثیل کړي، نو ایمان خپل حقیقي مفهوم پیدا کوي. له همدې امله، ایمان او تعقل یو د بل مخالف نه، بلکې د انساني کمال دوه نه بېلېدونکي اړخونه دي.
د دې اثر له مهمو ځانګړنو څخه دا هم ده چې د شعر، تخیل، فلسفې او عرفان ترمنځ ژورې اړیکې څېړي. لیکوال څرګندوي چې تخیل او تعقل د انسان د روح دوه جلا او متضاد ځواکونه نه دي، بلکې دواړه د حقیقت د درک بېلابېلې لارې دي. شعر د ښکلا ژبه ده، فلسفه د استدلال ژبه ده، عرفان د حضور ژبه ده او عقل د حقیقت د تله ده؛ خو دا ټول هغه مهال خپل حقیقي ارزښت پیدا کوي چې د توحید په محور سره راټول شي.
له همدې امله، د دې اثر په اند توحید یوازې یوه عقیده نه ده، بلکې د انسان د فکر، احساس، تخیل، عقل، ایمان او عمل د یووالي اصل دی. توحید انسان ته دا ور زده کوي چې د هستۍ ټولې پاشلې ذرې د یوه حقیقت بېلابېلې نښې دي او د انسان د ژوند ټول حرکتونه باید د همدې واحد حقیقت پر لور متوجه وي. کله چې انسان د توحید په دې ژور مفهوم پوه شي، نو د ژوند ظاهري تضادونه په یوه معنوي یووالي بدلېږي او د هغه زړه د سکون او اطمینان څښتن کېږي.
د دې اثر په بحثونو کې عشق هم د احساساتو محدود مفهوم نه لري، بلکې د عقل د لطافت، د روح د بیدارۍ او د حقیقت د تلپاتې لټون نوم دی. عشق هغه ځواک دی چې عقل له جمود څخه ژغوري، اراده پیاوړې کوي او انسان د معرفت له یوې مرحلې بلې ته رسوي. هغه عقل چې د عشق له رڼا برخمن وي، نه تعصب مني، نه تقلید، نه فکري زندان او نه هم د جمود تیاره؛ بلکې تل د نوي حقیقت، نوي افق او نوي معرفت په لټه کې وي.
همدا ځکه د دې اثر موخه یوازې د ځینو فلسفي او عرفاني نظریاتو بیانول نه دي، بلکې لوستونکی د تفکر، تحقیق، ځاناصلاح، نوښت او معنوي بیدارۍ پر لور رابلل دي. د کتاب بېلابېل فصلونه ــ د عقل د الروي او نوښتګر ځواک، د عقل د افق، د ازادۍ، اعتدال، د عقل د تېروتنې او اصلاح، د انسان او حیوان د ازادۍ د توپیر، د انسان د شخصیت، ځانپېژندنې، خدایپېژندنې، فردانیت، تجرید، ایمان، نبوت، شعر، تخیل، توحید او عشق په اړه ــ ټول د یوه مرکزي حقیقت بېلابېل اړخونه بیانوي، او هغه دا چې انسان باید د خپل عقل، ایمان او روح په پرلهپسې روزنه کې هره شېبه د «نوي پیل» جرئت ولري.
په حقیقت کې د «نوي پیل» پیغام د دې اثر روح او جوهر دی. نوی پیل د ظاهري بدلون نوم نه دی، بلکې د باطن د بدلون، د عقل د ویښتابه، د زړه د روښانتیا او د عمل د اصلاح نوم دی. تر هغه چې انسان ژوندی وي، د توبې، اصلاح، معرفت، نوښت او تکامل دروازې ورته پرانیستې دي. د انسان کرامت هم په همدې کې دی چې د تېروتنې له اعتراف وروسته د حقیقت پر لور یو بل ګام واخلي او هره ورځ د خپل ځان تر پرون غوره انسان شي.
هیله ده چې دا اثر د علم، حکمت، فلسفې، عرفان او اسلامي فکر د مینهوالو لپاره د تأمل نوې دروازې پرانیزي، د څېړونکو لپاره د ژور بحث او تحلیل زمینه برابره کړي، د ځوان نسل د فکري ویښتابه او علمي ودې سبب وګرځي او هر لوستونکی دې ته وهڅوي چې خپل عقل د تعصب له زنځیرونو آزاد، خپل ایمان ژور، خپل شخصیت پیاوړی او خپل ژوند د الهي حقیقت په رڼا کې نوی کړي.
موږ د لوی او مهربان الله تعالی له درباره دعا کوو چې دا هڅه د خپل رضا سبب وګرځوي، د دې اثر لیکوال، لوستونکي او د حق ټول لټونکي د علم، حکمت، اخلاص او بصیرت په نعمت ونازوي، زموږ عقلونه د معرفت په رڼا منور، زړونه مو د ایمان او عشق په نور روښانه او عملونه مو د صدق، تقوا او الهي رضا په ښکلا ښایسته کړي. که د دې اثر لوستل د یوه انسان په فکر، اخلاقو او معنوي ژوند کې د مثبت بدلون او نوي پیل لامل شي، نو د دې اثر علمي او معنوي موخه به ترلاسه شوې وي، انشاءالله.
لړلیک
په هره شېبه کې موږ آزاد یو چې پرېکړه وکړو. 5
عقل لاروی دی، تل روان او په حرکت کې دی،هر حرکت یې نوې تازهګي راوړي.. 6
عقل ، پنځګر او نوښتګر ځواک دی.. 7
عقل یو مقصد لري: د بېپایانه څیز ترلاسه کول. بېپایانه څیز کله هم نه تمېږي، ساکن نه دی. 8
موږ کله هم آرام نه لرو؛ تل یون، تګ او حرکت دی، ثبات شته خو، سکون نشته. 8
مینه حرکت ورکوي او عقل لوری ټاکي. 8
عقل داسې یو افق دی چې څومره مخکې ځې، هومره پراخېږي.. 9
عقل داسې یو میزان دی چې افراط او تفریط دواړه ردوي.. 10
ازادي په دې کې ده چې انسان د شهوت بنده نه وي.. 10
د حیوان او انسان د ازادۍ توپیر. 10
زیاته شتمني او زیاته نشتمني دواړه فساد رامنځته کوي.. 10
ازادي د خپلې غوښتنې پر ضد په عمل کولو کې ده. 10
د عقل تېروتنه او د ځان اصلاح. 11
عقل دوه اړخونه لري: قابلي او فاعلي.. 11
فاعلي: عمل کوي. قابلي: پرانستی دی او منل کوي. 11
اګاهي هم له مطلق عقل (الله) غیب څخه راځي. 11
عقل په عمل کې د امکان تر حده عمل کوي، عقل امکاني محدودیت لري. 11
په عالم هستۍ کې لومړنۍ خبرې د عقل او حق ترمنځ پیل شوي، 11
عقل د حق د فرمان بشپړ پلیونی دی.. 12
عقل د حق تابع دی، ځکه چې حق پېژني. 12
د الله په نظر کې عقل د هستۍ تر ټولو محبوب موجود دی.. 12
ټول عالم د عقل کل ظهور دی، خو انسان داسې موجود دی چې له عالم سره موازي دی. 12
حضرت محمد صلی الله علیه و آله د جامع او کامل انسان مظهر دی.. 13
که حضرت محمد (ص) نه وای پنځول شوی، عقل او عرفان نشو مانا کېدلای . 13
له خدایه غافل او له ځانه بې خبره انسان. 14
په توحید د ایمان لازمه ، تعقل دی.. 15
کثرت د خیال په نظر کې روښانه ښکاري، خیال کثرت بین دی. 15
هر موحد عقلاني خبرې کوي، او هر متعقل، توحید ته رسي. 15
توحید د تخیل او تعقل یووالی دی.. 16
ځان پېژندنه، خدای پېژندنه ده، او خدای پېژندنه، ځان پېژندنه ده. دلته تعقل او تخیل سره همغږي کېږي. 16
کثرت د وحدت په وړاندې نه دی، دا چې کثرت له وحدت څخه راوتلی، باید بېرته وحدت ته ورشي. 18
إِنَّا لِلَّٰهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ. 18
وحدت یعنې د انا یا انانیت د حجاب لرې کول. 19
انضمامي انا = نفساني او ظاهري ځان. 20
“هو” ضمیرِ غایب دی (یعنې د هغه ذات اشاره ده چې له انسانه پټ او لوړ دی.) 20
انسان “هویت” لري (یعنې خپله هستي او پېژندنه له “هو” څخه اخلي) 20
“هویت” د “هو” له مصدره جوړ شوی یو جعلي (مصنوعي) مصدر دی.. 20
هویت = د انسان هغه وجودي تړاو چې له حقه راولاړیږي.. 20
نو انسان په حقیقت کې: خپل ځان نه لري؛ بلکې خپله هستي د “هو” له فیضه لري. 20
انسان مستقل نه دی؛ د هغه “زه” او “هویت” د حق د ذات انعکاس دی. 20
انانیت هغه ظاهري او نفساني “زه یا انا” ده. 21
هویت هغه ریښتینی وجود او پېژندنه ده چې انسان یې له حقه اخلي. 22
بې مینې عقل او بې عقله مینه نشته. 22
هره شېبه زه یو (انا) یا زه یم. 24
که ځانوینی یې، نو حقوینی نه یې. او که حقوینی یې، نو ځانوینی نه یې. 28
دلته الهي رڼا، پوهې او عقلانیت ته اړتیا ده، او د ملکوت په اړه غور او ژوره فکر کول اړین دي. 29
عقل او نبوت؛ د هستۍ مبداء او د هغې په اړه پوهاوی.. 30
د عقل محدودیت او د وحې اړتیا 30
عقل سالک دی (یعنې په یون کې دی)، ټوله هستي سالکه ده، یعنې په یون کې ده،
یون هماغه سلوک دی، تګ دی، خو پوښتنه دا ده: چېرته ته تګ؟
په نړۍ کې هر څه د دې له مخې چې په یون کې دي، د کار په منځ کې دي؛ نه په پیل کې دي او نه هم په پای کې.
ونه، ډبره، سیندونه، کهکشانونه….. هر موجود د کار په منځ کې دی، نه د پیل په حالت کې دی او نه هم د پای په حالت کې.
د نړۍ پیل ته څوک رسېدلی دی؟ د نړۍ پای څوک پېژني؟ هېڅوک.
نو ټوله نړۍ د کار په منځ کې ده؛
موږ نه د نړۍ له پیله خبر یو او نه هم د نړۍ له پای، ټول موجودات په منځ کې دي.
سره له دې چې ټوله نړۍ پیل هم لري او پای هم لري، خو موږ نه د نړۍ پیل ته لاسرسی لرو او نه هم د هغې پای ته.
ټوله نړۍ په منځ کې ده؛
هر موجود د لارې په منځ کې دی، حتی انسان هم. یعنې له یوه پیله روان شوی او د یوه پای پر لور ځي، او دا مهال د لارې په منځ کې دی، حتی انسان.
ټول موجودات د یوه موخې پر لور روان دي. یوازینی موجود چې هره شېبه کولای شي نوی پیل ولري، انسان دی.
سمندر، غر، ونه او غر نه پوهېږي، او موږ هم نه پوهېږو چې دا کله رامنځته شوي؛ په دقیق ډول هېڅوک نه شي ویلای چې دا کله پیدا شوي ، او خپله د خپل پای په اړه هم نه پوهېږي.
موږ یوازې اټکلونه کولای شو …
سمندر، غر، ونه او غر ….. نه شي کولای نوی پیل ولري.
سمندر ، غر، ونه، صحرا او داسې نور کله پیدا شوي، نه خپله پرې پوهېږي او نه هم موږ پرې پوهېږو.
موږ هم د همدې نړۍ برخه یو، نو سالک ( د لارې مسافر) یو او د لارې په منځ کې یو.
انسان د دې له مخې چې ازاد دی، نو هره شېبه نوی پیل لري.
انسان کولای شي هره لحظه نوې پرېکړه وکړي، او د همدې پرېکړې له لارې خپل ټول تېر ژوند په بشپړ ډول بدل کړي.
یو کس ټول عمر (۸۰ یا ۹۰ کاله) له یوې مفکورې سره ژوند کوي، یا کافر وي، خو په یوه پرېکړه کې کولای شي ټول تیر ژوند بدل کړي او مؤمن شي، او پرعکس.
یا یو فکر، انده، فلسفه لري، او په یوه شېبه کې کولای شي خپل اندیز جوړښت ته بدلون ورکړي؛ دا پخپله یو نوې پیل دی.
په هره شېبه کې موږ آزاد یو چې پرېکړه وکړو.
په یوې نوې پرېکړې سره کولای شو یو نوې ژوند پیل کړو.
یوازینی موجود چې پیل لري، انسان دی.
