بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ محمدي رڼا ؛ د هستۍ، معرفت او د کامل انسان حقیقت د لیکنې لنډیز دا علمي او عرفاني لیکنه د اسلامي تصوف او د حمزه بابا د تصوفي شاعرۍ په رڼا کې د هستۍ د پیدایښت رازونه، د کائناتو نظام او په نظامِ وجود کې د کامل انسان او حقیقتِ محمدیه […]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
محمدي رڼا ؛ د هستۍ، معرفت او د کامل انسان حقیقت
د لیکنې لنډیز
دا علمي او عرفاني لیکنه د اسلامي تصوف او د حمزه بابا د تصوفي شاعرۍ په رڼا کې د هستۍ د پیدایښت رازونه، د کائناتو نظام او په نظامِ وجود کې د کامل انسان او حقیقتِ محمدیه محوري او بنسټیز مقام څېړي. په لیکنه کې ثابت شوي چې کائنات د تصادف محصول نه دی، بلکې د لوی خدای (ج) د علم ظهور او د عقل او خرد پر بنسټ لیکل شوی یو داسې ستر کتاب دی چې انسان یې د پوهې لړلیک او لارښود ګڼل کېږي.
د حقیقتِ محمدیه تفصیلي رڼا او د لیکنې اصلي محورونه:
- حقیقتِ محمدیه؛ د هستۍ منشا او ازلي نور: په لیکنه کې د نبوي حدیث («اول ما خلق الله نوري») په رڼا کې روښانه شوې چې د رسول الله (ص) نوراني حقیقت د مادي نړۍ، وخت، مکان او حتی د “بېګ بېنګ” تر نقطې وړاندې شتون درلود. دا حقیقت د خدای پاک د ذات د پټو رازونو او انوارو تر ټولو لومړۍ او کامله هېنداره ده چې ټول خلقت ترې رامنځته شوی دی.
- د نبوت او ولایت د لړۍ سرچینه (بابا توب): د حمزه بابا د الهام بښونکو بیتونو له مخې، حقیقتِ محمدیه یو واحد ازلي نور دی. د حضرت ادم (ع) څخه نیولې تر عیسی (ع) پورې د ټولو تېرو انبیاوو، او له هغوی وروسته د اولیاوو او د زمانې د امام وجودونه او شریعتونه د همدې یوې اصلي سرچینې بېلابېلې رنګینې جلوې دي؛ له همدې امله محمد (ص) د ټولو انبیاوو “آقا او بابا” (معنوي پلار او رېښه) دی.
حمزه بابا وايي :
هغه نور او عقل کل چې علت و د ممکن
چې صورت و د ممکن چې بابا و د هر چا
کلیت کې شوه ښکاره، کړه پاک رب یې ننداره
بل شو چا ورته کتی کُل د کُل وه نظاره
یو احد وه، بل احمد و، په میم سره جدا
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
- د هستۍ ابتداء او منتها (خاتمیت): د تصوف او د حمزه بابا د لید له مخې، دا نور د کائناتو دایرې ته د وجود ورکولو علت (ابتداء) ده او په تاریخ کې د رسول الله (ص) د مبارک وجود په ښکاره کېدو او خاتمیت سره دا دایره خپل تر ټولو لوړ کمال او هدف (منتها) ته ورسېده. د نبوت له ختمېدو وروسته، د دغه کمال برکت د امامت او ولایت په بڼه جاري دی.
حمزه بابا وايي :
محمد د معرفت هغه نقطه ده
د هستۍ چې هم د دې نه ابتداء ده
دایره چې د هستۍ شوه مکمله
بیا هم هغه نقطه ګوره منتها ده
- امام زمان د کتاب قیم او مقوم: د حقیقتِ محمدیه د همدې جاري سلسلې په دوام، په هره زمانه کې د یو معصوم حجت او کامل انسان وجود اړین دی. د زمانې امام د نړۍ “مقوم” (ثبات ورکوونکی) او د الهي فیض واسطه دی چې د روح په څېر د کائناتو نظام له شیندل کېدو ساتي.
- د ابدي باران تمثیل (خورېږي او ورېږي): د حمزه بابا د شاهکار بند («رڼا وه که تیاره چې د ازل او د ابد وه…») په تفسیر کې ښودل شوي چې دا محمدي نور او الهي رحمت لکه یو داسې تلپاتی باران دی چې په تېرو، اوسنیو او راتلونکو زمانو کې په پرله پسې ډول په کائنات کې «خورېږي او ورېږي» ترڅو د نېکانو زړونه د معرفت او هدایت په ګلانو زرغون کړي.
لړلیک
د شیانو د شتون څلور اړخونه (عین، ذهن، لفظ او لیک) 9
نړۍ د خدای د کلام او علم ظهور. 10
انسان د خلقت د لوی کتاب رغنده لنډیز. 11
د هستۍ تکویني نظام او د مهدي اخر زمان مقوم او مانیز مقام 14
د نړۍ قیم او مقوم څه مانا لري؟. 14
مقوم (بنسټ او پایښت ورکوونکی): 14
د “بالغه او کامله حجت” دیني اړتیا 15
د امام زمان علمي او مانیز مقام 15
د کائناتو د کتاب قیم او په کلامي فلسفه کې د کامل انسان (حجت) اړتیا 15
امام زمان؛ د هستۍ فهرست او د الهي فیض واسطه. 16
د هستۍ فهرست (د کایناتو د حقایقو مجمل بڼه) 16
د الهي فیض تکویني واسطه (د نظام مقوم توب) 17
له حضرت ادم (ع) څخه تر امام زمان پورې د حکمت لړۍ.. 17
د ازل او ابد ترمنځ د حقیقتِ محمدیه منشا 20
د تلپاتې کمال او جاویدان خرد جریان. 20
د انبیاوو د رسالت مانیزه منشاء. 21
د انبیاوو د نور مظهر او د هغوی بابا توب.. 21
د کائناتو د پیدایښت او مانا علت.. 22
وحدتِ وجود او د کامل انسان تجلي. 23
محمد (ص) د هستۍ ابتداء او لومړنۍ نقطه (قوسِ نزول) 24
محمد (ص) د هستۍ منتها او پای (قوسِ صعود) 24
د رب د ذات او د محمد (ص) د حقیقت مانیز تړاو. 25
د کایناتو د پسرلي او د مانا رامنځته کېدل. 25
د “مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ” د قرآني حقیقت ثبوت.. 26
د اشیاوو د حقیقتونو څرګندېدل (هستي پېژندنه) 26
د انسان د خلافت تکمیل او خاتمیت.. 26
په واحده مانیزه لاره کې د ټولو لارو مدغم کېدل. 27
د کائناتي نوبهار او تهذیب رامنځته کېدل. 28
د زړونو روښانتیا او د فاران تجلي. 28
د محمدي نور تاریخي او تلپاتې غځېدل (قوسِ نزول او صعود) 30
د الهي فیض او د کائناتو د بقا واسطه (د نظام مقوم توب) 30
ویینې ته د ننوتو دریڅه
هره نړۍ چې موږ یې وینو، هره نښه چې مو سترګو ته درېږي، هره مانا چې مو په ذهن کې راټوکېږي او هره پوښتنه چې د انسان له باطنه راپورته کېږي، په حقیقت کې د یوه لوی او ژور کتاب د پاڼو په څېر ده؛ داسې کتاب چې نه یې د پیل پاڼه د انسان په لاس لیکل شوې او نه یې د پای کرښه د انسان په قلم ایستل شوې. انسان په همدې ستر کتاب کې ژوند کوي، له همدې کتابه پوښتنې کوي، د همدې کتاب له نښو د حقیقت د پېژندلو هڅه کوي او بیا کله ناکله خپله هم د همدې کتاب د یوې نښې په توګه ځان کشفوي. له همدې ځایه د «قیم کتاب» د اند بنسټیزه پوښتنه راولاړېږي: که کائنات یو کتاب وي، نو د دې کتاب لیکوال څوک دی، د دې کتاب لړلیک څه دی، او قیم (قایم ساتونکی) یې څوک دی؟
د دې لیکنې اندیز یون له همدې پوښتنې پیلېږي؛ خو د دې پوښتنې ځواب یوازې په یوه ساده تعریف کې نه راټولېږي. دلته کتاب یوازې د کاغذ پر مخ لیکل شوی متن نه ، بلکې د وجود هغه پراخه ساحه ده چې فکر، ذهن، وینا، لیکنه او عیني واقعیت پکې یو له بل سره اړیکه پیدا کوي. د لیکنې په پیل کې د وجود د بېلابېلو پړاوونو ویینه همدا مانا روښانوي چې حقیقت تر ذهن، لفظ او لیکنې مخکې خپل عیني مقام لري؛ او انسان د فکر، وینا او لیکنې له لارې د هغه حقیقت د درک او بیان هڅه کوي. په همدې اساس، کائنات هم یوازې یوه توکیزه ټولګه نه؛ بلکې د مانا، نظم، علم او حکمت یوه لویه ننداره ده.
کله چې انسان د کائناتو دې ستر کتاب ته په فکر او تدبر وګوري، نو د تصادف او ګډوډۍ پر ځای نظم، انسجام او حکمت ویني. د لیکنې له لیدلوري، دا نړۍ د الهي علم، کلام او کتابت ظهور دی؛ یعنې کائنات د داسې حقیقت مکتوب صورت دی چې سرچینه یې له علم او عقل سره تړلې ده. د «كُنْ فَيَكُونُ » تصور هم په همدې اندیزې لړۍ کې د علم، کلام او تحقق ترمنځ د اړیکې یوه ژوره مانا وړاندې کوي. نو ځکه ، د پنځون یا خلقت هره ذره یوازې یوه توکیز یا مادي موجود نه ؛ بلکې د یوه معنا لرونکي غونډال یا نظام نښه ده، او د دې نظام لوستل د انسان له فکري او معرفتي مسؤلیتونو دی.
خو دلته یوه بله ژوره پوښتنه راولاړېږي: که کائنات یو کتاب وي، نو د دې کتاب لړلیک چېری دی؟ د دې لیکنې ځواب انسان ته متوجه کېږي. انسان د خلقت د لوی کتاب لړلیک دی؛ ځکه د کائناتو هغه پراخ حقیقتونه چې په نړۍ کې په تفصیل سره خپاره دي، د انسان په وجود کې په اجمالي بڼه انعکاس مومي. انسان له همدې امله یوازې د خاورې یو موجود نه دی؛ هغه د ملک او ملکوت، ناسوت او معنوي مراتبو ترمنځ یو جامع وجود دی. په هغه کې د پورته او ښکته، مادي او معنوي، غریزې او عقلي، ظاهر او باطن بېلابېل پړاوونه سره راټولېږي.
له همدې امله، د «انسان» اصطلاح هم په دې لیکنه کې د هر عادي فرد په مانا نه ده کارول شوې. بحث د کامل انسان پر چورلیز یا محور راڅرخي؛ هغه انسان چې د کائناتو د کتاب د لوستلو، د هغه د رمزونو د درک کولو او د هغه د مانا د ساتلو وړتیا لري. په همدې مانا، انبیاء او اولیاء د کامل انسان مصادیق ګڼل شوي او د کائناتو د کتاب «قیم» ورسره تړل شوی دی. که نړۍ کتاب وي، نو قیم هغه څوک دی چې د دې کتاب حقیقت، نظم، مانا او مقصد درک کوي او د هغه د مانا د ساتنې وړتیا لري.
