انسان د خپل پیدایښت له لومړۍ ورځې راهیسې د حقیقت، معرفت او د وجود د ژورو رازونو د موندلو په لټه کې دی. د بشري فکر تاریخ دا ښيي چې انسان هېڅکله یوازې د ظاهري نړۍ په لیدلو قانع نه دی پاتې شوی، بلکې تل یې هڅه کړې چې د ظاهري پردو تر شا پټ حقیقتونه درک کړي او د ژوند د رازونو، د خیر او شر د تقابل، او د رڼا او تیارې د فلسفي ماناوو په اړه پوښتنو ته ځواب ومومي. د همدې لټون په پایله کې بېلابېل فلسفي، عرفاني او فکري مکتبونه راپیدا شوي، چې هر یوه د انسان د روحاني تندې د خړوبولو هڅه کړې ده.

د انسان په فکري او معنوي تاریخ کې یو له ژورو او اغېزناکو بحثونو څخه د «نور او ظلمت» یا «رڼا او تیارې» مسئله ده. دا بحث یوازې د طبیعت د ظاهري پېښو تر کچې محدود نه دی، بلکې د انسان د وجود، عقل، روح، اخلاقو او معرفت له نړۍ سره ژور تړاو لري. رڼا او تیاره یوازې طبیعي پدیدې نه دي؛ بلکې د حق او باطل، علم او جهل، معرفت او غفلت، هدایت او ګمراهۍ د فلسفي او باطني حقیقتونو استازیتوب کوي. د بشري تاریخ سترې پېښې او فکري مبارزې هم د همدې دوو متضادو قوتونو تر اغېز لاندې رامنځته شوې دي.

په اسلامي فلسفه او عرفان کې د نور بحث ځانګړی مقام لري. ګڼو اسلامي متفکرینو د نور په باب ژور بحثونه کړي دي، خو د شیخ شهاب الدین سهروردي اشراقي فلسفه د دې مسئلې په تفسیر کې ځانګړی ارزښت لري. سهروردي باور درلود چې حقیقت یوازې د عقل په استدلال نه ترلاسه کېږي، بلکې د زړه په صفا، مکاشفه، شهود او د باطني رڼا په وسیله درک کېږي. د هغه په اند د هستۍ اصل نور دی او ټول موجودات د همدې نور بېلابېلې درجې دي.

سهروردي هڅه وکړه انسان له وچ او محدود عقلانیت څخه د باطني حقیقت پر لور رهبري کړي. هغه په خپلو تمثیلي او رمزي لیکنو کې د مرغانو، ژوو او استعارو په وسیله د انسان د روح سفر، د حقیقت لټون او د علم او جهل د تلپاتې مبارزې فلسفه انځور کړه. د هغه په کیسو کې ظاهري داستان تر شا ژورې فلسفي او عرفاني ماناوې پرتې دي.

په همدې لړ کې «د ظاهر نقصانونه او د کمال پیوندونه؛ د رڼا او تیارې دایمي جګړه» دا لیکنه، د فلسفې، عرفان، دیني تفکر او انساني تجربې ترمنځ د یو ژور تړاو څرګندونه کوي. په دې بحث کې د ظاهر او باطن اړیکه، د روح ارتقا، د معرفت ناپایه سفر، د علم او جهل مقابله، او د حق او باطل دوامداره جګړه د سهروردي د اشراقي فکر په رڼا کې څېړل شوې ده.

د دې لیکنې یو بنسټیز او ډېر مهم بحث د «قیاس به نفس» مسئله ده. سهروردي په خپلو تمثیلي لیکنو کې په شدت هغه حالت غندي چې انسان خپل محدود حالت او تجربه د حقیقت معیار وګرځوي. انسان اکثره هر څه د خپل نفس، فکر او تجربې په ترازو کې تلي. همدغه محدودیت ډېر ځله انسان د حقیقت له درک کولو محروموي.