د هستۍ د تګ او هدف په اړه رسول الله (ص) وایي:
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنْتُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا سَفَرٌ – اې خلکو! تاسو په دې نړۍ کې یوازې مسافر (سالکان) یاست… (إرشاد القلوب – للديلمي)
(دا ښيي چې هر موجود د تګ په حال کې دی).
رسول الله (ص) د انسان د نوي پیل او توبې (د ژوند بدلولو) او د انسان د پرېکړې او بدلون د ځواک په اړه وایي:
التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ – له ګناه توبه کونکی (چې نوې پرېکړه وکړي) د هغه چا په څېر دی چې هیڅ ګناه یې نه وي کړې. (سنن ابن ماجه – کتاب الزهد)
(دا هماغه “نوی پیل” دی).
کایناتو نور موجودات په یو جبری حرکت کې دي، مګر انسان هغه یوازینی “خالق” موجود دی چې په خپله ازاده اراده هره شېبه د خپل برخلیک نوی انځور ایستلی شي.
د انسان امتیاز په جامد والي کې نه، بلکې په سیال والي او دایمي تغیر کې دی. انسان د لارې په منځ کې دی، خو داسې مسافر دی چې خپله لاره هره شېبه له سره نقشه کولای شي.
سمندر، بیدیا ، ونه او غر هېڅکله نشي کولی یوه شېبه پرېکړه وکړي چې سمندر، بیدیا، ونه یا غر نه وي.
ځینې موجودات هېڅ پیل نه لري، تل د یوې چارې په منځ کې دي او اندیز بدلون نه کوي.
خو انسان هره شېبه کولای شي نوې فکرونه ولري، او له نوو فکرونو سره بدل شي. ولې بدلېږي؟ ځکه چې آزاد دی.
د آزادۍ له لامله دي چې موږ کولای شو پرېکړه وکړو، تیر ژوند هېر کړو او یو نوې پیل وکړو.
دا چې انسان آزاد دی، نو پیل لري.
طبیعي موجودات ، دا چې آزاد نه دي، پیل نه لري؛ تل د لارې په منځ کې دي، لاروي دي، خو په منځ کې پاتې دي.
انسان هم په منځ کې دی، خو کولای شي پیل وکړي، یعنې خپله نړۍ بدله کړي.
عقل لاروی دی، تل روان او په حرکت کې دی،هر حرکت یې نوې تازهګي راوړي.
تازه عقل تل نوې خبرې کوي،
زړې خبرې نه کوي، یوازې د نوښت ژبه لري
مولانا وايي :
هین سخن تازه بگو تا دو جهان تازه شود
وارهد از حد جهان بیحد و اندازه شود
وایه، تازه خبرې وکړه چې دواړه نړۍ تازه شي،
او له حدونو تېر شي، بېپایانه او بېاندازه شي.
عقل هره شېبه کولای شي بېحد او بېاندازه نوې خبرې وکړي.
د عقل د نوښت او تازهګۍ په اړه رسول الله (ص) وایي چې د مؤمن عقل هره ورځ نوی او تازه وي:
مَنِ اسْتَوى يَومَاهُ فَهُوَ مَغْبُونٌ – د هغه چا چې دوه ورځې (په فکر او عمل کې) سره یو شان وي، هغه تاواني دی. (معاني الأخبار – للشيخ الصدوق; إحياء علوم الدين – للغزالي)
(دا ښیي چې عاقل انسان باید هره شېبه نوښت او نوی پیل ولري).
د عقل د حرکت او لایتناهي توب په اړه رسول الله (ص) وایي: لَا مَالَ أَعْوَدُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لَا وَحْدَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ – تر عقل ګټوره شتمني نشته. (موطأ الإمام مالك; كنز العمال.)
(ځکه عقل په هره شېبه کې نوې ګټه او نوی فکر زیږوي چې حد او اندازه نه لري).
حضرت علي (ک) د انسان د ارادې او نوي پیل په اړه وایي : لاَ تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اَللَّهُ حُرّاً – د بل چا بنده کېږه مه، په داسې حال کې چې الله پاک ته ازاد پیدا کړی یې. (نهج البلاغه – لیک ۳۱.)
(دا ازادي انسان ته د نوي ژوند د پیل واک ورکوي).
انسان د خپلې ازادې ارادې په زور هره شېبه خپل برخلیک نوی کولای شي. همت هغه دی چې نوې لار پیدا کړي
تېرې کیسې هېرې کړي، نوی کار پیدا کړي، ازاد مرغه په قفس کې کله هم ځای موندلی نشي او هغه
په هره شېبه کې خپل نوی بهار پیدا کوي .
د عقل خبرې تل نوې او خوندورې وي، لکه څنګه چې تازه ګلونه په باغ کې بېل رنګ او ښکلا لري. عاقل انسان د تېرو خبرو پر ځای د نن ورځې لپاره نوې هڅه او مبارزه کوي.
که غواړې نړۍ ته بدلون او تازه ګي ورکړې، باید نوې فکرونه او خبرې ولرې؛ ځکه چې د نوي فکر پرته ستا استعدادونه او ذهن کله هم نه غوړېږي. عقل لکه یو لاروی (سالک) داسې دی چې تل د نویو موخو او منزلونو په لټه کې وي. له همدې امله، ژوند پرته له نوي پیل او حرکت څخه پرمختګ نه شي کولای او په یو ځای درېږي.
انسان یو ازاد موجود دی چې هر وخت د نوي پیل وړتیا لري؛ هغه په خپله اراده کې د ژوند لپاره نوې ماناوې او دلیلونه لټوي. که څه هم غرونه او ونې زاړه دي او په خپل ځای ولاړ پاتې کېږي، خو انسان هره شېبه په یو نوي انداز او نوي بڼه خپل ځان ثابتوي او د جامد پاتې کېدو پر ځای د حرکت او نوښت لاره غوره کوي
عقل ، پنځګر او نوښتګر ځواک دی
عقل په اصل کې یو “خالق” او “نوښتګر” ځواک دی. هغه څوک چې په تکرار او زړو خبرو کې ایسار پاتې شي، په حقیقت کې یې د عقل له ازادۍ او سلوک څخه ځان بېبرخې کړی دی.
دا چې انسان آزاد دی، نو پیل لري، او دا چې پیل لري، نو افقونه لري.
سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (فصلت/۵۳) = ژر به موږ خپلې نښې (د نړۍ) په شاوخوا او د دوی په خپلو ځانونو كې وروښيو، چې ورڅرګنده شي، چې هغه حق دى؛ ايا بس نه دى، چې ستا پالونكى پر ټولو څيزونو شاهد دى؟!
افق هم بهر دی او هم په دننه کې.
بهرنی افق: یو ختیځ دی او بل لویدیځ.
دا افق هېڅ پای نه لري. څومره چې ځو، نه وررسېږو؛ څومره چې مخکې ځو، افق مو له مخې لېرې کېږي.
موږ هېڅکله افق ته نه رسېږو. هر څوک د خپلو حسي څرګندونو له مخې افق ویني او پر لور یې ځي، خو هېڅکله نه وررسي.
د عقل افق
که څوک د عقل افق ته ورسي، دا د خبرې پای نه دی، لا نور څه هم شته.
د عقل یوې مرتبې ته چې ورسېدې، نورې کچې او مراتب هم شته. عقل تلپاتې لاروی (دایمي سالک) دی؛ څومره چې مخکې ځو، لا هم خبرې شته.
دا سلوک (سفر یا یون) تلپاتې دی.
همدا ځای دی چې عقل له مینې سره یو ځای کېږي.
مینه له عقل جلا نه ده
مینه له عقل جلا نه ده. عقل مخکې ځي ځکه چې تګ یې خوښېږي.
مینه غواړي مخکې ولاړه شي، خو لور یې عقل ټاکي.
غوښتل (مینه) لور نه ټاکي؛ غوښتل یوازې تګ دی، خو لوری عقل ټاکي.
تاسې د عقل د افق په لور روان یاست، څومره چې مخکې ځئ، د عقل افق پای نه لري.
د عقل افق، یعنې بېپایانه افق. څومره چې ځئ، دا افق لا لرې کېږي.
انسان باید تل لاروی یا سالک وي.
عقل لاروی دی.
عقل یو مقصد لري: د بېپایانه څیز ترلاسه کول.
بېپایانه څیز کله هم نه تمېږي، ساکن نه دی.
د عقل سلوک (تلپاتې تګ او یون) تر کومه دی؟
عقل یو مقصد لري: د بېپایانه څیز ترلاسه کول.
بېپایانه څیز کله هم نه تمېږي، ساکن نه دی.
مثال: یوه څاڅکې اوبه کلونه کلونه په لښتو، نېرونو او سیندونو کې ځي، تر دې چې بالاخره سمندر ته رسي؛ خو په سمندر کې هم آرام نه دی، هلته له سمندر سره یو ځای حرکت کوي.
موږ کله هم آرام نه لرو؛ تل یون، تګ او حرکت دی، ثبات شته خو، سکون نشته.
رسول الله (ص) د عقل د درجو او مراتبوپه اړه وایي:
مَا قَسَمَ اللَّهُ لِلْعِبَادِ شَيْئاً أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ… وَ لَا بَلَغَ جَمِيعُ الْعَابِدِينَ فِي فَضْلِ عِبَادَتِهِمْ مَا بَلَغَ الْعَاقِلُ – الله پاک، بندګانو ته د عقل په څېر غوره شی نه دی وېشلی… او ټول عابدان د خپل عبادت په فضیلت کې هغه مقام (افق) ته نه شي رسېدلی چې یو عاقل ورته رسېږي. (اصول کافي، ۱ ټوک، ۱۲ مخ; إحياء علوم الدين – للغزالي)
(دا ښیي چې عقل د کمال لایتناهي مراتب لري).
د افاق او انفس په اړه رسول الله (ص) وايي: مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ- چا چې خپل ځان (انفسي افق) وپېژانده، هغه خپل رب وپېژانده. (تذکرة الموضوعات – للفتني.)
(دا پېژندنه هماغه ناپایانه افق دی چې پای نه لري).
حضرت علي (ک) وايي چې د حق لور ته تګ د عقل او شوق (مینې) له لارې کېږي: أَصْلُ الْعَقْلِ الْقُدْرَةُ، وَ ثَمَرَتُهَا الِاسْتِقَامَةُ –
د عقل ریښه قدرت (اراده او مینه) ده او مېوه یې استقامت (په سلوک کې ثابت قدمي) ده. (غرر الحکم)
د عقل او مینې همغږي
مینه حرکت ورکوي او عقل لوری ټاکي
عقل د ژوند په کښتۍ کې د لوري موندلو او مینه د هغې د بادبان په توګه د حرکت او مخکې وړلو دنده ترسره کوي. د عقل او مینې په ملګرتیا سره د انسان د ژوند سفر د کایناتو په پراخوالي کې بېانتها او تلپاتې کېږي.
انسان داسې سالک دی چې د عقل افق ته د رسېدو تنده یې نه ماتېږي. کله چې عقل د حقیقت لټون کوي، د هغه روښنايي د سهار د ستوري په څېر لیرې او محوه ښکاري. د بېحده ذات په لور دا سفر کومه نهایه نه لري او تل دوام مومي.
انسان ته په کار ده چې په ځان او کائناتو کې د تدبر له لارې د الله تعالی نښې ومومي. دا د پوهې او فکر خاوندان دي چې د خپلو لیدلو افقونو په منځ کې خپل حقیقت درک کوي. عقل د ژوند لارښود او لار دی چې په هر ګام کې نوي لیدونه وړاندې کوي. د عقل په سمندر کې د فکر کولو دا لړۍ داسې پای ته نه رسېدونکی تدبیر دی چې تل نوي افقونه او هیلې روښانه کوي.
عقل داسې یو افق دی چې څومره مخکې ځې، هومره پراخېږي
د عقل حد تر هغې دی چې د انسان نظر کار کوي، خو کله چې د نظر لړۍ پای ته ورسېږي، نو عقل له هغه ځایه خپل سفر ته ادامه ورکوي. دا سفر بې پایه دی، ځکه چې د یوې پایلې تر لاسه کولو سره سم د بل حقیقت سپړنه پیل کېږي.
لکه څنګه چې مو وویل، سکون نشته خو ثبات شته
سکون نشته خو ثبات شته
د انسان ژوند په حرکت کې دی او که ودرېږي نو له منځه ځي؛ په دې لاره کې له عقل سره د هغه مینه ملګرې ده. لکه څنګه چې یو څاڅکی په سمندر کې هم ارام نه کېني، د انسان روح هم په دوامداره تګ کې خپله بقا موندلې ده. د انسان ژوند په تګ پورې تړلی دی او په دې لاره کې سکون نشته، ځکه د هغه ثبات په حرکت کې دی او عقل یې تل د نوي بهار په لور ګامونه اخلي.