د دې ویینې له همدې ځایه د قیم او مقوم مسئله خپل ځانګړی اهمیت پیدا کوي. قیم یوازې ساتونکی نه دی؛ مقوم هغه بنسټ دی چې د یوه شي وجود، ثبات او پایښت ورپورې تړل کېږي. په همدې تعبیر کې د امام زمان مقام د کائناتو د کتاب له قیم او مقوم سره تړل کېږي. لیکنه دا تصور داسې وړاندې کوي چې د حق تعالی بالغه او کامله حجت باید په نړۍ کې موجوده وي، ځکه نړۍ یوازې د مادي موجوداتو ټولګه نه ؛ بلکې یو ماناداره کتاب دی او مانا داره کتاب قیم او لړلیک غواړي.
له همدې ځایه د امام زمان د مقام ویینه د لیکنې له مهمو فکري محورونو ګرځي. امام د کائناتو د کتاب قیم، د نظام مقوم او د الهي فیض د پیوستون کړۍ ګڼل کېږي. د دې لیدلوري له مخې، الهي فیض او رحمت د کامل انسان له لارې د مخلوقاتو ترمنځ جریان پیدا کوي؛ او که څه هم امام زمان په ظاهري حضور کې له سترګو پټ وي، د هغه مقام د لمر په څېر تشبیه کېږي چې که د ورېځو تر شا پټ هم وي، رڼا او تودوخه یې له نړۍ نه پرېکېږي. په دې توګه، غیبت د فیض د انقطاع په مانا نه، بلکې د ظاهري حضور د نه لیدل کېدو په مانا راځي.
دا ویینه بیا د حکمت له تاریخي لړۍ سره یو ځای کېږي. د لیکنې په اندیز لید کې حکمت داسې حقیقت نه دی چې د یوې ځانګړې زمانې یا یوې ځانګړې جغرافیې ملکیت وي. د آدم(ع) له پیله تر وروستۍ زمانه پورې د حکمت، معرفت او ولایت یوه لړۍ تصور کېږي؛ داسې لړۍ چې په هره دوره کې د حق د معرفت، عقل او هدایت یوه جلوه وړاندې کوي. په دې مانا، د حکمت ژوند د زمانې له بدلون سره نه مري، بلکې د هغه جلوې او د هغه د ظهور بڼې بدلېږي.
همدلته د لیکنې بحث د جاویدان خرد او د عقل له مسئلې سره نښلي. عقل په دې لید کې یوازې د انسان یوه ذهني قوه نه، بلکې د یوه تلپاتې حقیقت په توګه اوڅارېږي؛ داسې عقل چې په بېلابېلو زمانو کې بېلابېلې جلوې لري.
د رسول الله(ص) په اړه د عقل او نور بحث هم له همدې ځایه خپل ژور مفهوم پیدا کوي. د کامل انسان وجود د عقل د ظهور تر ټولو بشپړه نښه ګڼل کېږي، او له همدې امله د کامل انسان او د کائناتو د کتاب د قیم ترمنځ اړیکه لا پسې ټینګېږي.
او دلته د دې لیکنې یو له تر ټولو ژورو او اساسي مفاهیمو ، یعنې «حقیقتِ محمدیه»، د ویینې په مرکز کې راڅرګندېږي.
حقیقتِ محمدیه نور دی. که نور د زمان او مکان په حدودو کې نه راګېریږي، نو حقیقت محمدیه هم د یوه ځانګړي تاریخي وخت او جغرافیایي ځای په چوکاټ کې نه محدودېږي؛ بلکې په ټولو زمانو کې خپل شتون لري او په هره دوره کې بېلابېلې جلوې او ښکارندویان لري. په دې تعبیر کې محمدي حقیقت یوازې د تاریخ د یوه پړاو نوم نه، بلکې د نور، عقل او کمال هغه حقیقت دی چې د زمانو په اوږدو کې د بېلابېلو جلوو له لارې خپل حضور څرګندوي.
له همدې لیدلوري څخه د رسول الله(صلی الله علیه و آله وسلم) د مقام په اړه نورانیت او عقلانیت دوه سره تړلي اړخونه دي. پیغمبر(ص) د نورانیت کمال او د عقل کمال دی؛ او همدا کمال د خاتمیت مانا روښانوي. که کمال ته رسېدل نه وای، د خاتمیت مفهوم به هم په خپل بشپړ معنوي وزن نه شو درېدلی. خاتمیت دلته یوازې د نبوت د زماني پای په معنا نه، بلکې د کمال تر وروستي حد پورې د رسېدو په معنا تعبیر شوی دی: یعنې د نبوت په بڼه له دې وروسته بل کمال نه راځي؛ بلکې د همدې کمال جلوې او تجلیات د نړۍ په اوږدو کې خپل جریان ته دوام ورکوي.
دا ټکی د لیکنې د ټول فکري جوړښت لپاره ځانګړی اهمیت لري؛ ځکه له خاتمیت سره د کمال دروازه نه تړل کېږي، بلکې د کمال د تجلیاتو بڼه بدلېږي. د نبوت دوره خپل کمال ته رسېږي، خو نور، عقل، حکمت او فیض په نړۍ کې خپل ظهور ته دوام ورکوي. له همدې امله انبیاء او اولیاء د همدغه واحد نور بېلابېلې جلوې ګڼل کېږي. په دې لید کې د آدم(ع)، ابراهیم(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع) او نورو الهي لارښوونکو د رسالتونو ترمنځ ژوره معنوي اړیکه پیدا کېږي؛ هغوی د یوه واحد حقیقت بېلابېل ظهورونه دي.
د حمزه بابا عرفاني شعر همدا مانا په شاعرانه ژبه لا روښانه کوي:
رڼا وه که تیاره چې د ازل او د ابد وه
مقدار او اندازه که څه د حد که لاحده وه
منشاء کې د نقطې نه تر الف که مد وه
په دې کې وه موجوده دا جلوه د محمد وه
خوره شوه لا خورېږي لا به لاپسې خورېږي
ورېږي زرغونېږي لا به لا پسې وریږي
د دې شعر په فکري تفسیر کې د حقیقت محمدیه نور د ازل او ابد ترمنځ د زماني قید تابع نه دی؛ د خلقت له لومړنیو رمزونو څخه تر راتلونکو زمانو پورې د هغه د جلوې او تجلي لړۍ غځېږي. د «خوره شوه، لا خورېږي، لا به لا خپرېږي» تعبیر د همدې دوام تصویر دی؛ یعنې هغه محمدي نور په تاریخي بهیر کې په بېلابېلو انبیاوو او اولیاوو کې جلوه کوي، او له خاتمیت وروسته هم د امامت او ولایت په بڼه د فیض، هدایت او معنوي ژوند جریان نه پرې کېږي.
همدا ځای د محمدي نور او جاویدان خرد اړیکه هم څرګندوي. د لیکنې په تعبیر، حقیقت محمدیه د کائناتو د کتاب له روح، معنا او عقل سره تړاو لري. هغه نور چې د انبیاوو په وجودونو کې بېلابېلې جلوې لري، د کائناتو د معنا، هدایت او معرفت د دوام وسیله ګرځي. له همدې امله، د رسول الله(صلی الله علیه و آله وسلم) مقام یوازې د یوه تاریخي رسالت په محدوده کې نه تشریح کېږي؛ بلکې د هغه حقیقت د انبیاوو د رسالتونو، د حکمت د جریان او د انسان د معنوي تکامل په یوه پراخه لړۍ کې لیدل کېږي.
په همدې فکري افق کې د حمزه بابا دا بیتونه هم ځانګړی مقام لري:
فطرت یو تبسم دی په عرفان د محمد
یو کیف دی پسرلی د ګلستان د محمد
څرګند د دوی له نوره شو یووالی د وجود
هر څیز شو آیینه ځان ته حیران د محمد
دلته فطرت یوازې بې روحه طبیعي نظام نه دی؛ بلکې د علم، عرفان، نظم او معنا یوه جلوه ده. کائنات د کامل انسان د حقیقت په وړاندې د هندارې په څېر انځورېږي، او هغه څه چې په کائناتو کې په تفصیل سره خپاره دي، د کامل انسان په وجود کې په اجمالي بڼه راټولېږي. په همدې اساس، انسان د کائناتو د کتاب فهرست دی او کامل انسان د دغه فهرست د مانا تر ټولو بشپړه نښه.
د حقیقت محمدیه بحث له وحدت وجود سره هم په همدې ځای کې اړیکه پیدا کوي. که کائنات د یوه واحد حقیقت له سرچینې د ظهور بېلابېل پړاوونه وي، نو د وجود د بېلابېلو صورتونو تر شا د یوه واحد حقیقت تصور رامنځته کېږي. د حمزه بابا په ژبه، کائنات داسې هنداره ده چې په کې د محمدي نور حقیقت خپل بېلابېل انعکاسونه ویني. له همدې امله «یووالی د وجود» تعبیر یوازې شاعرانه ښکلا نه ده؛ بلکې د لیکنې د معرفتي او عرفاني بحث یوه مهمه برخه جوړوي.
د دې ټول بحث پایله بیا د نزول او صعود په هغه دایروي تصور کې راټولېږي چې د لیکنې په وروستیو برخو کې اوڅارېږي: حضرت محمد(صلی الله علیه و آله وسلم) د هستۍ د ابتداء او د هغې د منتها د نقطې په توګه انځورېږي؛ د معرفت او وجود د دایرې پیل او پای دواړه له همدې نقطې سره تړل کېږي. د خلقت لړۍ له یوې نقطې پیلېږي، په بېلابېلو پړاوونو کې غځېږي، او بیا د کمال پر لور بېرته خپل اصل ته نږدې کېږي. په همدې مانا، خاتمیت د دې دایرې د تکمیل مقام دی.
د رسول الله(ص) په وجود کې د انسان د خلافت د تکمیل مسئله هم له همدې کمال سره تړل کېږي. د حمزه بابا په شعر کې د ټولو لارو په یوه لار کې مدغم کېدل، د نبوي حقیقت د جامعیت یوه شاعرانه نښه ده. د دې لید له مخې، بېلابېلې فکري، عرفاني او نبوي لارې په پای کې د یوه جامع معرفت په افق کې سره راټولېږي؛ او محمدي حقیقت د همدې جامعیت د کمال مقام دی.
کله چې دا نور راڅرګندېږي، نو نړۍ یوازې روښانه کېږي نه، بلکې مانا پیدا کوي. حمزه بابا په خپل شعر کې د محمدي نور ظهور د تیارو د له منځه تلو، د تهذیب د راټوکېدو، د زړونو د روښانتیا او د معرفت د باران له تصویرونو سره تړي. د هغه په شاعرانه بیان کې هغه جهان چې له ظلمت سره ورته والی لري، د محمدي نور په ظهور برېښنا مومي؛ مړ چمن د رحمت له بارانه بیا ژوندی کېږي او د عرفان شمع د انسان د زړه په تاخ کې بلېږي.