د سهروردي د ښاپېریکانو او کربوړي تمثیل د همدې موضوع خورا ژور انځور وړاندې کوي. ښاپېرکان چې د تیارې، جهل او تعصب استازیتوب کوي، د کربوړي (چې د لمر په وړانګو ژوند کوي) د عذاب لپاره پرېکړه کوي چې د لمر تودو وړانګو ته یې وغورځوي؛ ځکه هغوی خپل حالت د هغه معیار ګرځولی و. خو هغوی نه پوهېدل چې هماغه څه چې دوی یې عذاب ګڼي، د کربوړي لپاره د ژوند، وصال او نېکمرغۍ لاره ده.

د دې فلسفې تر ټولو لوی تاریخي او معنوي تمثیل د کربلا پېښه ده. کربلا یوازې د یوې جګړې یا تاریخي غمیزې نوم نه دی؛ بلکې د حق او باطل، رڼا او تیارې، معرفت او جهالت ترمنځ د تلپاتې مبارزې یو ستر مظهر دی. ډېری خلک کربلا یوازې د تاریخ په کچه لولي، خو حقیقت دا دی چې د کربلا پېښه د انسان د باطني نړۍ ژور انځور هم وړاندې کوي.

د کربلا پېښه د اسلامي تاریخ له هغو سترو او ژورو پېښو ده چې یوازې د یوې جګړې، شهادت یا تاریخي حادثې په چوکاټ کې نه شي را ایسارېدلی. د دې پېښې حقیقي عظمت هغه مهال څرګندېږي چې انسان د ظاهر تر پردو هاخوا د هغې باطني، فلسفي او عرفاني اړخونو ته متوجه شي. د کربلا په اړه ډېر کسان یوازې د ظاهري تاریخ په کچه فکر کوي؛ یعنې یوه ډله یې د سیاسي واک جګړه ګڼي، بله یې د دوو لورو ترمنځ عادي اختلاف بولي، خو حقیقت تر دې خورا ژور دی. د سهروردي د اشراقي فلسفې له نظره کربلا د «نور او ظلمت»، «علم او جهل»، او «حق او باطل» د تلپاتې تقابل تر ټولو روښانه تمثیل دی.

د دې پېښې یو مهم باطني اړخ د «قیاس به نفس» مسئله ده. سهروردي په خپلو تمثیلي لیکنو کې په سختۍ سره هغه حالت غندي چې انسان خپل محدود حالت د حقیقت معیار وګرځوي. انسان اکثره هر څه د خپل نفس، خپل فهم، خپل درد او خپلې تجربې په تله تلي. همدغه قیاس به نفس د ډېرو تاریخي خطاوو بنسټ جوړ شوی دی.

د کربلا په پېښه کې هم د یزید لښکر له همدې سترې ناروغۍ سره مخ و. هغوی د امام حسین (رض) حرکت د خپل محدود سیاسي فکر په تله تله. هغوی فکر کاوه چې قدرت، حکومت، ژوند، بقا او ظاهري بریا د هر انسان تر ټولو ستر ارزښتونه دي. ځکه دوی خپل حال پر امام حسین (رض) قیاس کړ. دوی ګومان وکړ چې که یو څوک د واک، مال او دنیوي ژوند پر ضد درېږي، نو خامخا یا اشتباه کوي یا باید مات شي.

خو د دوی ستره خطا همدا وه چې د امام حسین (رض) روحاني مقام یې د خپل مادي فکر په ترازو کې اندازه کړ. هغوی د رڼا انسان د تیارې په سترګو لید. لکه د سهروردي د کیسې هغه ښاپېریکان چې کربوړی ( چې د لمر په وړانګو ژوند کوي) د لمر وړانګو ته د عذاب لپاره غورځاوه، حال دا چې هماغه رڼا د هغه لپاره حیات او وصال و.

د کربلا په دښته کې هم همدا صحنه تکرار شوه. د یزید لښکر فکر کاوه چې تنده، محاصره، غشي، شهادت او اسارت تر ټولو سخت عذاب دی؛ خو امام حسین (رض) او د هغه ملګرو دا هر څه د وصال، قرب او الهي ملاقات لار بلله. همدا راز په متن کې هم د شهادت او الهي ژوند فلسفه بیان شوې ده.