د عقل سلوک یو داسې یون دی چې د “واجب الوجود” د لایتناهي کمال په لور دی، ځکه خو یې افق هیڅ پای نه لري. په دې لاره کې عقل د بصیرت سترګې دي او مینه د حرکت پښې.
د عقل افق ناپایه دی
د انسان فکر تل د نویو افقونو په لټه کې وي او کائنات ورته د خاورې د ذرې په څېر ښکاري. د عقل سفر هیڅکله نه دریږي او د یو هدف له ترلاسه کولو وروسته سمدستي بل منزل پیدا کیږي
عقلاني فکر کول، عقلاني پوښتنې کول، او عقلاني حرکت کول هېڅ عیب نه لري.
د دنيوي خوندونو تعقیبول د عقل تر ټولو ټیټه کچه ده.
عقل د اعتدال لارښوونه کوي
موږ باید له عقل سره پردي ونه واوسو.عقل حقیقي لاروی دی. بې عقلي ړوندتوب دی. اګاهي له عقل څخه راځي.
عقل د اعتدال لارښوونه کوي. بې له عقله، فرد او ټولنه له ستونزو سره مخ کېږي.
اعتدال د عقل کار دی.که په ټولنه کې ځینې کسان بېحده شتمن وي، دا بېحده شتمني او خوند اخیستل انسان فاسدوي.
پرعکس، که څوک ډېر نشتمن وي او د بېپایه نشتمنۍ په حال کې پاتې شي، دا هم انسان فاسدوي.
نشتمني تر یوې اندازې زغمل کېږي؛ خو له دې حده که تېریږي، فساد رامنځته کوي.
نو زیاته نشتمني او زیاته شتمني دواړه انسان فساد ته ورکاږي.
اعتدال هیڅ فساد نه رامنځته کوي.اعتدال د عقل په مرسته تأمینېږي.عقل خطا کوي، او همدا عقل دی چې خپله خطا اصلاحوي.
عقل له مینې سره حرکت کوي.آزادي یوازې له عقل سره ده.بېعقل موجود هېڅکله آزاد نه دی. حیوان آزاد نه دی؛ هغه د خپلې غریزې په واک کې دی، چې یوه خوا او بلې خوا ته یې کشوي. د حیوان کړنې د غریزې پر بنسټ وي، نه د آزادۍ پر بنسټ.
یوازې انسان دی، چې آزاد دی.
د انسان آزادي هغه وخت ډېره راڅرګندېږي، کله چې څه غواړي، خو نه یې کوي او دا د نفس کنټرول دی.نفساني غوښتنې موږ اړباسي چې یوه لار ونیسو، خو عقل وايي: مه یې کوه او همدا د آزادۍ لار ده.
ریښتینې آزادي د نفساني او شهواني غوښتنو په کابو کولو کې راڅرګندیږي، یعنې چېرته چې انسان خپلې غوښتنې د عقل په لار کې ساتي، نه د شهوت او هوس په واک کې. ازادي هغه وخت ده یو څه کول غواړم، خو نه یې کوم، یا د خپلې لیوالتیا پر ضد، څه کوم.
رسول الله (ص) د اعتدال او د هر شي د حد په اړه وایي:
خَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَطُهَا – د کارونو تر ټولو غوره یې منځلاری (اعتدال) دی. (سنن البیهقي الکبری؛ شعب الایمان للبیهقي.)
رسول الله (ص) ریښتینی ځواک او ازادي د نفس په کنټرول کې بولي:
لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ – هغه مېړنی (قوي) نه دی چې خلک پر ځمکه وهي، بلکې مېړنی هغه دی چې د غوسې پر وخت خپل نفس کنټرول کړي. (صحيح البخاري؛ صحيح مسلم.)
حضرت علي (ک) بېعقلي ړوندتوب بولي:
الْجَهْلُ دَاءٌ وَ الْعَقْلُ دَوَاءٌ – ناپوهي (بېعقلي) یو درد دی او عقل یې درمل دي. (غرر الحکم و درر الکلم)
عقل داسې یو میزان دی چې افراط او تفریط دواړه ردوي
عقل د ژوند تله ده، نو باید له خپل حده تېر نه شې؛ ځکه بېحده شتمني فساد زیږوي او بېوزلي هم بده ده. د ژوند سمه لاره په اعتدال کې ده او هر هغه لاروی چې بې له عقله ګام اخلي، له سمې لارې بېلارې کېږي.
ازادي په دې کې ده چې انسان د شهوت بنده نه وي
آزاد انسان هغه دی چې د خپل نفس مریی نه وي او د غریزې او شهوت په جال کې بند پاتې نه شي. که څوک غواړي په رښتینې مانا آزاد ژوند وکړي، باید پر ځان عقل حاکم کړي او د دنیا په لنډمهاله خوندونو کې ډوب نه شي
د عقل او مینې همغږي
مینه د ژوند خوځښت او عقل ورته لوری ټاکي، چې د دواړو په یوځای کېدو ژوند نوي پړاو ته ځي. حقیقي ازادي د نفس خپلسري نه، بلکې د عقل تابع کول دي.
د حیوان او انسان د ازادۍ توپیر
حیوان یوازې په غریزه چلېږي او د انتخاب ازادي نه لري، خو انسان د عقل په لرلو سره د بېننګۍ او ذلت لاره نه غوره کوي. اصلي ازادي دا ده چې انسان خپل ځان او نفس کنټرول کړي، ځکه چې د هوس او شهوت بنده په حقیقت کې د ژوند په زندان کې بندي وي. حیوان د غریزې محکوم دی خو انسان ازاد دی. حیوان د خپلې غریزې او نس په خوښه روان وي، خو رښتینی انسان هغه دی چې د عقل په لاره ګام اخلي. حقیقي ازادي د شهوت د زنځیرونو په ماتولو کې ده، ځکه چې بېعقله انسان تل د خپلو غوښتنو په زندان کې بند وي.
زیاته شتمني او زیاته نشتمني دواړه فساد رامنځته کوي
که مال او شتمني له حده تېره شي، د مار په څېر زیان رسوونکې کېږي او که نشتمني هم له حده زیاته شي، د ازار او ازغیو په څېر ستونزې جوړوي. له همدې امله په منځنۍ لاره تګ د عاقل انسان کار دی، ځکه چې د دې دواړو لورو افراط یوازې د انسان د اذیت لامل ګرځي
ازادي د خپلې غوښتنې پر ضد په عمل کولو کې ده.
هغه مېړنی دی چې پر خپل نفس غالب شي، نه هغه چې پر نړۍ باندې تاخت او تاراج کوي. حقیقي ازادي په دې کې نه ده چې انسان هر هغه څه وکړي چې زړه یې غواړي، بلکې ازادي دا ده چې خپل نفس مهار او د عقل تابع کړي.
بې عقلي ړوندتوب دی
بې له عقله ژوند کول لکه په تورو غرونو کې د داسې ړوند سړي تماشا ده چې د رڼا او تیارې توپیر نه شي کولای. اګاهي د عقل هغه لمر دی چې د انسان په زړه کې راپورته کېږي؛ له دې پرته د ازادۍ په نوم ژوند کول یوازې یوه بېمانا ننداره ده.
د عقل تېروتنه او د ځان اصلاح
عقل کله خطا کېږي او کله په سمه لاره ځي، لکه یو ماشوم چې په لاره کې لوېږي او بېرته پورته کېږي. خو د عقل ځانګړنه دا ده چې خپله تېروتنه پېژني او رښتینې ازادي هغه وخت ترلاسه کېږي چې انسان په بشپړ شعور او ځانخبرۍ سره پر خپله لاره ګام واخلي. حقیقي ازادي د هوسونو پیروي نه ده، بلکې د عقل په رڼا کې د نفس مهارول دي. عاقل انسان هغه دی چې د حیواني جبر (غریزې) څخه ځان راوباسي او د انساني اختیار (اعتدال) په لور حرکت وکړي.
د عقل اړخونه
عقل دوه اړخونه لري:
قابلي او فاعلي.
فاعلي: عمل کوي.
قابلي: پرانستی دی او منل کوي.
په دې نړۍ کې ورته ماده او صورت هم وايي.
قابلي عقل: ناپایانه څیزونه قبلوي.
عقل د عمل له پلوه محدود دی، خو د قابليت له پلوه، هر څه چې وروړاندې شي، قبلوي یې او دا ناپایه دی.
عقل محدود عمل کوي، خو ناپایه قبلول کوي، څومره اګاهي (پوهاوی، درک، خبرتیا ، فهم) چې وروړاندې شي، قبلوي یې.
اګاهي هم له مطلق عقل (الله) غیب څخه راځي.
د عقل قابلي اړخ پرانستې دی یا انفتاح لري، څه چې له غیبه ورته راشي، قبلوي یې.
څه چې له غیبه راځي، مني یې، او بیا هم وايي : « رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (طه/۱۱۴) = پالونكيه ! پوهه مې رازياته كړې.)
عقل په عمل کې د امکان تر حده عمل کوي، عقل امکاني محدودیت لري.
عقل د عالم امکان تر حده عمل کوي، نه د واجب الوجود تر حده.
عالم امکان، محدودیت لري او عقل هم له ممکناتو ځنې دی.
عقل په وینا کې څرګندیږي.
عاقل انسان په خپلو خبرو کې ښکاره کېږي.
د عمل وسعت محدود دی،
خو خبرې محدودیت نه لري،
او د نظر پراخوالی هم هېڅ محدودیت نه لري — ناپایه دی.
په عالم هستۍ کې لومړنۍ خبرې د عقل او حق ترمنځ پیل شوي،
یعنې په نړۍ کې لا خبرې نه وې، هېڅ موجود هم نه و —
یعنې د پنځون پیل.
امام جعفر صادق رحمه الله علیه وايي : «لَمَّا خَلَقَ اَللَّهُ اَلْعَقْلَ اِسْتَنْطَقَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ وَ عِزَّتِي وَ جَلاَلِي مَا خَلَقْتُ خَلْقاً هُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْكَ وَ لاَ أَكْمَلْتُكَ إِلاَّ فِيمَنْ أُحِبُّ أَمَا إِنِّي إِيَّاكَ آمُرُ وَ إِيَّاكَ أَنْهَى وَ إِيَّاكَ أُعَاقِبُ وَ إِيَّاكَ أُثِيبُ .»
الله تعالی، عقل وپنځاوه ، او ورته یې وویل: راشه ،
بیا ورته یې وویل: بېرته لاړ شه،
عقل ومنله.
عقل د حق د فرمان بشپړ پلیونی دی.
(شیطاني عقل هم لرو — هغه عقل چې د شیطان په لومه کې راګېر شي)
په حدیث کې راغلي : « لا دِينَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ . چې عقل نه لري دین نه لري »
عقل د حق تابع دی، ځکه چې حق پېژني.
بې له عقله حق نشي پېژندل کېدلای.
دا چې عقل، حق پېژني، نو بشپړ اطاعت یې کوي.
عقل، اطاعت دی.
که عقل له ځاني غوښتونو خلاص شي، نو عقل اطاعت محض دی.
د امام صادق رحمه الله علیه په پورته وینا کې راغلی وه : « وَ عِزَّتِي وَ جَلاَلِي »
خدای په خپل عزت او جلال قسم خوړلی
عزت په جمال پورې تړاو لري.
الله دواړه صفات لري: جلالي او جمالي.
هغه هم لورنه لري او هم قهر، په دې دواړو یې قسم وخوړ.
په حدیث کې لومړی ادبار له عزت سره تړلی ، او دویم له جلال سره.
الله قسم یاد کړ چې تر تا مې پورته او غوره مخلوق نه دی پیدا کړی.
د الله په نظر کې عقل د هستۍ تر ټولو محبوب موجود دی.
عقل کل ( چې ټوله هستی یې رانغاړلې او پرې احاطه لري) ، باید ظهور ولري.
په دې نړۍ کې د عقل کل ظهور چېرته دی؟
ټول عالم د عقل کل ظهور دی، خو انسان داسې موجود دی چې له عالم سره موازي دی.
یعنې څه چې په بهرني (افاقي) عالم کې موجود دي، د انسان په دننه نړۍ (افاقي عالم) کې هم شته.
عالم افاق یعنې له انسان څخه بهرنی عالم، یعنې لامحدوده نړۍ، تر هغه ځایه چې ملا اعلی ده.
عالم افاق یعنې له انسان څخه بهرنی عالم دی، څه چې په بهرني عالم کې شته، په داخلي عالم (عالم انفس) کې هم موجود دي،
یعنې دواړه عالمونه یو له بل سره موازي دي.
تاسې د همدې لپاره بهرنۍ نړۍ پېژنې، چې داخلي نړۍ (عالم انفس) لرئ، که انسان له عالم سره موازي نه وای، نو نړۍ یې نشوه درک کولای.