همدا راز د «فاران» د تجلي تصویر د دې نور د تاریخي او معنوي ظهور یوه بله مهمه نښه ده. د رسول الله(صلی الله علیه و اله وسلم) د بعثت او وحی له ظهور سره د معرفت نوی افق پرانیستل کېږي؛ د کائناتو د کتاب د لوستلو لپاره د حکمت او عقل نوې ژبه رامنځته کېږي، او هغه نور چې د حق د معرفت سرچینه ګڼل کېږي، د انسان په فردي او ټولنیز ژوند کې د تهذیب، عقلانیت او معنوي ویښتیا سبب ګرځي.
خو د دې نور سفر یوازې تر یوه تاریخي پړاو پورې نه محدودېږي. همدلته د حقیقت محمدیه تر ټولو ژوره معنا بېرته خپل اصلي ځای نیسي: د محمدي نور حقیقت د زمان او مکان په قید کې نه راګېریږي؛ د هغه جلوې په هره دوره کې بېلابېلې دي، خو اصل یې واحد دی. د نبوت کمال خپل خاتمیت ته رسېدلی، خو د هغه کمال تجلیات تر پایه دوام لري. له همدې امله د نبوت له ختمېدو وروسته د هدایت، ولایت، امامت، حکمت او فیض لړۍ د محمدي حقیقت له نور سره په تړاو کې دوام مومي.
په دې ترتیب، «قیم کتاب» یوازې د کائناتو د یوه عرفاني تعریف هڅه نه ده؛ بلکې د وجود، انسان، عقل، نور، نبوت، ولایت، امامت، معرفت او کمال ترمنځ د اړیکې د موندلو یوه فکري هڅه ده. کائنات د کتاب په توګه، انسان د هغه د لړلیک په توګه، کامل انسان د هغه د قیم په توګه، امام زمان د هغه د مقوم او د الهي فیض د واسطې په توګه، او حقیقت محمدیه د نور، عقل او کمال د تلپاتې سرچینې په توګه په یوه واحد فکري نظام کې سره راټولېږي.
په پای کې د دې لیکنې اساسي پیغام شاید په همدې کې راټول شي چې کائنات یوازې د لیدلو شی نه دی؛ د لوستلو کتاب دی. انسان یوازې په دې کتاب کې یوه ذره نه ده؛ د دې کتاب لړلیک هم دی. عقل یوازې د حساب وزله نه ده؛ د حقیقت د لوستلو رڼا ده. کامل انسان یوازې یو فرد نه دی؛ د کتاب قیم او د مانا ساتونکی دی. او حقیقت محمدیه یوازې د تاریخ یوه اصطلاح نه؛ بلکې د نور، عقل او کمال هغه حقیقت دی چې جلوې یې په زمانو کې بدلېږي، خو د حقیقت رڼا یې نه مري.
همدا ځکه د خاتمیت تر شا د پای پر ځای د کمال افق لیدل کېږي؛ د نبوت د ظاهري لړۍ له ختمېدو وروسته د همدغه کمال جلوې او تجلیات دوام مومي، او د محمدي نور د حمزه بابا په وېنا د «ورېدو»، «خپرېدو» او «زرغونېدو» تصویر د انسان او کائناتو د معنوي ژوند تر وروستي پړاو پورې غځېږي. په دې معنا، د «قیم کتاب» بحث له یوه کتاب څخه ډېر، د هستۍ د لوی کتاب د لوستلو، د انسان د خپل حقیقت د موندلو او د محمدي نور په رڼا کې د وجود د معنا د درک کولو یوه بلنه ده.
کتاب څه مانا لري؟
کتاب هغه څه دی چې یو لړ مطالب پکې لیکل کېږي، چاپېږي او د عامو خلکو لاس ته ورځي؛ کتاب د مطالبو لرونکی دی. کتاب هماغه خبرې (سخن) دي چې د لیکنې بڼه یې غوره کړې ده؛ ترڅو چې خبرې او وینا نه وي، کتاب نشته.
د کتابت (لیکنې) او ګفتار (وینا) ترمنځ یوه اړیکه شتون لري، او بیا د ګفتار او اندېښنې (فکر) ترمنځ هم اړیکه شته.
د فکر، وینا او لیکنې ترمنځ چې کومه اړیکه شتون لري، د فکر، وینا، لیکنې او بهرنۍ نړۍ (خارجي واقعیت) ترمنځ هم کټ مټ یوه اړیکه شته.
د شیانو د شتون څلور اړخونه (عین، ذهن، لفظ او لیک)
اسلامي حکماوو په کائيناتو او هستۍ کې یو ښکلی وېش کړی دی:
هستي یې په عیني وجود، ذهني وجود، ګفتاري (لفظي) وجود او کتبي (لیکلي) وجود وېشلې ده.
بېلګه: هغه مېز چې ستاسو مخې ته ایښی دی، یو عیني وجود لري چې په بهرنۍ نړۍ (خارج) کې دی او زموږ د سترګو په وړاندې دی؛ دا عیني دی، یعنې عیناً په خارج کې شتون لري. یو ذهني وجود هم لري، چې زما او ستاسو په ذهن کې دی او موږ د همدې ذهن له لارې دغه عیني مېز ته لاره پیدا کوو؛ که زما او ستاسو ذهن نه وای، نو عیني واقعیت ته مو هم لاره نه درلوده، نو ځکه ذهن او عین سره یوه اړیکه لري چې خورا دقیقه او پېچلې اړیکه ده.
له ذهن څخه خبره (وینا) منځته راځي او موږ د “مېز” کلمه ژبې ته راوړو؛ دا د هغه لفظي وجود دی. نو د مېز عیني وجود په بهر کې دی، ذهني وجود یې زما او ستاسو په ذهن کې دی، لفظي وجود یې هغه دی چې په ژبه او وینا کې راځي او کتبي وجود یې بیا هغه دی چې موږ یې لیکو. دا څلور پړاوونه دي چې یو له بل سره مستقیمه اړیکه لري: عین (واقعیت)، ذهن، لفظ او لیکنه.
دا د یو شي د وجود څلور پړاوونه دي؛ یعنې یو مېز، د عین په نړۍ کې یو وجود لري (د عین نړۍ یعنې له ذهن څخه بهرنۍ نړۍ)، د ذهن په نړۍ کې یو وجود لري (یعنې د هر انسان په ذهن کې)، د وینا او لفظ په نړۍ کې یو وجود لري چې هماغه کارول کېدونکې کلمه ده، او د لیکنې او کتابت په نړۍ کې هم یو وجود لري. دا خبره اسلامي حکماوو کړې چې خورا دقیقه او پخه خبره ده.
البته لفظ او لیکنه قراردادي (تړونیزه) ده؛ موږ لفظ په خپل منځ کې د تړون له مخې وضع کوو، لیکنه هم قراردادي ده؛ له همدې امله الفاظ هم بېلابېل دي او لیکنې هم یو له بل سره توپیر لري.
مګر په ذهن او عین (واقعیت) کې اختلاف نشته؛ ذهن قراردادي نه دی، وینا قراردادي ده او لیکنه قراردادي ده. الفبا مختلف دي او ژبې بېلابېلې دي، خو د ذهن او عین اړیکه قراردادي نه ده.
هېڅوک ذهن د تړون له مخې نه جوړوي، او عین (بهرنی واقعیت) هم قراردادي نه دی، بلکې یو واقعیت دی.
دا څلور پړاوونه زموږ د کتاب په لیکنو کې شتون لري؛ تاسو همدا څلور پړاوونه په ټوله هستۍ او ګرده نړۍ کې پلي کړئ. د هستۍ ټوله نړۍ په پام کې ونیسئ؛ د هستۍ ټوله نړۍ له یو ادراک (پوهې) څخه سرچینه اخلي او ټوله نړۍ د عقل او خرد پر بنسټ رامنځته شوې ده.
کله چې د “ټولې نړۍ” خبره کوو، موخه مو یوازې د ځمکې کُرې نه ده.
نړۍ د خدای د کلام او علم ظهور
که د ټولې نړۍ تر شا عقل او خرد نه وای، نو ګډوډي (اشوب) به و، بېتوازني به وه، یا به یې اصلاً شتون نه درلود او که وای هم، نو بېنظمه او ګډوډ به و.
نو پخپله دا عیني نړۍ، په یو ډول عقل او خرد کې شتون لري او ته به داسې وایې چې دا ټوله نړۍ په حقیقت کې د هغه خرد او عقل په واسطه لیکل شوې (مکتوب) ده.
اصلاً دا نړۍ د خدای کتاب دی او په یوې مانا د خدای کلام (سخن) دی، او په بلې مانا د خدای علم دی.
نړۍ د خدای د علم ظهور دی، د خدای د کلام ظهور دی، او د خدای د لیکنې (کتابت) ظهور دی.
خدای په خپل علم کې د نړۍ مبدا او سرچینه لرله او دا نړۍ د حق تعالی له علم څخه سرچینه اخیستې، نو دا پخپله د حق علم دی چې د یوې وینا (کلام) په واسطه یې فرمایلی دی.
دا یوازې یوه ادعا نه ده، بلکې پخپله قرآن کریم فرمایي: «کُن فَیَکُون»
«کُن» (شه/پیدا شه) وینا او کلام و، که څه هم یو تکویني کلام و.
هر کله چې یې وویل «کُن»، نو سمدستي «فَیَکُون» (نو هغه شو/پیدا شو) شو.
نو هر څه د علم له پړاو څخه وینا او کلام ته راغلل چې هماغه «کُن» دی، او بیا «یَکُون» (عیني وجود) هم شو.
دا څلور واړه پړاوونه په ټوله هستۍ او کائنات کې شتون لري: د حق علم، د حق کلام (سخن)، د حق کتابت (لیکنه)، او پخپله د دې نړۍ عیني واقعیت.
که دا نړۍ يو کتاب ته ورته (تشبېه) کړو، چې پخپله دا نړۍ یو کتاب دی؛ ولې کتاب دی؟ ځکه چې خورا ډېر څیزونه پکې نغښتي دي.
موږ کتاب لولو ترڅو یو لړ اګاهي او پوهه ترلاسه کړو؛ نو د نړۍ دغه کتاب ولولئ! د خلقت کتاب خورا یو ستر کتاب دی؛ کوم مطلب دی چې د خلقت په کتاب کې شتون نلري؟ تاسو کومه داسې پوهه موندلی شئ چې د خلقت په کتاب کې نه وي؟
له دغې امله، ټولې اګاهۍ او پوهې د خلقت په کتاب کې د لوستلو (قرائت) وړ دي.
که موږ یې نه لولو، نو دا زموږ خپله لټي او ناغیړي ده.
این همه نقش عجب بر در و دیوار وجود
هر که فکرت نکند نقش بود بر دیوار
«د وجود په در او دېوال باندې دا ټول هکپک کونکي نقشونه او نښې دي؛ هر هغه څوک چې پکې فکر او تدبر ونه کړي، هغه پخپله پر دېوال باندې د یوه بېساه نقش په څېر دی.»