امام حسین (رض) مرګ پای نه باله، بلکې د حق په لار کې یې د ابدي ژوند دروازه ګڼله. ځکه نو د هغه لیدلوری له هغو خلکو سره هېڅ ورته والی نه درلود چې ژوند یې یوازې د دنیا په محدودو معیارونو سنجاوه. د قیاس به نفس اصل دا و چې یزیدیانو ویل: «موږ که په دې حالت کې وای، هېڅکله به مو مرګ نه غوره کاوه؛ نو حسین به هم همداسې فکر کوي.» حال دا چې هغوی نه پوهېدل چې د معرفت خاوند انسان د ظاهري ژوند تر شا یو بل حقیقت ویني.

هماغه راز د کربلا اصلي تراژیدي یوازې د نیزو او تورو نه وه؛ بلکې تر ټولو ستره فاجعه دا وه چې تیارو د رڼا د اندازه کولو هڅه وکړه. جاهلانو غوښتل معرفت د خپل جهل په پیمانه وتلي. دوی د حقیقت لمر د خپلو تورو سترګو له زاویې قضاوت کاوه.

له همدې امله کربلا د تاریخ یوه تېرېدونکې پېښه نه ده؛ دا هر وخت تکرارېږي. نن هم انسانان ډېر ځله خلک، افکار او حقیقتونه د خپل نفس په تله تلي. څوک چې له مادي غوښتنو پورته فکر کوي، څوک چې د حق لپاره قرباني ورکوي، یا څوک چې د وجدان او حقیقت لاره غوره کوي، ډېر ځله د هغو کسانو له مخالفت سره مخ کېږي چې هر څه د خپل محدود لید له زاویې ګوري.

نو ځکه د کربلا یو تر ټولو لوی درس دا دی چې انسان باید د «قیاس به نفس» له زندانه ځان خلاص کړي؛ ځکه ډېر ځله حقیقت تر هغه لوی وي چې زموږ محدود ذهن یې تصور کولای شي. هماغه شان چې ښاپېریکانو د لمر حقیقت ونه پېژاند، د کربلا د تیارو لښکر هم د امام حسین (رض) د رڼا حقیقت درک نه کړ.

د دې لیکنې بله مهمه ځانګړنه دا ده چې د فلسفې او عرفان تر څنګ یې د پښتو شاعرۍ فکري او معنوي اړخ هم راژوندی کړی دی. په ځانګړې توګه د حمزه بابا او غني خان شعرونه یوازې ادبي تخیلات نه دي، بلکې د انساني وجود، حقیقت، عشق، معرفت او د رڼا او تیارې د جګړې ژور فکري انځورونه هم وړاندې کوي. د دوی شاعري د سهروردي د اشراقي فلسفې او د عرفاني فکر له نړۍ سره یو ښکاره تړاو لري.

حمزه بابا، چې د پښتو د تصوفي او عرفاني شاعرۍ ستر استازی ګڼل کېږي، د ظاهر تر شا د باطني حقیقتونو د موندلو هڅه کوي. د هغه په شاعرۍ کې عشق یوازې احساس نه دی، بلکې د حقیقت پر لور د انسان د روح سفر دی. د هغه په فکر کې انسان باید د ظاهر له قفسه ووځي او د معرفت او حقیقت په رڼا کې ځان وپېژني.

همدا لړۍ د کربلا په اړه د هغه په مشهورو بیتونو کې هم په ژور ډول څرګندېږي:

دا ستمونه چې په آل د مصطفى شوي دي
په ويړ جهان کې راته وايه چې په چا شوي دي
هغه ناشوني چې شيطان هم ترې امان غواړي
هغه په آل د محمد په كربلا شوي دي

په دغو بیتونو کې حمزه بابا کربلا یوازې یوه تاریخي فاجعه نه بولي؛ بلکې هغه د نور او ظلمت د تلپاتې مبارزې په توګه انځوروي. د هغه په اند د کربلا جګړه د واک او سلطنت جګړه نه وه، بلکې د دوو متضادو حقیقتونو ټکر و؛ یو لوری د معرفت، رڼا او حقیقت استازی و او بل لوری د جهالت، تعصب او تیارې.