مولانا وايي :
چیست اندر خم که اندر نهر نیست
چیست اندر خانه کاندر شهر نیست
این جهان خمست و دل چون جوی آب
این جهان حجرهست و دل شهر عجاب
دا شعر وايي چې ځینې شيان په ښکاره نړۍ او بهرني چاپیریال کې نه لیدل کېږي، خو د انسان په زړه او دننه کې شتون لري.
- «څه شی دی چې په پیچومی کې دی، خو په سیند کې نه شته» معنا دا ده چې ځینې شیان د عادي ژوند په مسیر یا مستقیم جریان کې نه لیدل کېږي، خو د ژوند په کږه یا د انسان په زړه کې شته.
- «څه شی دی چې په کور کې دی، خو په ښار کې نه شته» معنا دا ده چې ځینې ارزښتونه یا حقیقتونه یوازې د انسان په کور یا زړه کې دي، نه په ښار یا بهرني چاپیریال کې.
- «دا نړۍ لکه پیچومی دی، او زړه لکه د اوبو نېر دی» معنا دا ده چې نړۍ له پیچ او خنډونو ډکه ده، خو د انسان زړه لکه روانې اوبه دی چې هر څه تجربه کوي.
- «دا نړۍ لکه حجره ده، او زړه د ښار په څېر له عجایبو ډک دی» معنا دا ده چې نړۍ محدوده او کوچنۍ ده، خو د انسان زړه د ښار په څېر له اسرارو ډک دی.
قرآن کریم وايي :
وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (ذاریات/۲۱) = او (همداراز) ستاسې پخپل ځان كې (نښې دي) نو ايا (حقايق) نه وينئ؟!
ټول هستي، له ازله تر ابده ، د عقل کل ظهور یا څرګندونه ده، نو دا ټوله عالم هستي له ازله تر ابده د انسان په دننه کې هم باید ظهور یا څرګندونه ولري، یعنې د انسان د نفس په دننه کې هم باید، عقل کل ظهور ولري، خو د هر انسان په نفس کې، ځکه هر نفس بیلابېلې درجې لري.
خو یو انساني نفس باید پیدا شي، چې د عالم تکوین د ټولو کمالاتو مظهر وي ترڅو دا عقل کل پکې ظهور وکړي او هغه نفس، د حضرت محمد (صلی الله علیه و آله وسلم) نفس دی.
حضرت محمد صلی الله علیه و آله د جامع او کامل انسان مظهر دی
جامع یعنې د جمال او جلال د ټولو صفاتو لرونکی وي،
د ازل او ابد جامع ،
د هر څه جامع چې په عالم کې وي،
یعنې د هستۍ ټول شیان په یوه نفس کې شتون لري.
د انسان ستریا، همدا ده ،
انسان په نورو موجوداتو کې تش یو موجود نه دی. سمه ده چې انسان د نورو موجوداتو په منځ کې ژوند کوي، خو د موجوداتو په منځ کې نه دی، بلکې پر دې موجوداتو محیط دی.
دا چې انسان علمي احاطه لري، او څومره یې چې علمي احاطه زیاته وي، نو پر ټول عالم به احاطه ولري.
رښتیا ده چې د پېغمبر ظاهري بڼه «أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ » ده، خو باطني بڼه یې، د هستۍ عقل کل دی.
که حضرت محمد (ص) نه وای پنځول شوی، عقل او عرفان نشو مانا کېدلای .
رحمان بابا وايي :
که صورت د محمد نه وی پیدا
پيدا کړې به خدای نه وی دا دنيا
کل جهان د محمد په مخ پيدا شو
محمد دی د تمام جهان ابا
نبوت په محمد باندې تمام شو
نشته پس له محمده انبيا
نور هاله د محمد وه په جهان کې
چې بوی نه وه د ادم او د هوا
په صورت کې اخرين دی پيدا شوی
په مانا کې اولين دی تر هرچا
خدای يې مه ګڼه بېشکه چې بنده دی
نور يې کل واړه صفات دي په رښتيا
که نبي دی، که ولي دی که عاصي دی
محمد دی د همه واړو پېشوا
چې يې دين د محمد دی قبول کړی
حبشي دی، که فاسق دی که تارسا
محمد د ګمراهانو رهنما دی
محمد دی د ړندو د لاس عصا
که رڼا ده پيروي د محمد ده
که نه نشته په دنيا بله رڼا
محمد د بې چاروو چاره ګر دی
محمد دی هر دردمند لره دوا
زه “رحمان” د محمد د در خاکروب يم
که مې خدای نه کا له دې دره جدا
یوه فلسفي قاعده
الاعطیات بقدر قابلیات
د عقل د منلو وړتیا نامحدوده ده، ځکه چې خپله دا وړتیا هم نامحدوده ده.
د انسان د منلو او درک وړتیا ناپایه ده.
انسان کومه محدوده نه لري؛ انسان یوازینی موجود دی چې یوازې د الهي صفاتو مظهر نه، بلکې د ذات مظهر هم دی.
هر موجود د حق تعالی د یوه صفت مظهر دی، خو د ذات مظهر نه دی.
په ټولو موجوداتو کې یوازې انسان دی چې هم د صفاتو مظهر دی او هم د ذات مظهر.
له خدایه غافل او له ځانه بې خبره انسان
ای زخدا غافل و از خویشتن / در غم جان مانده و در رنج تن
دا بیت د هغه انسان انځور وړاندې کوي چې له خدایه غافل شوی او حتی له خپل ځان څخه هم بېخبر دی. هغه د خپل روح او اصلي حقیقت پر ځای، د مادي او ظاهري ستونزو په غم کې بند پاتې دی. داسې انسان خپل ژوند د بدن په کړاوونو او د دنیا په مینو کې تېروي او له روحاني کمال څخه بېبرخې پاتې کېږي.
ای هغه انسانه چې له خپل ځان او خپل خالق (سبحان) څخه بېخبره یې، ته یوازې د بدن په رنځونو او مادي غوښتنو بوخت یې او له روحاني کماله خبر نه لرې. واقعي عقل هغه دی چې دا ډېرښت او کثرت درته په یوه واحد حقیقت بدل کړي؛ که داسې ونه شي، نو ته به تل غافل او له خپل حقیقي ځان څخه ناخبره پاتې شې.
د شعر جوهر له تخیل سره تړاو لري، او د فلسفې جوهر عقل دی.
د شعر منطق د عقل له منطق سره یو شان نه دی.
د شعر د منطق او د عقل د منطق ترمنځ د همغږۍ او اړیکې د ټینګولو لپاره یو جلا منطق ته اړتیا ده. دا منطق توحید دی.
توحید ، وحدانیت، د تخیل منطق او تعقل منطق سره یوځای کوي.
په وحدت کې هېڅ پردیتوب نه پاتې کېږي. په وحدت کې تخیل او تعقل سره یو کېږي او همغږي پیدا کوي.
توحید د تعقل اساس دی،
او د تعقل پایله، توحید دی.
د خالص تعقل او توحید ترمنځ یوه نه ماتېدونکې اړیکه شته.
له پخوا راهیسې د ادیانواو فلسفیانو ترمنځ یوه شخړه وه:
لکه ادیان وایي: «ایمان راوړه، ډېر تعقل مه کوه.»
او ځینې وایي: «تعقل وکړه، ایمان به پخپله راشي.»
اګوست کنت وايي: «ایمان راوړه چې پوه شې»
ځینې بیا وایي: «پوه شه، چې ایمان راوړې.»
په توحید د ایمان لازمه ، تعقل دی.
د تعقل لازمه، توحید دی.
څوک چې د صحیح تعقل خاوند وي، موحد به وي، ځکه عقل د وحدت خواته روان دی.
عقل له کثرت څخه پیل کوي او د وحدت پر لور ځي.
کثرت د خیال په نظر کې روښانه ښکاري،
خیال کثرت بین دی.
خو عقل وحدت بین دی.
کله چې خیال او عقل سره همغږي شي، وحدت او کثرت دواړه یو ځای همغږي کېږي.
کثرت په وحدت پای ته رسي.
په توحید باور د عقلانیت غوښتنه ده.
د توحید ژبه د وحدت ژبه ده.
وحدت د عقل د ادراک ځانګړتیا ده.
هر موحد عقلاني خبرې کوي، او هر متعقل، توحید ته رسي.
د انسان خیال په هر رنګ او بوی کې کثرت (بېلابېل والی) ویني، خو عقل بیا په پټه او ښکاره کې یوازې واحد ذات ویني. کله چې دا دواړه د توحید په منطق کې سره یو ځای شي، نو دا بېلابېل رنګونه (کثرت) بې له کوم شکه په وحدت بدلېږي.
توحید د تخیل او تعقل یووالی دی
د انسان تخیل د رنګونو په ډېرښت (کثرت) کې ورک و او تعقل یې د یووالي (وحدت) په نښانو کې ډوب و. کله چې توحید راغی، نو دا دواړه یې د مینې په سیند کې لاهو کړل؛ اوس د هغه عقل په یو وخت کې هم په ډېرښت او هم په یووالي کې ډوب او محوه دی.
توحید د عقل تر ټولو عالي درجه ده. لکه څنګه چې وویل شو، خیال کثرت بین دی او عقل وحدت بین؛ مګر د توحید په مقام کې دا دواړه سره غاړه غړۍ کېږي او انسان ته داسې لید ورکوي چې په هر “کثرت” کې د هماغه “واحد” ذات ننداره وکړي.
دا چې وحدت او کثرت یو ځای کړو، چې کثرت په وحدت کې ډوب شي، او عقل له خیال سره همغږی کړو،
نو نظامي ګنجوي ځان پېژندنه او خدایپېژندنه مطرح کوي.
ځان پېژندنه، خدای پېژندنه ده، او خدای پېژندنه، ځان پېژندنه ده.
دلته تعقل او تخیل سره همغږي کېږي.
څوک چې خپل ځان ونه پېژني، خدای نه پېژني او څوک چې خدای ونه پېژني، خپل ځان هم نه شي پېژندلای.
حضرت علي (ک)وايي چې نفس د عقل او تخیل د یووالي هنداره ده:
مَعْرِفَةُ النَّفْسِ أَنْفَعُ الْمَعَارِفِ – د ځان پېژندنه تر ټولو ګټوره پوهه ده. (غرر الحکم)
د انسان کثرت (ګڼوالی) په وحدت (یووالي) کې داسې ډوب شو لکه یو ستوری چې د لمر په رڼا کې ورک شي. د هغه تخیل او تعقل په یو ټکي کې سره یو شول او کله یې چې خپل ځان وپېژانده، نو ورته خپل رب څرګند شو. انسان د خپل ځان په پېژندلو سره د خدای تعالی په معرفت او وصال توانېږي او دا حقیقي پوهه او کمال دی. دا د پروردګار د قدرت تر ټولو ستر مظهر دی چې یوازې بشپړ انسانان یې درک کولای شي.
خوشحال بابا وايي :
عارف سړی هغه دی، چې يې شناخت وشـــو د ځان
د ځان په معرفت کې، معرفت دی د سبــــــــــــحان
چې ترس یې د زړه نه وي، نه عمل لري د نېکــــــــو
په دا یې نظر مکړه، چې په یاد لولي قـــــــــــــــرآن
په کور کې دې بلا دي دا د نفس غطې چــــــــــارې
که ته په ځان شیطان نه شې، بل هېڅ نشته شیـــطان
حرص مکړه، هوا پرېږده، له هر چانه پرې کړه تمــــه
بل نوم به په تا نه ږدم، په ځان نوم کېږده سلـــطان
چې خدای يې په لار نه کا، په ویل به په لار نه شـي
که پاڅوې له ګوره و هغـــــــــــه وته لـقــــــــــــمان
عیـــــــــــــسی په معجزه ســـــره ړاندۂ سړي بینا کړل
دانا یې په دعا نه شــــــــــو، په عمـــــر یو نــــــــادان
انسان د هستۍ یوه وړه کوزه ده چې د معرفت ټول سمندر پکې نغښتی دی. کله چې تعقل (د حق لټون) او تخیل (د ښکلا لټون) سره یو شي، نو انسان د “انا” (خپل ځان) له محدودیتونو وځي او په “حق” کې فنا کېږي.
علامه محمد اقبال وايي :
اگر زیری ز خود گیری زبر شو
خدا خواهی بخود نزدیک تر شو
که د خپل ځان لږه پېژندنه ترلاسه کړې، نو د خدای پر لور به نږدې شوې.
یعنې کله چې انسان خپل فکرونه، احساسات، کړنې او ذات ته پام وکړي او ځان وپېژني، هماغه وخت د خدای د نږدېوالي درک کوي. د ځان پېژندنه د خدای پېژندنې لپاره لومړنی ګام دی؛ هر څومره چې انسان خپل داخلي حالتونه وپيژني، د خدای سره یې اړیکه او نږدېوالی زیاتېږي.