څوک چې دا کتاب نه لولي، هغه کټ مټ د دېوال پر مخ د هغه نقش په څېر دی چې د لوستلو سواد او پوهه نلري؛ خو په دې نړۍ کې هر څه یو ځانګړی نقش او نښه ده.
انسان د خلقت د لوی کتاب رغنده لنډیز
د هستۍ او نړۍ دا کتاب، یو “قیم” (ساتونکی او پایښت ورکوونکی) لري؛
قیم پهدې مانا چې یو مقوم (بنسټ اېښودونکی)، یا راقم او لیکوال لري چې په یوه لاس لیکل شوی دی.
دا اګاهۍ او پوهې چې د خلقت په کتاب کې شتون لري، یو چا لیکلې دي.
دا ټولې اګاهۍ چې د خلقت دا نړۍ پرې لیکل شوې ده، د حق تعالی د صنع په قلم، د پیدا کوونکي په قلم، د پنځګر یا افریدګار په قلم او د افریدګار په کلمه چې هماغه د «کُن» کلمه ده، لیکل شوې دي؛ یعنې په همدې یو کاف او نون (ک او ن) سره چې «کُن» (شه/پیدا شه) ترې جوړېږي، کونین (دواړه نړۍ ګانې) پیدا کړل.
کونین یعنې د ملک (مادې) او ملکوت (معنی) نړۍ، مانا دا چې ټوله نړۍ.
هر کتاب یو فهرست (نوملړ) لري.
ټول واړه او غټ مطالب چې د هستۍ او خلقت په نړۍ کې نغښتي دي او انسان د دې وړتیا لري چې هغه کشف کړي (او که یې ونکړل، نو لټي یې کړې ده)، دا ټول یو فهرست لري.
د خلقت د نړۍ فهرست (لړلیک) څه شی دی؟
ځواب: د انسان وجود.
مولانا وايي :
ای نسخهٔ نامهٔ الهی که توئی
وی آینهٔ جمال شاهی که توئی
بیرون ز تو نیست هرچه در عالم هست
در خود بطلب هر آنچه خواهی که توئی
«اې د الهي لیکنې او کتاب نسخې چې ته یې! او اې د شاهي (الهي) جمال او ښکلا آینې چې ته یې! په ټوله نړۍ کې چې هر څه شته، هغه له تا څخه بهر نه دي؛ په خپل ځان کې هر هغه څه ولټوه چې غواړې یې، ځکه چې هغه پخپله ته یې»
د انسان وجود، د خلقت د ټولې نړۍ لړلیک یا فهرست دی.
دا د ملکوت، جبروت، ناسوت او هاهوت د نړۍ ګانو فهرست هم دی.
د حق تعالی له مرتبې څخه ښکته (تر حق لاندې مخلوقاتو)، له هماغه اعلا مبدا څخه واخله د حق له سپېڅلي ذات پرته تر دې ځایه، حتی د حق صفات؛ د انسان وجود د حق تعالی د صفاتو فهرست دی.
د حق تعالی ټول صفات په انسان کې مظهر او نښه لري.
نو انسان د خلقت د ټولې نړۍ فهرست دی؛ پهدې مانا چې هر هغه څه چې په کائنات او هستۍ کې په تفصیل سره شته، په مجمل (لنډ او راټول) ډول په انسان کې شتون لري، او څرنګه چې په مجمل ډول په انسان کې شته، نو انسان کولای شي هغه کشف کړي.
که چيرې دا اجمال (راټول شوی حقیقت) په انسان کې نه وای، نو د هغه د کشفولو وړتیا به یې هم نه درلوده.
هېڅ ژوی (حیوان) نشي کولای د نړۍ په ټولو رازونو او اګاهیو باندې پوه شي.
ښايي، پرښته (ملایکه) هم ونشي کولای د هستۍ د نړۍ په ټولو رازونو پوه شي؛ د هغې په یوه برخه کېدای شي پوه شي، ځکه پرښته پاکه او مجرده ده، ناسوتی (مادي او ځمکنی) اړخ نلري، نو د ناسوت له رازونو بیخي خبره نه ده. جبرائیل او میکائیل وپوښتئ چې شهوت څه مانا لري؟ نه پوهېږي، ځکه چې هغوی یې نلري او له شهوت څخه خالي دي.
خو انسان له عقلِ کُل څخه نیولې، تر ټولو له پاکو (منزه کلماتو او حقایقو) څخه واخله تر ټولو ناسوتی، کثیف او حتی تر ټولو ښکته یا داني او پریوتو مطالبو پورې، هر څه په ځان کې لري؛ ځکه هغه د ټولې هستۍ د نړۍ فهرست دی.
کامل انسان
نو ځکه انسان، د کائنات او هستۍ د نړۍ “قیم” (ساتونکی او مقوم) دی. خو کوم انسان؟ نه هغه انسان چې د یوه منګي (کوزې) په اندازه یوازې څو لېتره اوبه پکې ځایېږي؛ بلکې هغه انسان چې د هستۍ سمندر څښي؛ یعنې “کامل انسان” چې د پنځون او پیدایښت په ټولو رازونو پوه او اګاه وي.
کېدای شي وپوښتل شي چې موږ داسې انسان نه لرو؛ ځکه ساینس او علم تر اوسه د خلقت یوازې ځینې رازونه کشف کړي او لا هم د ټولو رازونو د کشفولو لپاره اوږده لاره په مخ کې لري.
هو، علم باید ګام په ګام مخې ته لاړ شي، او که کشف هم وکړي، هغه یوازې د طبیعت رازونه دي.
موږ د هستۍ او کائنات د رازونو په اړه خبرې کوو؛ ساینس او علم که هر څومره زیار وباسي او که خپل پای ته ورسېږي (که څه هم دا پای په “که” او فرضیې سره وایو)، یوازې د طبیعت رازونه کشفولای شي.
خو موږ د هستۍ د حقیقتونو او رازونو په اړه غږېږو؛ ایا انسان کولای شي د هستۍ له رازونو خبر شي؟
هو، کولای شي؛ خو کوم انسان؟
“کامل انسان”.
موږ کامل انسانان لرو چې هغوی انبیاء او اولیاء (د خدای دوستان) دي؛ ځکه هغوی د نړۍ په رازونو پوهېږي. څرنګه چې دا نړۍ د خدای کتاب دی، نو هغوی د دې کتاب “قیم” (ساتونکي او شرحه کوونکي) دي.
د کتاب قیم، یعنې هماغه کامل انسان؛
حکیم یعنې کامل انسان.
کامل انسانان هماغه انبیاء او اولیاء دي، او له هغوی څخه په ټیټو درجو او درېځونو کې د مراتبو د لړۍ له مخې نور کسان هم لرو.
کامل انسان، د کتاب قیم (مقوم او ساتونکی) دی.
د زمانې امام (امام عصر)، د کتاب قیم دی.
د زمانې امام د دې نړۍ قیم دی او د دې نړۍ مقوم (ثبات ورکوونکی او د پایښت لامل) دی.
که د حق تعالی بالغه او کامله حجت په دې نړۍ کې شتون ونلري، نو دا نړۍ به پاتې نشي؛ دا به یو داسې کتاب وي چې فهرست نلري او په هېڅ درد نه خوري او نه به وخوري.
نو ځکه دا کتاب چې د هستۍ نړۍ ده، تل یو قیم لري؛ د نړۍ له پیدایښت سره سم، نړۍ قیم درلودلی دی او د دې کتاب قیم، د خدای اولیاء دي.
هر انسان نشي کولای د کایناتو دغه د صنع اتقان (محکموالی) او دغه ښکلا کشف کړي.
حافظ وايي :
پیرِ ما گفت خطا بر قلم صُنع نرفت
آفرین بر نظرِ پاکِ طاپوشَش باد
زموږ پیر وفرمایل چې د خلقت او صنع په قلم کې هېڅ تېروتنه او خطا نه ده شوې؛ نو آفرین دې وي د هغه په پاک او خطا پټوونکي نظر باندې.
د هستۍ تکویني نظام او د مهدي اخر زمان مقوم او مانیز مقام
د نړۍ قیم او مقوم څه مانا لري؟
مقوم (بنسټ او پایښت ورکوونکی): په فلسفه کې مقوم هغه شي ته وایي چې د بل شي وجود او ثبات ورپورې تړلی وي. کله چې وایي «امام د دې نړۍ مقوم دی»، مانا یې دا ده چې د امام وجود د کائنات د بقا لپاره د روح غوندې دی. که روح له بدنه ووځي، بدن مري؛ که د امام وجود په نړۍ کې نه وي، د کائناتو نظام شیندل کېږي.
قیم (ساتونکی او واکمن): امام د کائناتو د کتاب قیم دی، ځکه هغه یوازینی ذات دی چې د خلقت په ټولو ژورو رازونو، ماناګانو او د “کن فیکون” په حقیقت باندې پوهېږي او د خدای په امر دا نظام اداره او ساتي.
د “بالغه او کامله حجت” دیني اړتیا
په دیني نصوصو کې د یوې مشهورې قاعدې پر بنسټ راغلي دي: «لو خلت الأرض من الحجة لساخت بأهلها – که ځمکه د یوې شېبې لپاره هم د خدای له حجته خالي شي، خپل اوسېدونکي به تیر کړي او له منځه به لاړه شي. »
د پیوستون کړۍ: امام زمان د خدای او مخلوق ترمنځ د فیض او رحمت د لېږدولو کړۍ ده. د خدای لورینه او د کائناتو د بقا فیض لومړی د ځمکې پر مخ تر ټولو پاک او کامل انسان (امام) باندې نازلېږي او د هغه له برکته نورو مخلوقاتو ته رسېږي.
بې لړلیکه کتاب: لکه څنګه چې اشاره وشوه، که کامل انسان (امام) نه وي، نړۍ به د داسې کتاب په څېر وي چې غټ او واړه مطالب خو پکې شته مګر هېڅ فهرست او مانا نلري. امام د هستۍ د کتاب فهرست او مانا ده، ځکه د هغه په وجود کې د ټول کائنات حقایق په مجمل ډول راغونډ شوي دي.
د امام زمان علمي او مانیز مقام
د الهي اسماوو مظهر: لکه څنګه چې حضرت ادم (ع) د ټولو الهي نومونو او صفاتو مظهر و او حکمت یې له اسمانه ځمکې ته راوړ، په هره زمانه کې باید د ادم یو داسې ځایناستی او کامل وارث شتون ولري چې د ځمکې پر مخ د خدای تر ټولو ستره نښه وي. په اوسني پړاو کې دا مقام د امام زمان یا مهدي اخر زمان دی.
د نظام واسطه: هغه د جاویدان خرد او د خدای د علم عیني تجلي ده. که هغه ظاهراً د خلکو له سترګو غایب هم وي، خو د هغه مانیز شتون د لمر غوندې دی چې تر ورېځو لاندې وي؛ رڼا او تودوخه یې ځمکې ته رسېږي او د نړۍ د ثبات او توازن لامل ګرځي.
د کائناتو د کتاب قیم او په کلامي فلسفه کې د کامل انسان (حجت) اړتیا
په اسلامي فلسفه او کلام کې، هستي کټ مټ د یوه ستر او ژور کتاب په څېر ګڼل کېږي چې هره ذره یې د خدای جل جلاله یو ځانګړی کلام او نښه ده. لکه څنګه چې په پورته بحثونو کې وویل شول، دا کائنات د تصادف او ګډوډۍ محصول نه دی، بلکې د الهي عقل پر بنسټ مکتوب شوی دی. مګر هر کتاب د دې لپاره چې پوهه ترې ترلاسه شي او مانا یې پاتې شي، یو ساتونکي او فهرست ته اړتیا لري؛ دا فهرست او قیم پخپله “کامل انسان” یا د زمانې د امام سپېڅلی وجود دی.
امام زمان؛ د هستۍ فهرست او د الهي فیض واسطه
د کایناتو د پیدایښت او تکویني فلسفې په اړه په علمي او کلامي بحثونو کې، د انسان مقام تر ټولو محوري او مانیز بحث دی. کله چې اسلامي حکما او عارفان لکه شیخ اشراق سهروردي نړۍ ته ګوري، هغوی د نننۍ عصري نړۍ یا “نووالې” په څېر هستي یو بېسره تصادف او مادي ګډوډي نه بولي، بلکې کائنات د خدای جل جلاله یو ستر او محکم کتاب ګڼي چې د ازلي خمیرې او جاویدان خرد (تلپاتې عقل) له مخې مکتوب شوی دی. مګر دغه د عظمتونو ډک کتاب، د مانا پیدا کولو او د الهي رحمت د جاري پاتې کېدو لپاره یوې تلپاتې واسطې، پایښت ورکوونکي (قیم) او جامع نوملړ (فهرست) ته اړتیا لري چې په اسلامي کلام کې دغه ځانګړی او بېبدیله مقام د انسانِ کامل یا د زمانې د په سپېڅلي وجود پورې تړلی دی.
د هستۍ فهرست (د کایناتو د حقایقو مجمل بڼه)
که غواړو پوه شو چې ولې امام زمان د هستۍ فهرست دی، باید لومړی د انسان او کایناتو ترمنځ د انډول په فلسفي مانا پوه شو. د کائناتو دا لوی کتاب دوه بنسټیز اړخونه لري: مادي او ځمکنی اړخ (ناسوت) او معنوي او اسماني اړخ (ملکوت، جبروت او هاهوت).
د مرغانو او پرښتو محدودیت: په دې نړۍ کې حیوانات د خپل حیواني کثافت او غریزې له امله د ملکوت له رازونو بېخبره دي. بلخوا، پرښتې که څه هم له منزه حقایقو برخمنې دي، مګر د ناسوتی او مادي نړۍ له پېچلتیاوو او د شهوت او غضب په څېر د ښکتو (داني او پریوتو) درجو له حقیقته هېڅ خبر نه لري.
د انسان جامعیت: انسان یوازینی مخلوق دی چې د عقلِ کُل له مرتبې نیولې تر ټولو داني او مادي کچې پورې، د هستۍ ټول پړاوونه په ځان کې لري. نو ځکه لکه څنګه چې د هر غټ کتاب په پیل کې یو لنډ فهرست وي چې د ټول کتاب مطالب په مجمل او لنډ ډول ښکاره کوي؛ د کامل انسان وجود هم د ګردې هستۍ فهرست دی. هر هغه څه چې په کایناتو کې په تفصیل او لوی کچه شته، د امام زمان په وجود کې په اجمال او راټول ډول شتون لري
د الهي فیض تکویني واسطه (د نظام مقوم توب)
په کلامي فلسفه کې “مقوم” هغه بنسټ ته وايي چې د یو شي شتون او ثبات ورپورې تړلی وي. امام زمان د هستۍ د نظام مقوم او د الهي فیض واسطه ده. په دې مانا چې د لوی خدای لورینه او د کائناتو د بقا فیض لومړی د ځمکې پر مخ تر ټولو پاک، معصوم او کامل انسان باندې نازلېږي او د هغه له لارې نورو ممکناتو او مخلوقاتو ته وېشل کېږي.
که څه هم امام زمان په اوسني پړاو کې د خلکو له سترګو غایب دی، مګر د هغه مانیز شتون د هغه لمر غوندې دی چې تر ورېځو لاندې پټ وي؛ لمر که پټ هم وي، رڼا، تودوخه او د ځمکې د جذب قوه (کشش) یې جاري وي او د منظومې توازن ساتي. د امام شتون هم په کایناتو کې د مانیزې تودوخې او الهي رحمت د جاري پاتې کېدو یوازینی لامل دی.
که چېرې د یوې شېبې لپاره هم دا واسطه او بالغه حجت په نړۍ کې شتون ونلري، د کایناتو دغه د اتقان او صنع قلم به خپله مانا له لاسه ورکړي او د دیني نصوصو د صریحې قاعدې له مخې: «لو خلت الأرض من الحجة لساخت بأهلها – که ځمکه د یوې شېبې لپاره هم له الهي حجته خالي شي، خپل اوسېدونکي به تیر کړي او له منځه به لاړه شي»؛ ځکه یو بېفهرسته او بېمانا کتاب هېڅکله د پاتې کېدو وړ نه وي.
له حضرت ادم (ع) څخه تر امام زمان پورې د حکمت لړۍ
د فلسفې تاریخ پوهان په غلطه ادعا کوي چې “سقراط حکمت له اسمانه ځمکې ته راوړ”، مګر شهاب الدین سهروردي په خپل اشراقي او اسلامي لید سره دا ادعا ردوي او ثابته کوي چې د کایناتو له پیله تر پایه، دا نړۍ هېڅکله له حکیم څخه خالي پاتې شوې نه ده.
لومړنی انسان چې د پیدایښت ډګر ته یې ګام کېښود، حضرت ادم (ع) و چې نبي و او د ټولو الهي نومونو او صفاتو مظهر و. هغه لومړنی کس و چې د خدای په امر یې حکمت له اسمانه ځمکې ته راښکته کړ.
دا د جاویدان خرد او ازلي خمیرې لړۍ په تاریخ کې په پرله پسې ډول روانه ده. په هره زمانه کې باید د ادم (ع) یو کامل ځایناستی، وارث او معصوم حجت شتون ولري ترڅو د ځمکې د رڼا سبب شي. په اوسني پړاو او د زمانې په وروستي پړاو کې، دا د حکمت او ولایت دروند بار د امام زمان (عج) په اوږو دی. هغه د خدای د علم عیني تجلي ده چې د خپل پاک او خطا پټوونکي نظر له لارې د هستۍ نظام ته نظم او استحکام وربښي.
محمدي حقیقت
نړۍ او کاینات د عقل او خرد پر بنسټ رامنځته شوي. خرد تلپاتې (جاویدان) دی؛ عقل یو ازلي او ابدي حقیقت دی او دا خرد تل په نړۍ کې جاري او روان دی.
دا عقل په هر وخت او زمانه کې یو ځانګړی جلوه (ښکارندویي) لري.
د عقل او خرد جلوې یو شان نه دي؛ نه په هره پېړۍ کې، نه په هر کال، هره ورځ او هره لحظه کې یو ډول وي.
عقل په خپل ذات کې ازلي دی، پهدې مانا چې خدای جل جلاله ازلي دی او خدای عقل او خرد لري؛ د خدای علم، هماغه عقل او خرد دی.
په روایاتو کې راغلي چې پیغمبر صلی الله علیه و اله سلم وایي: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلُ» عقل لومړی څیز و چې خدای پیدا کړ.
او په ځینو نورو روایاتو کې راغلي چې: «اول ما خلق الله نوری» لومړنی شی چې خدای پیدا کړ، زما نور و.
دا پهدې مانا ده چې “عقلِ کُل” په انسان کې راڅرګندېږي او ظهور پیدا کوي.
کامل انسان، پخپله د دغه “عقلِ کُل” د ظهور او ځلېدو بشپړه نښه ده؛ او عقلِ کُل هم پیل دی او هم پای دی، او همدا پخپله د کایناتو د کتاب “قیم” او ساتونکی دی.
د کتاب قیم (ساتونکی او مقوم)، کامل انسان دی؛ او انبیا او اولیا کامل انسانان دي.
پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم فرمايي: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي» (لومړی شی چې خدای پیدا کړ، زما نور و).
څرنګه چې “حقیقتِ محمدیه” نور دی، نو دا اصل د وخت او ځای (زمان او مکان) په قید او بند کې نه راګېريږي؛ بلکې په ټولو زمانو کې شتون لري او په هره دوره کې بېلابېلې جلوې او ښکارندوینې لري.
او له دې لامله چې پیغمبر (ص) د نورانیت کمال او د عقل کمال دی، نو “خاتم” (وروستنی پیغمبر) دی؛ ځکه که چېرې کمال نه وای، نو د خاتمیت مانا به هم سمه نه وه. خاتمیت پهدې مانا دی چې کمال ته رسېدلی دی، یعنې تر دې وروسته بل کمال نشته. تر دې وروسته څه پېښېږي؟ تر دې وروسته د همدغه کمال جلوې او د همدغه کمال تجلیات دي.
اعلا خرد او اعلا عقل، په حقیقت کې په نړۍ کې د الهي علم ظهور دی چې په یو ځای کې متجلي شوی، خپل اوج او کمال ته رسېدلی دی او دا تجلیات تر پایه پورې دوام لري.
جاویدان خرد (تلپاتې عقل) چې سهروردي یې په اړه خبرې کوي، همدې مطلب ته اشاره لري.
نور پاتې پیغمبران، انبیا او اولیا د همدغه واحد نور بېلابېلې جلوې او رڼاګانې دي.
مولانا :
مصطفی زین گفت که آدم و انبیا
خلف من باشند در زیر لوا
گر بصورت من ز آدم زادهام
من به معنی جد جد افتادهام
یعنې : «د همدې امله حضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله وسلم) وفرمایل چې ادم او نور انبیا به زما تر بیرغ لاندې زما پیروان وي؛ که څه هم د ظاهر او صورت له مخې زه د ادم له نسله پیدا شوی یم، خو د مانا او حقیقت له مخې زه د هغه د نیکونو نیکه (اصل او بنیاد) یم»
پیغمبر (ص) نه یوازې د ټولو انسانانو ښوونکی (معلم) دی، بلکې د پرښتو معلم هم دی.
پیغمبر (ص) وفرمایل: «سَبَّحْنَا فَسَبَّحَتِ الْمَلَائِكَةُ، وَهَلَّلْنَا فَهَلَّلَتِ الْمَلَائِكَةُ»
موږ د خدای تسبیح وویله، نو ملایکو هم تسبیح وویله؛ او موږ تهلیل (لا اله الا الله) ووایه، نو ملایکو هم تهلیل ووایه.
موږ تسبیح وویله او پرښتو له موږ څخه زده کړه؛ پرښتې زموږ د نور جلوې او نښې دي.