فردانیت او تجرید
کله چې موږ په کثرت کې ډوب یو، یوازې کثرت وینو، غوښتنې، شهوتونه، او د نفس اړخونه يې وینو.
څومره چې له دې کثرتونو فاصله واخلو، وحدت ته ورنږدې کېږو.
هر څومره چې خپل ځان، خپل «زه» یا «انا» ته ورځو، فردانیت ته ورنږدې کېږو.
د فردانیت ته ورنږدې کېدل آسانه کار نه دی.
فردانیت دومره ظریف دی، څومره چې وحدت ته ورنږدې کېږو، وحدت رانه تښتي.
د فردانیت ترلاسه کول ډېر ستونزمن او سخت کار دی.
که انسان خپل خالص فردانیت ته ورسي، نو د وحدانیت په اړه پوهه پیدا کوي،
او که خالص وحدت درک کړي، خدای به وپيژني.
فیلسوف چې د شاعرۍ ذوق ونلري، د تعقل له کچې نه راښکته کېږي، وینا یې په سمه توګه نه درک کېږي او یوازې په عقلانیت کې پاتې کېږي.
او متخیل هم چې د عقل خاوند نه وي، په خپرېدنه او کثرت کې پاتې کېږي.
د نظامي ګنجوي هنر همدا دی: له تخیل څخه تر تعقل او له تعقل څخه تر تخیل پورې اړیکه جوړوي، دواړه سره یو ځای کوي او توحید راښکاره کوي.
واحد له کثیر څخه لېرې نه دی.
که په نړۍ کې واحد نه وي، کثیر هم نشته.
که وحدت نه وي، کثرت هم نشته.
کثرت د وحدت له تکرار څخه رامنځته کېږي.
سره له دې چې کثیر، واحد نه دی او واحد هم کثیر نه دی، دوی یو له بل سره سیالي لري او د یو بل پر وړاندې ولاړ دي.
د کثرت د حال ژبه دا ده چې وایي: «زه ستا (وحدت) له دننه راغلی یم.»
او وحدت، کثرت ته وایي: «چې له ما راوتلی یې، بېرته ما ته راستون شه»
هر موجود، چې له هر چېرې راغلی وي، باید هماغه ځای ته بېرته ستون شي.
رسول الله (ص) د هغو کسانو په اړه چې له کثرتونو یې ځان تجرید کړی او فردانیت ته رسېدلي، فرمایي:
سَبَقَ الْمُفَرِّدُونَ، قَالُوا: وَمَا الْمُفَرِّدُونَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: الَّذِينَ يُسْتَهْتَرُونَ فِي ذِكْرِ اللَّهِ، يَضَعُ الذِّكْرُ عَنْهُمْ أَوْزَارَهُمْ، فَيَأْتُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خِفَافاً – مفردون” مخکې شول. وپوښتل شول: مفردون څوک دي؟ ویې وویل: هغه کسان چې د خدای په ذکر کې ډوب دي، ذکر د هغوی د ګناهونو پېټي سپک کړي او قیامت ته سپک-سپک راځي. (صحيح مسلم؛ جامع الترمذي.)
(دا هماغه له کثرتونو د تجرید مقام دی).
حضرت علي (ک) د توحید په اړه وایي چې واحد په کثرت کې دی مګر ورسره یو ځای نه دی:
دَاخِلٌ فِي الْأَشْيَاءِ لَا بِمُمَازَجَةٍ، وَخَارِجٌ عَنِ الْأَشْيَاءِ لَا بِمُزَايلَةٍ – ؛ له ټولو څيزونو سره دى؛ نه داچې ورسره مل او ورنژدې وي او له ټولو بېل دى؛ خو ترې بېل او لرې نه دى (نهج البلاغه لومړۍ خطبه)
ریښتینی توحید هغه وخت حاصلیږي چې انسان وکولای شي د خپل نفس له کثرتونو (شهوت، غوښتنې، انا) تېر شي او په خالص تجرید سره خپل فردانیت ته ورسېږي؛ ځکه همدا فردانیت د وحدانیت تر ټولو نږدې هنداره ده.
دا ټول کثرت او رنګارنګي په اصل کې د هغه یو الف (واحد ذات) تکرار دی، او په دې نښو کې د هغه پاک ستار (خالق) لیدل کېږي. انسان له هر لوري چې راغلی وي، بېرته به هماغه لور ته ځي، ځکه د یو څاڅکي په برخلیک کې بېرته له دریاب سره یوځای کېدل لیکل شوي دي.
مولانا وايي :
در درون من درا ای انکه از من منتری
چونکِ من، من نیستم این من ز هوست
پیش این من هرکه دَم زد کافر اوست
کثرت د وحدت په وړاندې نه دی، دا چې کثرت له وحدت څخه راوتلی، باید بېرته وحدت ته ورشي.
مولانا
هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش
یعنې څوک چې له خپل اصلي ذاته لرې شي، بېرته د خپل حقیقي وصل او یووالي ورځ لټوي.
من الله، الی الله
إِنَّا لِلَّٰهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ
نه یوازې موږ، بلکې هر موجود باید د خپلې اصلي سرچینې پر لور بېرته ورستون شي.
نور موجودات په طبیعي او فطري ډول بېرته ستنېږي، خو انسان باید دا ستنیدا په شعوري او هوښیارانه توګه ترسره کړي.
موږ له یوه واحد ذات څخه راغلي یو او بېرته به هماغه یوه ته ورګرځو؛ د نړۍ له دې رنګارنګۍ (کثرت) څخه به د وحدت لوري ته سفر کوو. لکه یو ستوری چې خپله رڼا له لمر څخه اخلي او په سهار کې بېرته په لمر کې ورک کېږي، موږ هم خپل اصل ته ورګرځو. که څه هم سمندر (ظاهري نړۍ) غواړي موږ له خپلې غېږې وباسي، خو موږ د هغه څاڅکي په څېر یو چې له خپل اصل (سمندر) څخه نه جلا کېږو. په دې لاره کې شعوري مړینه (له نفساني غوښتنو تېرېدل) زموږ حقیقي ژوند دی او په حق کې فنا کېدل زموږ ابدي بقا ده؛ ځکه موږ بېرته هماغه ځای ته ځو چې ترې راغلي وو.
رسول الله (ص) د انسان د شعوري مړینې او خپل اصل ته د بېرته ستنېدو په اړه فرمایي:
مُوتُوا قَبْلَ أَنْ تَمُوتُوا – تر هغه وړاندې چې مړه شئ، (په شعوري ډول د نفس په وژلو) ځانونه مړه کړئ.
(إحياء علوم الدين – للغزالي)
دا هماغه شعوري ستنېدل دي چې مخکې تر مرګه خپل اصل لټوي.
امام سجاد په خپلو مناجاتو کې د وحدت په سمندر کې د ډوبېدو غوښتنه کوي:
إلهي… فَاجْعَلْنا مِمَّنْ دَأْبُهُمُ الِارْتِياحُ إلَيْكَ وَالْحَنِينُ، وَدَهْرُهُمُ الزَّفْرَةُ وَالْأَنِينُ… وَاغْمِسْنا في بَحْرِ أَحَدِيَّتِكَ – اې زما خدایه! موږ له هغو کسانو وګرځوه چې خوی یې تاته لېوالتیا ده… او موږ د خپل احدیت (وحدت) په سمندر کې ډوب کړه.
(مناجات الذاکرین – صحیفه سجادیه)
حضرت علي وايي :
إِنَّا لِلَّهِ» إِقْرَارٌ عَلَى أَنْفُسِنَا بِالْمِلْکِ وَ «إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ» إِقْرَارٌ عَلَى أَنْفُسِنَا بِالْهُلْکِ – زموږ دا وینا چې “موږ د الله یو” دا زموږ پر بنده توب اقرار دی، او دا چې “هغه ته بېرته ورګرځو” دا زموږ پر فنا کېدو اقرار دی. (نهج البلاغه – حکمت ۹۹.)
وحدت
وحدت یعنې د انا یا انانیت د حجاب لرې کول
«انا» دوه ډولونه لري:
انضمامي
اطلاقي
زما د ژوند ټولې شېبې انضمامي دي.
ټولې انضمامي «انا ګانې» له یوې «انا» رامنځته کېږي.
مطلقه «انا» نه شي لیدل کېدای؛ موږ تل یوازې انضمامّي «انا» وینو.
د بېلګې په توګه :
موږ خپله رڼا نشو لیدلای، خو کله چې رڼا پر یو شي ولګېږي، هغه شی روښانه ښکاري.
نو موږ رڼا نه وینو، بلکې روښانه شوی شی وینو.
(حق لکه رڼا دی، موږ حق په مستقیم ډول نه وینو،بلکې هغه ځای وینو چې حق پرې تجلي کړې وي.)
کله چې دا ټولې انضمامي «انا»ګانې (تعینات) له منځه ولاړ شي – چې البته دا کار ډېر سخت دی –
نو په دې پړاو کې “هویت” کېږي؛
یعنې “هو” کېږي، د “هغه” په شان کېږي.
زما مال، مقام، فکر، غوښتنې دا ټول تعینات او پردې دي.
انضمامي انا = نفساني او ظاهري ځان
“هو” ضمیرِ غایب دی (یعنې د هغه ذات اشاره ده چې له انسانه پټ او لوړ دی.)
انسان “هویت” لري (یعنې خپله هستي او پېژندنه له “هو” څخه اخلي)
“هویت” د “هو” له مصدره جوړ شوی یو جعلي (مصنوعي) مصدر دی
هو = هغه مطلق ذات (حق)
هویت = د انسان هغه وجودي تړاو چې له حقه راولاړیږي
نو انسان په حقیقت کې: خپل ځان نه لري؛ بلکې خپله هستي د “هو” له فیضه لري.
یعنې:
انسان مستقل نه دی؛ د هغه “زه” او “هویت” د حق د ذات انعکاس دی.
« ۱. هو – ضمیر غایب
“هو” د حق ذات ته اشاره ده؛
هغه مطلق حقیقت چې له موږ پټ دی، خو د هر څه سرچینه ده.
هو = ذاتِ مطلق، حق، یا الهي حقیقت
۲- اطلاقی انا – حقیقي ځان
دا هغه رښتینی “زه یا انا” دی چې له “هو” څخه فیض اخلي.
دا “زه یا انا” محدود نه دی؛ دا د روح او حقیقت مقام دی؛ دا له حق سره تړاو لري.
۳ انضمامی انا – نفساني ځان
دا هغه ظاهري او محدود “زه یا انا” دی چې موږ یې په ورځني ژوند کې وینو: یعنې زما بدن، زما مال، زما فکر، زما غوښتنې، زما غرور. دا ټول تعینات دي، او د انسان د نفس پردې جوړوي.
انضمامی انا = محدود او نفساني ځان
۴. هویت – د انسان د وجود سرچینه
هویت د انسان خپل ذات نه دی؛ بلکې د هغه نسبت او تړاو له “هو” سره دی.
هویت = د انسان هستي او پېژندنه د “هو” له فیضه
یعنې: که “هو” نه وای، هویت به هم نه و؛ انسان خپله اصلي هستي له حقه اخلي. Bottom of Form
کله چې د انسان «زه» (انانیت) له منځه لاړ شي، نو یوازې «هو» (حق تعالی) پاتې کېږي او د هغه خپل هویت د الهي نور په وړانګو کې ډوبېږي. هغه د خپل وجود ټولې پردې او تعلقات ایره کړل او اوس یې په زړه کې یوازې د حقیقي یار د مخ ځلا او رڼا خپره ده.
دا چې انسان وجود لري، دا د ده خپل نه دی، بلکې دا ټول د هغه ذات (هو) برکت او فیض دی. د هغه د ژوند په هره رګ کې د هغه د نور وړانګې خپرې دي. د ده هویت له هماغه ذاته رنګ اخیستی دی، که نه نو دی خو یوازې یوه داسې ذره ده چې وجود یې په بشپړه توګه تش او پوچ دی.
زما مال او مقام دا ټول یوازې د حقیقت په وړاندې پرتې پردې دي، چې د حقیقت مخ یې پټ کړی دی. که چېرې دا «زه» (انانیت او غرور) له منځه لاړ شي، نو حق به پخپله څرګند شي؛ ځکه له حقه پرته نورې ټولې خبرې او کیسې بېمانا او مړې دي.
بنده د یو سیوري په څېر دی چې اصلي سرچینه یې لمر (حق تعالی) دی. هغه که څه هم له خپل حقیقي ځان څخه بېخبره دی، خو په اصل کې د «هو» (الله تعالی) له شتون او نښو څخه خبر دی. د انسان ټول هویت د الهي فیض او پیرزوينې پوروړی دی چې له حقه یې ترلاسه کړی؛ که چېرې دا الهي نور له ده څخه جلا شي، نو ټول وجود به یې له شره او بدۍ ډک شي.