حمزه بابا وايي :
رڼا وه که تیاره چې د ازل او د ابد وه
مقدار او اندازه که څه د حد که لاحده وه
منشاء کې د نقطې نه تر الف که مد وه
په دې کې وه موجوده دا جلوه د محمد وه
خوره شوه لا خورېږي لا به لاپسې خورېږي
ورېږي زرغونېږي لا به لا پسې وریږي
د حمزه بابا دغه نوراني او صوفيانه شعر کټ مټ د پورته ویل شوی متن له هغې جملې سره سل په سلو کې سمون خوري چې وايي: «حقیقتِ محمدیه نور دی، دا اصل د وخت او ځای په قید او بند کې نه راګېريږي او د نورو ټولو انبیاوو او اولیاوو وجود د همدغه واحد نور بېلابېلې جلوې دي.»
د ازل او ابد ترمنځ د حقیقتِ محمدیه منشا
رڼا وه که تیاره چې د ازل او د ابد وه
مقدار او اندازه که څه د حد که لاحده وه
حمزه بابا دلته د وخت او مادې له پېل او پای څخه د هاخوا نړۍ خبره کوي. کله چې نه فضا وه او نه د کایناتو دغه مادي فزیک (لکه د بېګ بېنګ نقطه)، نه حد و او نه لاحد، په هغه ازلي غایب پړاو کې چې لا مخلوقات نه وو پیدا شوي، د هستۍ لومړنی حقیقت د کامل انسان نور و. دا کټ مټ د پورته متن د هغې فلسفې ښکارندویي کوي چې وایي: «د خدای علم او د عقلِ کُل لومړنۍ تجلي په قید د زمان او مکان کې نه راګېري؛ ځکه هغه تر ازل او ابد هم وړاندې شتون درلود.
منشاء کې د نقطې نه تر الف که مد وه
په دې کې وه موجوده دا جلوه د محمد وه
په صوفیانه سمبولیزم کې “نقطه“ د حق د ذات هغې پټې مرتبې ته وایي چې لا هېڅ مخلوق نه و پیدا شوی، او “الف“ د پیدایښت او تعقل لومړنی پړاو دی (کن فیکون/ لومړنی لیکل شوی توری). حمزه بابا وایي د کائناتو د غیبي نقشې له هماغه لومړۍ نقطې څخه نیولې تر توري او لیکنې پورې، په دې ټول نظام کې د حضرت محمد مصطفی (ص) د حقیقت جلوه موجوده وه. دا په حقیقت کې د دغه نبوي کلام عالي شعري تفسیر دی چې فرمايي: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي» – لومړی شی چې خدای پیدا کړ، زما نور و.
د تلپاتې کمال او جاویدان خرد جریان
خوره شوه لا خورېږي لا به لا پسې خورېږي
ورېږي زرغونېږي لا به لا پسې ورېږي
دا دوه کرښې (بیتونه) په خورا خلاقانه ډول د پورته متن د دې جملې تفسیر دی چې وایي: «خاتمیت یعنې کمال؛ او تر دې وروسته د همدغه کمال جلوې او تجلیات دي تر پایه پورې.»
حمزه بابا وايي چې دغه محمدي نور (عقلِ کُل) د تاریخ په اوږدو کې د نورو ټولو انبیاوو او اولیاوو په بڼه کې “خوره شوه“ (یعنې د حضرت ادم ع، ابراهیم ع، موسی ع او عیسی ع په وجود کې متجلي شوه).
تر خاتمیت وروسته د دغه کمال د لړۍ غځېدل په “لا خورېږي او لا به لاپسې خورېږي“ سره بیانوي؛ مانا دا چې د اولیاوو او د زمانې د امام (امام عصر) په شتون کې دا نوراني فیض په هر عصر، کال او لحظه کې لا هم په کایناتو باندې “ورېږي“ او د زړونو د “زرغونېدو“ (پاکوالي او طهارت) سبب ګرځي او دا برکت به د هستۍ تر وروستي پړاو پورې په پرله پسې ډول روان وي.
حمزه بابا په دې شعر کې ثابته کړې چې «حقیقتِ محمدیه» د کائناتو د کتاب هماغه ازلي خمیره او جاویدان خرد دی. دا نور په هره دوره کې یو ځانګړی ظهور لري؛ د پرښتو لپاره د تسبیح او تهلیل ښوونکی دی، د کائناتو لپاره د بقا او فیض واسطه ده، او د کامل انسان په شتون سره د هستۍ د دغه لوی کتاب مانا ساتل کېږي.
حمزه بابا وايي :
تل اثر او اجابت و، د دعا د انبیاوو
و سودا د انبیاو مدعا د انبیاوو
دی زموږ یوازې نه چې دی اقا د انبیاوو
ګل له نوره یې پیدا شو دی بابا د انبیاوو
حمزه څه شي که د ټولو په دنبال دې محمد
د حمزه بابا د دغه عرفاني او فلسفي شاهکار تشریح د پورته بحثونو، په ځانګړې توګه د «حقیقتِ محمدیه»، «جاویدان خرد» او د «کامل انسان د محوري مقام» په رڼا کې خورا پیاوړی او ژور مفهوم افاده کوي. حمزه بابا په دغه بند کې ثابته کړې ده چې د حضرت محمد مصطفی (ص) وجود مبارک د ټول کائنات د خلقت مادی او معنوي علت (سبب) دی او د نورو ټولو انبیاوو پر وړاندې د یوې تلپاتې الهي سرچینې په څېر دی.
د انبیاوو د رسالت مانیزه منشاء
تل اثر او اجابت و، د دعا د انبیاوو
و سودا د انبیاو مدعا د انبیاوو
په تاریخي او دیني لړۍ کې، د تېرو ټولو انبیاوو علیهم السلام دعاوې، معجزې او د هغوی د رسالت ټولې هڅې (سودا او مدعا) د یوې لویې او وروستۍ موخې لپاره وې. هغوی د توحید او عقلانیت لاره هواروله ترڅو بشریت د کمال هغې لوړې مرتبې (خاتمیت) ته چمتو کړي چې د رسول الله (ص) په وجود کې راڅرګندېدونکې وه. له همدې لامله، د هغوی د ټولو رسالتونو باطني ځواک، اثر او اجابت له همدغه محمدي حقیقت څخه اوبه څښلې.
د انبیاوو د نور مظهر او د هغوی بابا توب
دی زموږ یوازې نه چې دی اقا د انبیاوو
ګل له نوره یې پیدا شو دی بابا د انبیاوو
دا برخه کټ مټ د پورته ویل شوي متن د هغې جملې عالي شعري انځور دی چې وایي: «نور پاتې پیغمبران، انبیا او اولیا د همدغه واحد نور بېلابېلې جلوې دي» او د مولانا د دغه کلام مانا تکراروي چې د رسول الله (ص) له ژبې وایي: «من به معنی جد جد افتادهام» (زه په مانا کې د ادم د نیکونو نیکه یم).
حمزه بابا وایي رسول الله (ص) یوازې د دغه دور د مسلمانانو “آقا” (لارښود او واکمن) نه دی، بلکې هغه د تېرو ټولو پیغمبرانو آقا او بابا (اصل، بنیاد او رېښه) دی.
“ګل له نوره یې پیدا شو“: په دې صوفیانه تمثیل کې، د نورو ټولو انبیاوو وجودونه او شریعتونه د داسې رنګینو ګلانو په څېر ګڼل شوي چې د اصل او رڼا سرچینه یې د محمد (صلی الله علیه و آله وسلم) د حقیقت او جاویدان خرد هماغه واحد نور دی. له همدې لامله هغه په معنوي او تکویني لحاظ د ټولو کائناتو او انبیاوو “بابا” (پلار او سرچینه) دی، ځکه د لومړني مخلوق په توګه د خدای تر ټولو لومړی نورانی پیدایښت هماغه و (أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي)
حمزه بابا په بل ځای کې وايي :
فطرت یو تبسم دی په عرفان د محمد
یو کیف دی پسرلی د ګلستان د محمد
څرګند د دوی له نوره شو یووالی د وجود
هر څیز شو آیینه ځان ته حیران د محمد
د حمزه بابا دا بند، زموږ د تېرو بحثونو (په ځانګړې توګه د «وحدتِ وجود»، «خردِ جاویدان» او «د کایناتو د کتاب د فهرست په توګه د کامل انسان مقام») لپاره تر ټولو اوچت او غوڅونکی تکمیلي سند دی. حمزه بابا پهدې شعر کې په پوره زړورتیا سره ثابته کړې ده چې د کائناتو دغه مادي او معنوي نړۍ (فطرت) په اصل کې د حضرت محمد مصطفی (ص) د حقیقت او پوهې (عرفان) په غېږ کې رامنځته شوې او د هغه له برکته مانا پیدا کوي.
د کائناتو د پیدایښت او مانا علت
فطرت یو تبسم دی په عرفان د محمد
یو کیف دی پسرلی د ګلستان د محمد
په مډرنه نړۍ یا “نوواله” کې ساینس پوهان فطرت او طبیعت (فوسیس) یوازې مادي پېښې او د بېګ بېنګ تصادف ګڼي. خو د سهروردي په څېر د الهي حکماوو او د حمزه بابا په لید کې، دا پنځونه (فطرت) خپله روح او مانا لري.
حمزه بابا وايي چې دا کائینات او فطرت، په حقیقت کې د محمد (ص) په علم او عرفان کې یو ښکلی مسکاء (تبسم) دی. یعنې د کایناتو دغه ښکلاګانې، نظم او اتم اتقان د کامل انسان د علم او عرفان د اوج نښې دي.
“یو کیف دی پسرلی د ګلستان د محمد“: د هستۍ په ګلستان کې د مانا او د کایناتو د ژوندي کېدو پسرلی د دغه محمدي نور له برکته دی. دا کټ مټ د هغه تېر بحث پخلی کوي چې وایي: «پیغمبر د نورانیت او عقلِ کُل کمال دی، او تر خاتمیت وروسته تر پایه پورې هر څه د همدغه کمال د لړۍ جلوې او تجلیات دي.»
وحدتِ وجود او د کامل انسان تجلي
څرګند د دوی له نوره شو یووالی د وجود
هر څیز شو آیینه ځان ته حیران د محمد
دا برخه د ابن عربي او سهروردي د فلسفې د زړه خبره (د وحدتِ وجود) بیانوي. لکه څنګه چې مخکې یې یادونه وشوه، اسلامي حکما هستي په څلورو پړاوونو وېشي (عین، ذهن، لفظ او لیکنه) او د کائناتو دا کتاب له ازلي خرد څخه سرچینه اخلي.
حمزه بابا وایي چې د وجود دغه ستر یووالی (چې ټوله هستي د یوې واحدې سرچینې مظهر ده) د محمد (ص) د واحد نور د برکته څرګند شو.