بنده په خپل ذات کې هیڅ خپلواک وجود نه لري او د الله تعالی (سبحان) له فیض او پیرزوينې پرته بل هېڅ ژوندي پاتې کېدل نشته. د انسان ټول هویت او شخصیت له هماغه الهي ذات څخه اخیستل شوی دی؛ ځکه چې له «هو» (حق تعالی) پرته د بل هېڅ پناه ځای شتون نشته.
کله چې د انسان دا ظاهري «زه» (انانیت) له منځه لاړ شي، نو هر څه یوازې «هغه» (حق تعالی) پاتې کېږي. دا ټول مادي تعینات او نښې په اصل کې یوه بېمانا وسوسه ده؛ ځکه کله چې د بنده هویت د الهي نور په بحر کې غرق شي، نو هغه ته څرګنده شي چې د ده دا «زه» ویل یوازې یوه بهانه وه، نه یو خپلواک حقیقت.
زه د هغه لمر د رڼا یو سیوری یم او زما دا «زه» (نفس) بې له هغه د یوې مړې او بېخوندې خاورې په څېر دی. کله چې د هغه تجلي (رڼا) پر ما ولګېږي، نو زه خپل حقیقي هویت او وجود مومم؛ که نه، زه په خپله په تیارو کې ډوب یم او له هر لوري ورک یم.
دا د هغه د لمر رڼا ده چې په هرې وړې ذرې باندې لګېږي او موږ یې نښې په هر څه کې، که هغه خاوره وي او که اوبه (آبي)، ګورو. لکه څنګه چې لمر ته نېغ کتل ګران دي، د هغه (حق تعالی) مستقیم لیدل هم ستونزمن دي؛ خو د هغه تجلیات او رڼاګانې زموږ په وجود کې د بریا او کمال په رنګ کې ښکاري.
انسان د حق یو انعکاس دی. لکه څنګه چې د هیندارې انځور له هیندارې بهر کوم مستقل وجود نه لري، د انسان هویت هم د «هو» له فیض پرته هیڅ شی نه دی. کله چې انسان خپل محدود ځان (انضمامي انا) هېر کړي، هغه مطلق حقیقت (اطلاقي انا) ته رسېږي.
انسان په حقیقت کې «فقیرِ مطلق» دی چې خپله هستي له «غنيِ مطلق» (هو) څخه اخلي. کله چې انسان خپله انضمامي انا (تعینات) لیرې کړي، نو د اطلاقي انا مقام ته رسېږي چې هلته یوازې د حق تجلي ده او بس.
ولې انانیت نه وایي، بلکې هویت وایي؟
انسان خو انضمامي نه دی او انانیت نه لري؛ هغه د حق جلوه ده او هویت لري، یعنې هویت یې له حقه دی.
که له حقه هویت و نه لري، نو په اصل کې هویت نه لري، بلکې یو جعلي هویت لري.
انانیت څه دی؟
انانیت هغه ظاهري او نفساني “زه یا انا” ده:
یعنې زه دا یم، دا زما دی، زما غوښتنه، زما اراده، زما غرور.
دا “زه یا انا” محدود، تعیني، او د نفس پرده ده. همدا د انسان او حق ترمنځ حجاب جوړوي.
هویت څه دی؟
هویت هغه ریښتینی وجود او پېژندنه ده چې انسان یې له حقه اخلي.
یعنې:
انسان پخپله هیڅ نه دی؛ د هغه اصل د حق تجلي ده؛ د هغه رښتینی هویت د “هو” انعکاس دی.
هویت = د انسان وجود د حق له فیضه
د ځان پېژندنې معیار څه دی چې انسان کوم “زه” یا “انا” لري؟
زه څوک یم؟
ایا زه لېوه یم، زمری یم، حیوان یم، که زه “هو” یم؟
اخلاق د دې پېژندنې معیار نه دی. اخلاق خپله هم څو پوړونه لري.
اخلاق د ټولنې لپاره ښه دی، خو که الهي معرفت د اخلاقو ملاتړی نه وي، نو اخلاق هماغه د ټولنې تر کچې محدود پاتې کېږي.
د ځان پېژندنې معیار عقل، معرفت او مینه ده.
خپله حق زموږ لپاره معیار ټاکلی دی.
وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ (رحمن/۷) = او اسمان يې اوچت كړ او تله (او قانون)
د ځان پېژندنې معیار عقل، معرفت او مینه ده.
خپله حق زموږ لپاره معیار ټاکلی دی.
وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ (رحمن/۷) = او اسمان يې اوچت كړ او تله (او قانون) يې كېښود،
بې مینې عقل او بې عقله مینه نشته
که عقل میین شي، مستېږي، نه دا چې تړلی او محدود شي. عقل هوښیار دی، خو نه یوازې د ورځني ژوند لپاره، نه د سیاسي، اقتصادي، علمي یا ټولنیز چارو لپاره. دا ټول عقل دي او اهمیت لري، خو عقل لایتناهی دی؛ نو باید پرلهپسې له دې ټولو قیوداتو او حجابونو تیر شو.
تړلی او ګرفتاره عقل
محدود دی، تړلی دی.
یوازې د دنيوي ژوند چارو، سیاست، اقتصاد، علم یا ټولنې لپاره کار کوي.
د نفس او هوسونو تر اغېزې لاندې دی.
له حقیقت او معرفت لوړوالي نه پوهېږي.
مست او میین عقل
آزاد او لایتناهی دی.
له روحاني معرفت او عشق سره تړلی.
د نفس او هوس له قیدونو تیر شوی.
مستي یې د حقیقت له ښکلا او تجلي څخه ده، نه د ظاهري ښېګڼې یا ګټو لپاره.
یعنې هر څومره چې پرمختګ وکړې، باید پاتې نه شې؛ دا سلوک دی.
په سلوک کې هیڅ توقف نه شته، او دا پخپله خدای ویلي :
وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (یوسف/۷۶) = او د هر يوه پوهندوی پر سر بل ښه پوه شته.
یعنې په هره کچه چې د علم یا عقل برخې ته ورسېږې، باید پوه شې چې تر دې کچې پورته هم شته؛ تل باید د لوړتیا او پرمختګ په لور روان اوسو.
په عمل کې باید د خدای د ویل شویو لارښوونو له مخې عمل وکړو.
معرفت یا عقل لایتناهی دی؛ باید یوازې په سیاسي، اقتصادي، علمي، ټولنیز یا صنعتي چارو پورې محدود نه کړو.
دا محدود عقل د ژوند لپاره ګټور دی، خو که عقل په خپل اصلي بڼه کشف کړو، نو هماغه د خدای د لارې لارښود دی.
په بله وینا:
لایتناهی عقل یوازې د ژوند د اړتیاوو لپاره نه دی، بلکې د حقیقت او الهی معرفت د لارې رڼا ده.
د هویت او انانیت د توپیر په اړه رسول الله (ص) په دغه نبوي دعا کې د حق د لیدو او له انانیت (حجاب) څخه د خلاصون غوښتنه کوي:
اللَّهُمَّ أَرِنَا الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ – اې الله! موږ ته شیان هماغسې وښیه لکه څنګه چې دي. (تفسیر کبیر – امام فخر الدین رازي.)
یعنې له انضمامي حجابونو پرته یې راته په رښتیني هویت کې راښکاره کړه.
د میین او مست عقل په اړه رسول الله (ص) وایي چې ریښتینی عاقل هغه دی چې د حق په لور په حرکت (سلوک) کې وي:
أَفْضَلُ النَّاسِ عَقْلًا أَشَدُّهُمْ لِلَّهِ حُبّاً – هغه تر ټولو غوره عاقل دی چې له الله سره یې مینه (عشق) تر ټولو سخته وي. (بحار الانوار – ۷۰ ټوک.)
دا هماغه د عقل او مینې پیوستون دی.
د انسان هویت له «هو» (حق تعالی) څخه اخیستل شوی او هغه خپل انانیت (ځانمننه) په دغه حقیقت کې لاهو کړی دی؛ هغه د خپل ژوند هره شېبه د سلوک او معرفت په لاره کې د رڼا په څېر تېره کړې ده. کله چې عقل میین شي، نو مستي یې ناپایه او لایتناهي کېږي؛ ځکه چې خپلې لارې ته یې د حقیقي یار په لور لوری ورکړی دی.
که انسان هوښیار وي، نو د دنیا په کارونو کې نه ایسارېږي؛ ځکه رښتینی عقل هغه دی چې د خپل مولا (خالق) لوري ته لاره ومومي. مینه عقل ته د الوت وزرونه ورکوي او تر عرشه یې رسوي، خو بې له مینې عقل د مزار د مړې خاورې په څېر بېحرکته پروت وي.
تر هغو چې انسان ته خپل ځان (نفس او غرور) ښکاري، حق ترې پټ وي؛ خو کله چې خپل ځان ورک او فنا کړي، نو حق ورته په بشپړه توګه څرګندېږي. په دې لاره کې انانیت (ځانمننه) د بېعقلانو لپاره یو غټ خنډ او دېوال دی؛ رښتینی هویت یوازې هغه چا موندلی چې له «هو» (حق تعالی) سره یې تړاو او پیوند جوړ کړی وي
په دې لاره کې کوم وروستی منزل نشته، بلکې تلپاتې حرکت او تګ پکار دی؛ ځکه د هر پوه انسان د پاسه بل تر هغه پوه شته او دا د حق تعالی یو ډول نښه او لورینه ده. خپل عقل یوازې په مال، سیاست او دنیاوي چارو کې مه ایساروه، بلکې داسې یو مست او ازاد عقل ولټوه چې له هر ډول مادي ګرد او غبار (خیالاتو) څخه خلاص وي. کله چې ته یو حد ته ورسېږې، نو مخې ته دې بل نوی افق او حقیقت پیدا کېږي؛ ځکه د عقل په سمندر کې د حقایقو لټون یو ناپایه او نامحدود تدبیر دی.
کله چې د انسان عقل د سیاست او دنیوي جنجالونو په قفس کې بندي وي، نو په تیارو کې داسې ړوند ګرځي چې د حقیقت هېڅ رڼا نه شي لیدلی. خو کله چې د اګاهۍ او پوهې په نشه مست شي، نو له مادي محدودیتونو پورته الوت کوي؛ بیا یې لاره بېپایه (لایتناهي) کېږي او د خپل مولا (خالق) تر دیداره پورې رسېږي.
بې له مینې، عقل د مزار د مړې خاورې په څېر بېحرکته پروت وي، خو کله چې ورسره مینه ملګرې شي، نو نوی فعالیت او ژوند پیدا کوي. په اصل کې عقل د لمر په څېر دی او مینه یې د وړانګو حیثیت لري چې دواړه له یوې سرچینې دي؛ نو کله چې دا دواړه (عقل او مینه) سره یو ځای شي، د ناپوهۍ او بېخبرۍ ټول ګرد او غبار له منځه ځي او هر څه روښانه کېږي.
انانیت یو جعلي هویت دی چې انسان په مادي زندان کې بندوي. مګر کله چې عقل د عشق په مرسته له خپلو مادي حدودو (سیاست، اقتصاد، هوس…) تېر شي، نو هغه «مست عقل» ګرځي چې په هیڅ مقام کې نه درېږي او د «وفوق کل ذی علم علیم» په مصداق، تل د لایتناهي حقایقو په لور په حرکت (سلوک) کې وي.
هره شېبه زه یو (انا) یا زه یم.
هویت دایم دی، خو دغه (انا ګانې) په دوامداره توګه بدلېږي.
انسان یو حقیقي زه «انا » لري، هغه چې همدا اوس دی؛ او یو بل زه «انا» هم شته، چې غواړي خپل ځان په هغه قالب کې واچوي، خو لا تر اوسه نه دی شوی.
کله چې انسان خپل ځان د خپلو هیلو او ارمانونو په قالب کې واچوي، نو دا یو جعلي زه «انا» وي، چې ډېر خطرناک دی.
دا ډول کسان هغه څه ښکاره کوي چې نه دي.
دوی خپل ځان هغه شان ښکاره کوي لکه څنګه چې یې خوښ وي.
انسانان ډېری وخت خپل ځان داسې ښيي لکه څنګه یې چې خوښه وي، نه لکه څنګه چې رښتیا دي.
غربی فیلسوف وايي: انسان همیشه مقنعه (پوښ یا نقاب) لري، یعنې خپل مخ یې پرې پوښلی او پټ کړی، یعنې خپل اصلي ځان پټوي، او ځان هغه شان ښيي لکه څنګه چې یې غواړي ، نه لکه څنګه چې واقعاً دی.
نفاق او دوه مخۍ (نقاب) په اړه رسول الله (ص) وایي چې بدترین انسان هغه دی چې د خلکو مخې ته په یو ډول او په اصل کې په بل ډول وي:
تَجِدُ مِنْ شَرِّ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ذَا الْوَجْهَيْنِ، الَّذِي يَأْتِي هَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ وَهَؤُلَاءِ بِوَجْهٍ – د قیامت په ورځ به تر ټولو بد انسان هغه ومومئ چې دوه مخی وي؛ له یوې ډلې سره په یو مخ (نقاب) او له بلې سره په بل مخ ځي. (صحیح بخاري – حدیث ۶۰۵۸؛ صحیح مسلم – حدیث ۲۵۲۶. )
د صداقت او د باطن د یووالي په اړه حضرت علي (ک) وایي چې انسان باید خپل باطن او ظاهر یو کړي:
مَنْ لَمْ یَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَعَلَانِیَتُهُ وَفِعْلُهُ وَمَقَالُهُ فَقَدْ أَدَّى الْأَمَانَةَ – د هر هغه چا چې پټ (باطن) او ښکاره (ظاهر) او وینا او عمل سره یو شان وي، هغه امانت ادا کړی دی. (نهج البلاغه – لیک ۲۶.)
جعلي انا انسان له خپل فطرت او ریښتیني هویت څخه لیرې کوي. د لوېدیځو فیلسوفانو د “نقاب” نظریه په اسلامي اخلاقو کې د “نفاق” او “ریا” سره مترادفه ده. ریښتینی سلوک دا دی چې انسان دا نقابونه وشلوي او خپل رښتینی باطن وپېژني.
شخص او شخصیت
«پرسن» یعنې شخص، خو په اصل کې معنی یې پرده یا نقاب ده. پرسنالیست یعنې هغه څوک چې پر مخ نقاب لري.
انسان اکثر وخت نقاب لرونکی دی، یعنې د پرسنالیزم حالت لري ، یعنې خپل ځان هغه شان ښيي چې غواړي یې، بل دا چې خپل اصلي ځان نه ښيي.
په لنډه توګه: پرسنالیزم یعنې د انسان جعلي بڼه، چې اصلي ځان پټوي او یوازې هغه څه ښکاره کوي چې غواړي ښکاره شي.
انسان همیشه مقید دی، هېڅکله بې قیده نه دی. هیڅ موجود هېڅکله عدم یا نابودېږي نه.
نه عدم، وجود کېږي، او نه وجود، عدم کېږي.
قید په دې معنا نه دی چې څه شی له منځه یوسو یا لرې کړو. هر مقید، په خپله، مطلق هم دی، یوازې د قید په قالب کې.
فانی کېدل یوه معرفتي نظريه ده، یعنې له قید څخه تېرېږي. د قید له تېرېدو وروسته، فلم یبقی، یعنې یوازې مطلق پاتې کېږي.
فنا یوازې معرفتي فنا ده، نه معدومي، نه د موجودي فنا.
معرفت هغه مرحلې ته رسېږي چې له دې قید څخه تېر شي وکړي.
که پوه شو چې قید عارضی دی او پر مطلق څېره باندې ناست دی، نو د قید له منځه وړل د فنا معنا لري.
که معرفت حاصل شي، دا کار اسانه دی، خو د دې معرفت ترلاسه کول خورا ستونزمن دي.
د معرفت په وسیله، له مطلق څېرې د قید دوړې لرې کېږي.
له مطلق څېرې د قید لرې کول، مطلق کېدل دي — هېڅ شی نه بدلېږي .
فنا، یوازې معرفتي فنا ده.
مولانا
دانش آن را ستاند جان ز جان
نه ز راه دفتر و نه از زبان
در دل سالک اگر هست آن رموز
رمزدانی نیست سالک را هنوز
تا دلش را شرح آن سازد ضیا
پس الم نشرح بفرماید خدا
یعنې :
- دانش آن را ستاند جان ز جان…:حقیقي پوهه او معرفت هغه څه دي چې روح یې له بل روح (کامل انسان یا الهي فیض) څخه اخلي. دا پوهه په کتابونو، کتابچو او یا یوازې په ژبه د کلمو په تکرارولو نه ترلاسه کېږي.
- در دل سالک اگر هست آن رموز…:که د یو سالک (حق ته د رسېدو لاروی) په زړه کې دا پټ حقیقتونه او رموز شتون هم ولري، تر هغه وخته پورې هغه ته “رمزدان” یا په راز پوه نه شو ویلی، تر څو چې دا رازونه د هغه په زړه کې نه وي روښانه شوي.
- تا دلش را شرح آن سازد ضیا…:دا پروسه تر هغه وخته دوام کوي چې الله تعالی د دغه سالک زړه ته پراختیا (شرح صدر) ورکړي او هغه په خپله رڼا (ضیا) باندې منور کړي. کله چې خدای پاک پر چا “الم نشرح” (د زړه خلاصول) وفرمايي، نو بیا هغه حقایق ورته روښانه کېږي
«نشرح» یعنې هماغه د دوړو لرې کول
«شرح» یعنې اطلاق او پراخوالی
«شرح صدر» یعنې له دوړو څخه د زړونو پاکول، یعنې د قیدونو او محدودیتونو لرې کول،
هیڅ موجود په بل موجود کې نه فنا کېږي. دا نړۍ د تبدیل نړۍ ده، هېڅ موجود نه فنا کېږي.
یعنې فنا موجودي نه، بلکې معرفتي فنا دی.
په پای کې انسان پوهېږي چې تیروتنه کړې وه؛ هغه مقید ته د مطلق په څېر کتل، خو حقیقت کې مطلق نه و[1].
[کله چې انسان یو محدود یا قید شوی شی (لکه یو ځانګړی حالت، شی، یا نظر) د مطلق حقیقت په څېر وګڼي، نو دا تیروتنه ده.
- یعنې هغه شی په خپله محدود دی، د مطلق بشپړتیا او لامحدودیت خاوند نه دی.
- انسان په دې باور دی چې دا محدود شی ټول حقیقت دی، او دا د معرفت ناسم ادراک ښيي.
- حقیقت دا دی چې یوازې مطلق ذات یا مطلق حقیقت لامحدود او بې قیده دی، نه هغه محدود شیان چې موږ یې ګورو یا پرې تمرکز کوو.
په لنډه توګه: انسان کله ناکله محدود شیان د مطلق په توګه اخلي، خو ریښتینی مطلق یوازې هغه دی چې له هر قید او حد څخه آزاد وي. ]
رسول الله (ص) وايي چې د انسان روح نه فنا کېږي، بلکې له یوه حاله بل ته ځي:
مَا خُلِقْتُمْ لِلْفَنَاءِ، بَلْ خُلِقْتُمْ لِلْبَقَاءِ، وَإِنَّمَا تَنْتَقِلُونَ مِنْ دَارٍ إِلَى دَارٍ- تاسو د فنا (نېستۍ) لپاره نه یی پیدا شوي، بلکې د بقا لپاره پیدا شوي یې؛ یوازې له یوه کوره بل کور ته لېږدول کېږئ. (احیاء علوم الدین – امام غزالي.)
دا د دې خبرې تایید دی چې هیڅ موجود نه عدم کېږي.
فنا د موجوداتو مادي له منځه تلل نه دي، بلکې د انسان د پوهې (معرفت) هغه مرحله ده چې د مقیداتو له پردې اخوا مطلق حقیقت وویني. دا هماغه د «شرح صدر» مقام دی چې زړه له تنګو قیدونو وځي او د لایتناهي نور په پراختیا کې ډوبېږي.
مولانا
که درون سینه شرحت دادهایم
شرح اندر سینهات بنهادهایم
که مو سینه کې درته شرح (پراختیا او رڼا) درکړې وي، نو پوه شه چې دا شرح او د حقیقت پېژندنه مو ستا په خپله سینه کې ایښې ده. (یعنې د حقیقت پوهه له بهر څخه نه، بلکې ستا په خپل باطن کې ده).
یعنې هغه پوهه او وضاحت چې ته یې د روح او زړه د پراخېدو لپاره غواړې، لا مخکې ستا په زړه کې نغښتې دي.
صدر یعنې: عقل، خرد، شهود او حضور
انشراح یعنې: خلاصون او پراخوالی، یعنې له قیدونو او تړاوونو خلاصون ، یعنې له ټولو محدودیتونو، تعلقاتو او قیودو تیرېدل.
شرح صدر[2] یواځې بې له معرفته بله مانا نه لري
[شرح صدر د زړه د پراخېدو او د روح د خلاصون مفهوم لري، چې له هر ډول محدود او بندیزه ازاد وي.]
مولانا :
چشمهٔ شیرست در تو بیکنار
تو چرا میشیر جویی از تغا
چشمهٔ شیرست در تو بیکنار
یعنې په تا کې د شیدو یوه ناپایه چینه ده ،
مطلب دا چې د حقیقت، معرفت او کمال سرچینه ستا په خپل وجود کې ده.
تو چرا میشیر جویی از تغا
یعنې: نو ولې بیا ته شیدې په کاسې، لوښي یا کوچني ظرف کې څخه لټوې؟
مطلب دا چې په بهر، محدودو او کمزورو وسیلو کې ولې د حقیقت لټه کوې؟
لنډه دا چې:
مولانا وايي:
هغه څه چې ته یې لټوې (معرفت، حقیقت، حضور)، ستا په دننه کې شته.
ته بېحده چینې لرې، خو خپله یې نه وینې او له بهرنیو، محدودو لارو یې غواړې.
شیدې خواړه دي، او معرفت هم خواړه دی — دا د انسان په باطن کې راخوټېږي او بهېږي.
کله چې ته د شیدو سرچینه ومومې، بیا نور اړتیا نشته چې په کاسې یا لوښي (تغا) پسې ولاړ شې.
موږ ډېر وخت په کاسې او باديې پسې ټینګ شو، خو اصلي شیدې (معرفت او حقیقت) مو پرېښودې او نه یې ترلاسه کوو.
اصلي حقیقت او معرفت زموږ په دننه کې موجود دی، خو موږ یې بهر په محدودو شیانو کې لټو.
مولانا وايي :
در نگر در شرح دل در اندرون
تا نیاید طعنهٔ لا تبصرون
مولانا وايي :
د حقیقت او معرفت تجربه یوازې په باطن کې د ژورې کتنې او د زړه د پراخوالي له لارې کېږي، نه یوازې په ظاهري پوهه یا لفظي زده کړه.
هغه چې دا شرح او وضاحت نه لري، حقیقت ته لاسرسی نه لري.
په هر انسان کې دا د معرفت چینه شته. حقیقت یو دی، خو قالبونه لري.
فیلسوف دا حقیقت د فلسفې په قالب کې وړاندې کوي.
شاعر دا حقیقت د شعر په قالب څرګندوي.
هر څوک د خپلې برخې، استعداد او ظرفیت له مخې دې حقیقت ته رسیږي.
د باطني شتمنۍ (شرح صدر) په اړه رسول الله (ص) وایي چې حقیقي شتمني په بهرنیو وسایلو کې نه، بلکې په زړه کې ده:
لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ، وَلَكِنَّ الْغِنَى غِنَى النَّفْسِ – شتمني د مال او وسایلو په ډېرښت نه ده، بلکې حقیقي شتمني د نفس (زړه) بېنیازي او غنا ده. (صحیح بخاري – کتاب الرقاق؛ صحیح مسلم.)
حضرت علي (ک) وایي چې د علم او حقیقت سرچینه په خپله ستا په وجود کې ده:
دَوَاؤُكَ فِيكَ وَ مَا تُبْصِرُ، وَ دَاؤُكَ مِنْكَ وَ مَا تَشْعُرُ – ستا درمل په تا کې دي خو ته یې نه وینې، او ستا درد له تا څخه دی خو ته یې نه احساسوې(دیوان الامام علي )
انسان یوه «جامع نسخه» ده. هغه څه چې په آفاق (بهرنۍ نړۍ) کې دي، یوازې د هغه څه یو کوچنی سیوری دی چې د انسان په انفس (باطن) کې شتون لري. ریښتینی سالک هغه دی چې د خپل باطن په سمندر کې غوټه شي او د «شرحِ صدر» له لارې حقیقي مستي ومومي. انسان یو داسې «کوزه» ده چې د «سمندر» مانا پکې ځای شوې ده. کله چې انسان د خپل زړه «شرح» ومومي، نو پوهېږي چې د کایناتو ټول غرونه او سمندرونه د ده د باطني مستۍ یو کوچنی انځور دی.
د فرعون او حلاج انانیت
که ځانوینی یې، نو حقوینی نه یې. او که حقوینی یې، نو ځانوینی نه یې.
ځانوینی، خپل ځان د حق په ځای ویني .څوک چې حقوینی وي، حق د خپل ځان په ځای ویني؛ یعنې نور خپل ځان بېل نه ګڼي، بلکې خپله حقاني کېږي.
او ولې انبیا او اولیا حق دي؟ ځکه چې هغوی خپل انانیت له لاسه ورکړی، خپل ځان یې پرېښی او پخپله د حق بڼه ګرځېدلي دي.