هر څیز شو آیینه ځان ته حیران د محمد: دا کټ مټ د هغه بحث عالي شعري انځور دی چې وایي: «د انسان وجود، د خلقت د ټولې نړۍ فهرست دی او هر هغه څه چې په کایناتو کې په تفصیل شته، د کامل انسان په وجود کې په اجمال او راټول ډول شتون لري.» کله چې دا کائنات (هر څیز) د کامل انسان د حقیقت په وړاندې هنداره (آیینه) شول، نو پخپله جهان د دغه عقلِ کُل او مانیز کمال په لیدلو سره هکپک او حیران پاتې شو، ځکه هغوی پکې د خدای د صنع بېسارې ښکلا ولیده.
حمزه بابا په دې شعر کې ثابته کړې ده چې «حقیقتِ محمدیه» د کائناتو د کتاب هماغه روح، مانا او د وحدتِ وجود اصلي چورلیز دی. فطرت د هغه د علم تجلي ده، او هر څیز د هغه د جاویدان خرد او مانیز کمال نښه ده.
حمزه بابا په بل ځای کې وايي :
محمد د معرفت هغه نقطه ده
د هستۍ چې هم د دې نه ابتداء ده
دایره چې د هستۍ شوه مکمله
بیا هم هغه نقطه ګوره منتها ده
حمزه بابا په دې بیتونو کې د کایناتو د رامنځته کېدو، د هغې د غځېدو او بیرته خپلې سرچینې ته د ستنېدو لړۍ په خورا خلاقانه ډول په دوو اساسي برخو (پیل او پای) کې تشریح کړې ده:
محمد (ص) د هستۍ ابتداء او لومړنۍ نقطه (قوسِ نزول)
حمزه بابا وایي چې حضرت محمد (ص) د خدای د معرفت او پوهې هماغه لومړنۍ غیبي نقطه ده چې د ټولې هستۍ پیل (ابتداء) له همدې ځایه شوی دی. دا کټ مټ د پورته متن د هغې فلسفې پخلی کوي چې د نبوي حدیث په رڼا کې یې وویل: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِي» لومړی شی چې خدای پیدا کړ، زما نور و.
په فلسفي لحاظ، د خدای د علم او “عقلِ کُل” لومړنۍ تجلي همدا سپېڅلی نور دی. د کایناتو دغه د عظمتونو ډک کتاب د همدې ازلي خمیرې له مخې مکتوب شوی دی؛ نو ځکه هغه د ټولې نړۍ د وجود او پېل بنسټیز علت (سبب) ګڼل کېږي.
محمد (ص) د هستۍ منتها او پای (قوسِ صعود)
په تصوف او کلامي فلسفه کې هستي د یوې دایرې په څېر انځورېږي چې له یوې نقطې (پیل) شروع کېږي، ټول ممکنات او مادي کچې طي کوي او په پای کې بیرته خپل کمال او سرچینې ته ستنېږي.
حمزه بابا وایي کله چې د هستۍ دغه دایره د انسان د پیدایښت، د انبیاو د لړۍ د غځېدو او د کائناتو د تکامل په تېرېدو سره په تاریخ کې مکمله شوه، نو د دغې دایرې پای او “منتها” هم په هماغه لومړنۍ نقطه باندې ختمه شوه؛ چې هغه د رسول الله (ص) د “خاتمیت مقام“ دی.
لکه څنګه چې مخکې یې یادونه وشوه: «خاتمیت یعنې کمال؛ ځکه که کمال نه وای، نو خاتمیت مانا نه درلوده. تر دې وروسته بل کمال نشته، بلکې تر دې وروسته د همدغه کمال جلوې او تجلیات دي تر پایه پورې.
دا شعر په حقیقت کې د «جاویدان خرد» او د کایناتو د کتاب د «قیم او فهرست په توګه د کامل انسان» د بحث تر ټولو هسک اوج دی؛ ځکه ثابتوي چې “حقیقتِ محمدیه” هم د دې نړۍ د پیدایښت علت دی (ابتداء) او هم یې د مانا او کمال وروستی هدف دی (منتها).
حمزه بابا وايي :
اسرار د رب حمد ګڼه اسرار د محمد
انوار د رب د ذات ګڼه انوار د محمد
مسکۍ همه کلۍ شوې ګلشن کې د عالم
مسکې چې شو له ورابه نوبهار د محمد
ثابت د مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ کړو د قرآن
کردار د پاک الله چې و کردار د محمد
اشیاء همه خپل حقیقتونه کړه څرګند
اظهار د حقیقت و په اظهار د محمد
تکمیل چې پرې موقوف و د انسان د خلافت
څرګند کړو په اخر کې رب ستار د محمد
مدغم شوې همه لارې په یو لار کې د انسان
کوم وخت چې راڅرګند ه شوله لار د محمد
د حمزه بابا دغه نوراني او کلامي غزل، په حقیقت کې د تېرو ټولو علمي، فلسفي او کلامي بحثونو (لکه د کلمو تعریف، د سهروردي جاویدان خرد، د هستۍ څلور پړاوونه، د کامل انسان جامعیت او د الهي فیض د واسطې په توګه د زمانې د امام اړتیا) لپاره تر ټولو لوړ، غوڅونکی او جامع شعري او مانیز پای (خاتمه) ده.
د رب د ذات او د محمد (ص) د حقیقت مانیز تړاو
اسرار د رب حمد ګڼه اسرار د محمد
انوار د رب د ذات ګڼه انوار د محمد
دا بیت کټ مټ د متن د هغې فلسفې مانا ده چې وایي: «دا نړۍ د خدای کتاب او کلام دی او ظهور یې د خدای د علم ظهور دی.» حمزه بابا وایي چې د محمد (ص) حقیقت (عقلِ کُل) د خدای د ذات د پټو رازونو (اسرار) او د هغه د انوارو تر ټولو لومړۍ او کامله هېنداره ده. که څوک غواړي د رب پېژندنه او حمد وکړي، نو د هغې رازونه او رڼاګانې د محمد (ص) په پیژندنه او د هغه په نور کې نغښتې دي، ځکه هغه د خدای د علم عیني تجلي ده.
د کایناتو د پسرلي او د مانا رامنځته کېدل
مسکۍ همه کلۍ شوې ګلشن کې د عالم
مسکې چې شو له ورابه نوبهار د محمد
دا بیت د تېر کلام پخلی کوي چې وویل شول: «که انسان (کامل انسان) نه وای، موږ نه پوهېږو چې ایا نړۍ به اصلاً کومه مانا درلوده او که نه؛ که انسان نه وي، نو هستي خپله مانا له لاسه ورکوي.» حمزه بابا وايي د عالم په دغه لوی ګلشن (طبیعت) کې د مانا، شعور او پوهې کلۍ هله مسکۍ او پرانیستل شوې، چې کله له ورایه (ازل څخه) د محمد (ص) د حقیقت او جاویدان خرد نوبهار راڅرګند شو او هستۍ ته یې روح او توازن وربښه.
د “مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ” د قرآني حقیقت ثبوت
ثابت د مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ کړو د قرآن
کردار د پاک الله چې و کردار د محمد
حمزه بابا دلته د انفال سورت ۱۷ ایت ته اشاره کوي چې خدای خپل رسول ته فرمایي: «وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ» او چې تا ایشتل ( اى پېغمبره! چې خاورې او شګې دې پرمخ ورشيندلې) نو تا نه دي ایشتلي؛ بلكې الله ایشتل ( چې کافران وډار کړي)
په فلسفي او کلامي لحاظ، دا د “کامل انسان“ د مقام تر ټولو لوړ اوج دی. کامل انسان په خپل ذات کې د خدای په افعالو او صفاتو کې داسې فنا او مدغم شوی وي چې د هغه کردار، د پاک الله د کردار مظهر او تجلي ګرځي. د هغې د صنع او کار اتقان (محکموالی) هېڅ عیب او نیمګړتیا نه لري، ځکه د هغه تر شا الهي تایید او برهان ولاړ وي.
د اشیاوو د حقیقتونو څرګندېدل (هستي پېژندنه)
اشیاء همه خپل حقیقتونه کړه څرګند
اظهار د حقیقت و په اظهار د محمد
دا بیت کټ مټ د پورته ویل شوي برخې د دغې جملې شعري تفسیر دی چې وایي: «انسان دی چې د کایناتو په حکمت پوهېږي؛ انسان دی چې د خلقت په رازونو، رموزو او عقلانیت پوهېږي او د حق تعالی د صنع په اتقان سر خلاصوي.» حمزه بابا وايي چې د نړۍ شیانو (اشیاوو) خپل حقیقي وجود او مانا هله پيدا او څرګند کړه، چې کله په دغه جهان کې د محمد (ص) د معرفت او عقلِ کُل اظهار او تجلي وشوه؛ ځکه هغه د کایناتو د کتاب قیم او فهرست دی.
د انسان د خلافت تکمیل او خاتمیت
تکمیل چې پرې موقوف و د انسان د خلافت
څرګند کړو په اخر کې رب ستار د محمد
دا بیت د “خاتمیت د کمال“ د هغې کلامي نظریې ثبوت دی چې پورته مو وویل: «خاتمیت پهدې مانا دی چې کمال ته رسېدلی دی، یعنې تر دې وروسته بل کمال د نبوت په بڼه نشته.» د ځمکې پر مخ د انسان د الهي خلافت د دایرې تکمیل او بشپړېدل د رسول الله (ص) په تشریف راوړلو پورې تړلي وو. لوی خدای (رب ستار) د زمانې په پای (آخر) کې هغه راڅرګند کړ ترڅو د ځمکې د مانیز خلافت دایره خپلو وروستیو پړاوونو ته ورسوي.
په واحده مانیزه لاره کې د ټولو لارو مدغم کېدل
مدغم شوې همه لارې په یو لار کې د انسان
کوم وخت چې راڅرګند ه شوله لار د محمد
لکه څنګه چې سهروردي په خپل “جاویدان خرد” کې ادعا کوي چې «حکمت یوه ازلي خمیره ده او هېڅ ښوونځی او مذهب نشي کولای ادعا وکړي چې حکمت یوازې زما دی، بلکې هغه په اسلامي معرفت کې بشپړ شوی دی»؛ حمزه بابا هم وايي چې د بشر د فکر، فلسفې، عرفان او د تېرو انبیاوو ټولې جلا جلا لارې او د سیندونو په څېر جریانات، په پای کې د محمد (ص) په دغه پراخ او غوڅ معرفتي سمندر او شریعت (واحده لاره) کې سره یو ځای او مدغم شول، ځکه دا د عقل کُل تر ټولو هسک او جامع پړاو دی.
حمزه بابا په دې ټوله غزل کې په بېسارې توګه دا روښانه کړې ده چې «حقیقتِ محمدیه» د ټول کائنات د کتاب روح، د مانا فهرست او د الهي فیض اصلي سرچینه ده. د هغه په وجود کې د انسان خلافت کمال ته ورسېد او د هغه له برکته د هستۍ اتقان او ښکلا د لوستلو وړ شوه.
حمزه بابا وايي :
په تیاره کې د دنیا ستا د نور چې شوه برېښنا
پرې تهذیب شولو مسکی د ظلمت زړه په درزا
ته شوې ابر د رحمت مړ چمن شو په خندا
د ژوندون اوبه شوې توې چې راسر دې شوه ثنا
رنګ او بوی د معرفت سلسلې کړلې بنا
هر یو تاخ ته دې د زړه شمع راوړه د عرفان
دا تیرو نیولی عرش ستا له نوره شو روښان
کل جهان یې کړو روښان چې څرګند شو په فاران
د نېکانو د زړه دم کافرانو ته طوفان
د حمزه بابا د دغه پیاوړي او تصوفیانه غزل تشریح زموږ د ټولو تېرو بحثونو (لکه د «نووالې یا مډرنیتې نقد»، «د سهروردي جاویدان خرد»، «د کامل انسان جامعیت او د الهي فیض د واسطې په توګه د حقیقتِ محمدیه مقام») سره مستقیم او مانیز تړاو لري. حمزه بابا پهدې بیتونو کې په خورا ښکلو شعري تعبیرونو سره ثابته کړې چې د رسول الله (ص) د نور راڅرګندېدل یوازې د یوې تاریخي پېښې مانا نه لري، بلکې دا په کائناتو کې د مانیز پسرلي، د عقلانیت د کمال او د بشري تمدن (تهذیب) د ژوندي کېدو یوازینی تکویني سبب و.
د کائناتي نوبهار او تهذیب رامنځته کېدل
په تیاره کې د دنیا ستا د نور چې شوه برېښنا
پرې تهذیب شولو مسکی د ظلمت زړه په درزا
لکه څنګه چې په تېرو مطالبو کې په نښه شول، تر سقراط وړاندې یوناني فیلسوفان اکثراً مشرکان وو او مډرنه نړۍ یا نوواله هم د خپل مادي فکر له لامله هر څه د وحشت او ګډوډۍ (اشوب) څخه پیلوي او د مانا له پلوه په تیاره کې ده. حمزه بابا وايي چې د دنیا په دغې معنوي او عقلي تیاره کې د محمد (ص) د ازلي نور برېښنا (عقلِ کُل) هر څه روښانه کړل. له دغه نور څخه حقیقي “تهذیب“ او کلتور منځته راغی او د جهل، وحشت او کفر د ظلمت (تورتم) زړه په رپېدو او درزا شو؛ ځکه د حق په وړاندې باطل هېڅکله نشي پاتې کېدای.
ته شوې ابر د رحمت مړ چمن شو په خندا
د ژوندون اوبه شوې توې چې راسر دې شوه ثنا
رنګ او بوی د معرفت سلسلې کړلې بنا
دا برخه کټ مټ زموږ د دغې تېرې کلامي جملې عالي تفسیر دی چې وایي: «که کامل انسان نه وای، هستي به خپله مانا له لاسه ورکړې وه.» حمزه بابا، رسول الله (ص) ته وايي چې ستا وجود د ټول کائنات لپاره د الهي رحمت داسې شیندونکی باران (ابرِ رحمت) و، چې د بشریت مړ او بېروح چمن پرې بېرته شین او په خندا شو. ستا په ثنا او د حقیقت په اظهار سره د کائناتو د ژور باطني ژوند رښتنې اوبه (آبِ حیات) پر ځمکه توې شوې او له هغې څخه په نړۍ کې د خدای پېژندنې او معرفت داسې غوړېدلې سلسلې او لارې بنا شوې چې بشریت ته یې کلتوري او مانیز رنګ او بوی وربښه.
د زړونو روښانتیا او د فاران تجلي
هر یو تاخ ته دې د زړه شمع راوړه د عرفان
دا تیرو نیولی عرش ستا له نوره شو روښان
دا بیت د امام صادق (رحمة الله علیه) د هغه وینا رښتنې مانا انځوروي چې فرمايي: «الحکمه نور فی قلوب مطهره» (حکمت یو نور دی چې په پاکو زړونو کې ځلېږي). حمزه بابا وایي کامل انسان د هر انسان د زړه تیاره کواخې (تاخچې) ته د عرفان او باطني پوهې شمع راوړه ترڅو زړونه له مادي ککړتیاوو پاک کړي. نه یوازې د ځمکې (ناسوت) نړۍ، بلکې د مادو څخه پورته د ملایکو او عرش (جبروت او ملکوت) تیرو نیولې فضا هم د دغه عقلِ کُل له نوره روښانه شوه؛ ځکه لکه څنګه چې مخکې مو وویل: «پیغمبر نه یوازې د انسانانو بلکې د پرښتو معلم هم دی او پرښتې د دغه نور جلوې دي»
کل جهان یې کړو روښان چې څرګند شو په فاران
د نېکانو د زړه دم کافرانو ته طوفان
فاران“ د مکې د هغو غرونو نوم دی چېرته چې پر رسول الله (ص) باندې لومړی ځل وحې نازله شوه او د الهي حکمت کتابت (لیکنه) پیل شوه. حمزه بابا وایي د فاران له غونډیو د دغه لمر په راختلو سره د حق د صنع اتم اتقان او د کائناتو حقیقت کل جهان ته روښانه شو. دا په حقیقت کې د عقل او وحې هغه پیاوړی یووالی دی چې د نېکانو او موحدینو د زړونو لپاره د مانیز ژوند او سکون الهي ساه (دم) ده، خو د هغو مادي پلوو او کافرانو لپاره چې په اشوب او جهل کې ژوند کوي، د هغوی د باطلو افکارو د نړولو لپاره یو بېامانه طوفان دی.
حمزه بابا په دې وروستي بند کې ثابته کړې ده چې «حقیقتِ محمدیه» او د خاتمیت د کمال رڼا د ګردې هستۍ، عرش او فرش لپاره د توازن، تهذیب او ژوندي پاتې کېدو یوازینی تکویني ډالۍ ده. د هغه د عرفان شمع د زړونو پاکوونکی حکمت دی او د هغه فیض په ټول جهان کې د تلپاتې عقل (جاویدان خرد) غوندې جاري دی.
حمزه بابا وايي :
رڼا وه که تیاره چې د ازل او د ابد وه
مقدار او اندازه که څه د حد که لاحده وه
منشاء کې د نقطې نه تر الف که مد وه
په دې کې وه موجوده دا جلوه د محمد وه
خوره شوه لا خورېږي لا به لاپسې خورېږي
ورېږي زرغونېږي لا به لا پسې وریږي
څرنګه چې دا بند په حقیقت کې د کائناتو د ازلي منشا او د کلمې (کن فیکون) ترمنځ مانیز پړاوونه په شعري ژبه انځوروي،
رڼا وه که تیاره چې د ازل او د ابد وه
مقدار او اندازه که څه د حد که لاحده وه
د مادې، فضا او وخت له پیدایښت (لکه د بېګ بېنګ له نقطې) څخه هاخوا، په هغه ابدي او ازلي غایب پړاو کې چې لا مخلوقات نه وو، لومړنی حقیقي شتون د کامل انسان (عقلِ کُل) سپېڅلی نور و.
منشاء کې د نقطې نه تر الف که مد وه
په دې کې وه موجوده دا جلوه د محمد وه
صوفیانه رمزونو کې “نقطه” د خدای د ذات هغې پټې مرتبې ته وایي چې لا کائنات نه وو، او “الف” د تکوین او پیدایښت لومړی توری (کُن) دی. حمزه بابا وایي د هستۍ له هماغه لومړنۍ غیبي نقشې څخه نیولې تر ښکاره کائناتو پورې، هر څه د محمد (ص) د حقیقت د جلوې له برکته منځته راغلي دي؛ ځکه هغه د «حق د صنع اتم اتقان» او د هستۍ د کتاب لومړنی فهرست دی
خوره شوه لا خورېږي لا به لاپسې خورېږي
ورېږي زرغونېږي لا به لا پسې وریږي
د حمزه بابا د هماغه بېساري او فلسفي غزل دویم بند (مقطع) ده چې زموږ د تېرو بحثونو، په ځانګړې توګه د «خاتمیت د کمال»، «د زمانې د امام (امام عصر) تکویني اړتیا» او د «الهي فیض د واسطې» له حقایقو سره نه شلېدونکی تړاو لري.
د محمدي نور تاریخي او تلپاتې غځېدل (قوسِ نزول او صعود)
خوره شوه لا خورېږي لا به لاپسې خورېږي
حمزه بابا په دې مصرع کې د دریو پړاوونو (تېر، اوس او راتلونکي) په یادولو سره ثابته کړي چې “حقیقتِ محمدیه” (عقلِ کُل) د وخت او ځای په قید او بند کې نه راګېري.
“خوره شوه“: دا تېري کلتوري تاریخ ته اشاره ده؛ په دې مانا چې دغه واحد ازلي نور د تاریخ په اوږدو کې د حضرت ادم (ع) څخه نیولې تر عیسی (ع) پورې د ټولو تېرو انبیاو او اولیاو په وجود کې متجلي شوی و او شریعتونه ترې رامنځته شول.
“لا خورېږي او لا به لاپسې خورېږي“: دا اوسني پیر او راتلونکي ابد ته اشاره ده. که څه هم د رسول الله (ص) ظاهري رسالت په خاتمیت سره خپل بشپړ کمال ته ورسېد، خو د دغه کمال برکت او رڼا هېڅکله نه پرې کېږي. دا نور د نبوت تر ختمېدو وروسته، د امامت او ولایت په بڼه کې د ځمکې پر مخ لا هم په غځېدو او خورېدو دی او تر هغه چې دا نړۍ ودانه ده، دا فیض به جاري وي؛ ځکه لکه څنګه چې په پورته لېکنو کې یادونه وشوه: «خاتمیت یعنې کمال، او تر دې وروسته د همدغه کمال جلوې او تجلیات دي تر پای د نړۍ پورې.»
د الهي فیض او د کائناتو د بقا واسطه (د نظام مقوم توب)
ورېږي زرغونېږي لا به لا پسې ورېږي
دا بیت په حقیقت کې زموږ د دغه کلامي استدلال تر ټولو لوړ شعري انځور دی چې وویل شول: «امام زمان د کائناتو مقوم او د الهي فیض واسطه ده، که د حق دا بالغه حجت په نړۍ کې نه وای، ځمکې به خپل اوسېدونکي تیر کړي وو او نظام به شیندل شوی و.»
“ورېږي“: حمزه بابا دغه تلپاتې مانیز عقل او الهي فیض داسې یو ابدي باران (ابرِ رحمت) ګڼي چې هره شېبه او هره لحظه په کایناتو باندې ورېږي او د هستۍ د کتاب ثبات او توازن ساتي.
“زرغونېږي“: د دغه باران د ورېدو پایله د پاکو زړونو او د کائناتو د باطني شعور زرغونېدل او ژوندي پاتې کېدل دي. لکه څنګه چې د امام صادق (رح) په وینا کې وویل شول چې حکمت په پاکو زړونو کې ځلېږي؛ د دغه الهي فیض د ورېدو له امله په هره زمانه کې د انسانانو باطن د معرفت په ګلانو رنګین او زرغونېږي او دا د لورینې او هدایت لړۍ به تر قیامته پورې “لا به لا پسې ورېږي“ او هېڅ انقطاع او پرې کېدل نلري.