ایمان، یعنې د زړه تړل ؛ یعنې انسان خپل ټول وجود په یوه ځای پورې تړي، مؤمن هغه دی چې خپل زړه سم ځای پورې وتړي. ایمان بې له زړه تړلو بل څه نه دي.
باید پوه شو چې په څه پورې زړه تړو؛ دلته عقل اړین دی.
ایمان هماغه عقل دی، او عقل هماغه ایمان دی. او هغه ځای چې زړه باید ورپورې وتړل شي، هغه خدای دی.
ایمان په فلسفې، کلام یا صوفیانه طریقو نه ترلاسه کېږي؛ بلکې یوازې د خدای په آیتونو کې په غور او تفکر ترلاسه کېږي.
متکلمین د شخړی او جدل خلک دي، فلاسفه د بحث خلک دي، صوفیان د صوفي تصوراتو بنديان دي؛ دا ټول د ځان په بند کې دي.
دلته الهي رڼا، پوهې او عقلانیت ته اړتیا ده، او د ملکوت په اړه غور او ژوره فکر کول اړین دي.
عقل، ملکوتي دی، خبره یې ملوکتي ده او ملکوت ته لار لري.
عقل له مادې نه دی راغلی. انسان ولې ملکوتي دی؟ ځکه چې عقل لري. حیوان ملکوتي نه دی، ځکه عقل نه لري.
یعنې خپل ځان ارزانه مه پلوره.
په څه پورې چې زړه وتړې، هماغه به یې، خو په دې پورې اړه لري چې په څه دې زړه تړلی.
وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (یوسف/۱۰۶) = او دوی ډېر شرک ککړي ایمانوال دي
ظاهر یې مسلمان، خو باطن یې کافر دی، ځکه چې په زړه کې زرګونه بندیزونه، هوا او هوسونه لري.
دلته په ځان کې غور کول اړین دي؛ خپل ځان وپېژنه، او د شیطان په بندیز کې مه پاتې کېږه.
که خپل ځان وپېژنې، د شیطانو په منګولو کې نه پاتې کېږې.
مسلمان حکیم، عارف او فیلسوف صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازی به ملاصدرا مشهور وايي:
« دا چې د « وَهُمْ مُشْرِكُونَ » په څېر نشئ، نو لاندې درې ټکو ته پاملرنه وکړئ:
شتمنۍ پسې مه ځه.
شهرت او مقام پسې مه ځه.
ګناه مه کوه. »
عقل هغه ملکوتي زینه ده چې بنده له مادي اسارته وباسي. کله چې انسان د خدای په آیتونو کې تفکر کوي، هغه یو داسې ډاډ (ایمان) ته رسېږي چې نه په جدل کې موندل کېږي او نه په خالي تصوراتو کې. په حقیقت کې، ایمان د آګاهانه انتخاب نوم دی.
عقل او نبوت؛ د هستۍ مبداء او د هغې په اړه پوهاوی
له مبداء سره اړیکه بې له پوهاوي (اګاهي) ناممکنه ده. له هستۍ سره دا اړیکه د وحي له لارې ده. وحی نه خیالي، نه حسي او نه وهمي اړیکه ده، حتی یوازې استدلالي عقل هم نه دی. دا یو خورا لطیف او نازک پیوستون دی چې هیڅ ځانګړی شکل ورته نه شي ټاکل کېدی. دا اړیکه د «انباء» (خبر ورکولو) لپاره ده. دا خبر څه دی؟ تر دې بل کوم مهم خبر شته چې انسان ته د هستۍ له مبداء څخه خبر ورسیږي؟ یوازې کامل انسان (پیغمبر) کولای شي دا خبر راوړي چې د هستۍ پیغام څه دی. دا وحی د انسان د تکمیل، هدایت او نږدېوالي (تقرب) لپاره ده.
د نبوت مانا
نبوت له «انباء» څخه اخیستل شوی چې مانا یې خبر دی. خبر بې له پوهاوي نه وي او پوهاوی بې له عقله ممکن نه دی. هر څوک عقل په یو ډول مانا کوي، خو عقل په خپل حقیقت، ماهیت او اصلي هویت کې له یو شي پرته بل څه نه دی. انسانان د خپل وجود په کچه له عقله برخمن دي، خو ستونزه دا ده چې هر څوک خپل عقل کامل بولي.
مثال: مطلق نور؛ نور یو حقیقت دی، موږ دوه ډوله نور نه لرو. که څه هم په ملیونونو ډوله نورونه لرو، خو حقیقت یې یو دی. په ځمکه، سپوږمۍ او لمر کې نور یو دی، خو د تجلیاتو کچه یې توپیر لري. عقل هم همداسې دی. هر څوک ترې یوه برخه لري، خو اشتباه یې دا ده چې ځان د عقل میزان بولي. انسان باید پوه شي چې دی یوازې د عقل یوه برخه لري او عقل تر دې ډېر لوړ، لوړ او لوړ دی.
حضرت علي (ک) وایي چې پیغمبران د دې لپاره راغلي ترڅو د انسانانو په عقل کې ښخ شوي استعدادونه راوباسي:
وَيُثِيرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ – (پیغمبران راغلي) چې د عقلونو پټه کړاى شوې وسمنې رابرسېره کړي. (: نهجالبلاغه، لومړۍ خطبه)
امام کاظم (رح) عقل او نبوت یو د بل مکمل بولي:
يَا هِشَامُ إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ ع وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ- اې هشامه! خدای پر خلکو دوه حُجتونه لري: ظاهري حجت او باطني حجت. ظاهري حجت رسولان، انبیاء او امامان دي؛ او باطني حجت عقلونه دي. (الکافي، ۱ ټوک، ۱۶ مخ)
د عقل محدودیت او د وحې اړتیا
د انسان لویه تېروتنه دا ده چې خپل عقل مطلق بولي؛ که انسان د خپل عقل پر محدودیت پوه شي، نو د وحې او نبوت پر اړتیا به په سمه توګه سر خلاص کړي.
د انسان تېروتنه دا ده چې خپل ځان د عقل میزان بولي.” که انسان پوه شي چې عقل یې محدود دی، نو د نبوت او وحي (کامل عقل) اړتیا به په رښتیني ډول درک کړي.
وحي له عقله بېله نه، بلکې تر مادي او محدودو عقلونو لوړ، یو لطیف او مطلق پوهاوی (عقلِ کُل) دی چې د ټولې هستۍ پر حقیقت احاطه لري.
وحي له عقله جلا نه ده؛ وحي عین الهي خبر دی. الهي خبر عین اګاهي (پوهاوی) دی. وحي لطیف شوی عقل دی، هغه عقل چې په تعلقاتو کې ښکېل نه دی او تر سياسي، اقتصادي او تخنيکي عقل څخه لوړ دی. وحي «عقلِ کُل» دی او عقلِ کُل یعنې ټوله هستي.
له عقله د تېښتې اصلي علت د خپل عقل مطلق ګڼل دي؛ د انسان عقل یو «جز» دی چې د هستۍ پر «کُل» یوازې هغه وخت پوهېدای شي چې له اصلي سرچینې (سمندر) سره وصل شي.
دا چې ځینې کسان له عقله تښتي، علت یې دا دی چې خپل عقل میزان بولي او هر څه په خپل ځان تلي. که موږ د عقل پراختیا درک کړو، پوه به شو چې هر څه په پوهاوي (اګاهي) کې دي او اګاهي د عقل ملکیت دی. د انسان عقل، «جزوي عقل» دی. کله چې یو جز غواړي په «کُل» پوه شي، نو ستونزه پیدا کیږي. لکه یوه څاڅکی چې غواړي په سمندر پوه شي؛ هغه یوازې هغه وخت پوهیدای شي چې له سمندر سره وصل شي. کله چې څاڅکی له سمندره جلا کړې، نو په سمندر نه پوهیږي.
فلسفي ښوونځي (ایزمونه) د بشري عقل د محدودیت پایله ده؛ اصلي ستونزه د حقیقت په یو چوکاټ کې بندول دي، ځکه کله چې یو څوک ادعا وکړي چې «حقیقت یوازې همدغه دی»، نو خپله اګاهي یې په ناپوهۍ کې بنده کړې ده
د بشر په تاریخ کې هر چا د خپل عقل د برخې په کچه ځانته فلسفي ښوونځي جوړ کړي او نومونه یې ورباندې ایښي، لکه «ایزمونه». دا کلمه (ایزم) هماغه ځای دی چې تاسو عقل پکې محدود کړی دی. د مثال په ډول پوزیتوزیم ، لیبرالیزم، مډرنیزم او داسې نور. ستونزه پخپله په چوکاټ کې نه ده، ستونزه دلته ده چې ووایې: «هر څه همدا دي او بس». که داسې دې وویل، نو ځان دې په ناپوهۍ کې بندي کړ.
وحي په هېڅ محدود چوکاټ (ایزم) کې نه راګېرېږي، ځکه دا یو لایتناهي حقیقت دی چې انساني عقل ته له مادي محدودیتونو هاخوا د نامحدود سیر او پرمختګ لاره پرانیزي.
وحي تر دې ایزمونو لوړه ده؛ موږ «وحیانیزم» نه لرو، ځکه وحی، ایزم نه لري او تر لایتناهي پورې ځي. وحی تر ایزمونو پورته تګ دی او هلته د عقل د سیر لپاره هیڅ محدودیت نشته.
عشق د عقل لطافت دی
مولانا وايي چې عشق د عقل لطافت دی.
غیر این معقولها معقولها
یابی اندر عشق با فر و بها
غیر این عقل تو حق را عقلهاست
که بدان تدبیر اسباب سماست
تر دې عقلونو پرته نور عقلونه هم شته چې په عشق کې پیدا کیږي. د خدای لپاره داسې عقلونه شته چې د اسمانونو تدبیر پرې کوي.
د عقل کلمه له «عقال» (تړلو) څخه اخیستل شوې، یعنې هغه چوکاټ چې تړل شوی وي (ایزم). له همدې امله خدای ته «عاقل» نه وایو، خو «عالم» ورته وایو؛ که څه هم علم بې له عقله نه کیږي، ځکه علم د عقل ظهور دی.
مام صادق (رح) وایي چې عقل لومړنی روحاني موجود دی چې محدودیت نه پېژني:
إنَّ اللهَ خَلَقَ العَقلَ وهُوَ أوَّلُ خَلقٍ مِنَ الرُّوحانِيِّينَ – خدای عقل پیدا کړ او هغه له روحاني موجوداتو څخه لومړنی تخلیق و (الکافي، ۱ ټوک، ۲۱، مخ د عقل او جهل لښکرې)
حضرت علي (ع) په نهجالبلاغه کې خدای په «عاقل» نه بلکې په «عالم» یادوي او وایي چې د هغه علم له محدودیت (عقال) پاک دی:
خدای عالم وه، چې لا کوم معلوم شتون نه درلود، پالونکی وه، چې لا ښکارنده نه وه، وسمن وه، چې لا څه نه وه، چې وسمني یې ورسره وسنجوي. (نهجالبلاغه، ۱۵۲ خطبه)
“وحی، ایزم نه لري” دا خورا ژوره خبره ده؛ ځکه ایزم د انسان لخوا جوړ شوی یو “چارچوکاټ” دی، خو وحي د خدای لخوا رالېږل شوې “رڼا” ده چې هیڅ چارچوکاټ یې نشي محدودولی.
عاقل هغه دی چې پوه شي چې عقل یې په حقیقت کې د خدای د علم ظهور دی.
کله چې عقل له خپلو مادي زولنو (عقال) خلاص شي، هماغه “لطافت” پیدا کوي چې ورته وحي یا په انساني کچه “عشق” ویل کیږي.
جزوي عقل (چې په دنیوي چارو کې بند وي) نشي کولای د هستۍ کُل درک کړي، تر هغه چې د عشق په رڼا تلطیف نشي.
[1] کله چې انسان یو محدود یا قید شوی شی (لکه یو ځانګړی حالت، شی، یا نظر) د مطلق حقیقت په څېر وګڼي، نو دا تیروتنه ده.
- یعنې هغه شی په خپله محدود دی، د مطلق بشپړتیا او لامحدودیت خاوند نه دی.
- انسان په دې باور دی چې دا محدود شی ټول حقیقت دی، او دا د معرفت ناسم ادراک ښيي.
- حقیقت دا دی چې یوازې مطلق ذات یا مطلق حقیقت لامحدود او بې قیده دی، نه هغه محدود شیان چې موږ یې ګورو یا پرې تمرکز کوو.
په لنډه توګه: انسان کله ناکله محدود شیان د مطلق په توګه اخلي، خو ریښتینی مطلق یوازې هغه دی چې له هر قید او حد څخه آزاد وي.
[2] دا د زړه د پراخېدو او د روح د خلاصون مفهوم لري، چې له هر ډول محدود او بندیزه ازاد وي.