په همدې ځای کې د حمزه بابا فکر له سهروردي سره نږدې کېږي. سهروردي ویل چې رڼا او تیاره په خپل ذات کې یوځای کېدای نه شي. حمزه بابا هم د حق او باطل جګړه هماغسې د رڼا او تیارې له تقابل سره تشبیه کوي. د ده په نظر دا جګړه د تاریخ په کوم خاص وخت پورې محدوده نه ده؛ بلکې دا د انسان د وجود په دننه او د ټولنې په ژوند کې تل روانه ده.

له حمزه بابا وروسته د پښتو شاعرۍ بل ستر استازی غني خان دی. د غني خان شاعري یوازې د احساس او تخیل ژبه نه ده، بلکې د عرفان، روحاني ارتقا او د انسان د باطني حقیقتونو ژوره تفسیر هم دی. د هغه په شاعرۍ کې د انسان روح یو مسافر دی چې د ظاهر له بندونو او د عقل له محدودو ترازو د حقیقت پر لور روان دی.

غني خان د رڼا او تیارې، حرکت او جمود، او د روح د ارتقا فلسفه په ډېره هنري بڼه انځور کړې ده. هغه وایي:

ژوند او قرار، اور او اوبه دي

نه به یو ځای شي، نه یو ځای کېږي

تیاره او نور، یو د بل جوړ دي

هسې به تېره شي، دا چې تېرېږي

دا شعر په مستقیم ډول د سهروردي د «نور او ظلمت» له نظریې سره اړیکه لري. لیکوال هم دا شعر د رڼا او تیارې د نه یوځای کېدو د نظریې اصل لپاره راوړي دی. لکه څنګه چې رڼا او تیاره یو ځای کېدای نه شي، هماغسې حق او باطل، علم او جهالت، او معرفت او غفلت هم په یو ځای کې نه راټولېږي.

غني خان بیا د روح د ارتقا او د حقیقت د سفر په اړه داسې وایي:

لکه د سیند د ژوند، هم یوه لار ده
کله په غره کې، کله میدان کې

دغه شعر د انسان د روحاني سفر او د کمال د لارې ژور انځور وړاندې کوي. لیکوال هم دا د انسان د ارتقا او د کربلا د لارې له فلسفې سره نښلولی دی. د حق لاره تل یو ډول نه وي؛ کله د غرونو سختۍ وي، کله د کربلا میدان وي، کله قرباني وي او کله صبر.

غني خان د انسان د وجود په اړه هم ژور تعبیر وړاندې کوي:

بنده عجب دی، عجب پیدا دی
کور یې په خاورو کې، ځای یې اسمان کې

دا شعر د انسان د ظاهري او باطني وجود ترمنځ اړیکه روښانوي. ظاهراً انسان د خاورې مخلوق دی، خو باطناً د روح، عقل او الهي اسرارو حامل دی. لیکوال هم دغه بیت د انسان د الهي حیرانتیا او د روح د لوړ مقام په تفسیر کې راوړی دی.

همدارنګه غني خان د معرفت او روحاني مستۍ د سفر په اړه وایي:

جامونه ډک کړئ، زړونه مستانه
کاروان روان دی، جرس غږېږي
شونډو له شونډې، د مستۍ یوسئ
سبا راتلونکی دی، مجلس خورېږي

دا شعر د معرفت، عشق او الهي وصال د سفر تمثیل دی. لیکوال هم دا د «ابدي ژوند»، «وصال» او د حقیقت له کاروان ره تړلی دی.

او د قیاس به نفس، د غافلانو د قضاوت او د حقیقت د نه درک کولو په باب غني خان دا ډېر ژور تصویر وړاندې کوي:

گفتار د لېونو کې وي ګنجونه هم ماران
قطار د لېونو کې ډېر ولاړ پېغمبران
پروا یې غني نه کړي که یې سپک تلې که دروند
تف! څه به دا جهان وي او څه تول د دې جهان

لیکوال دا شعر د هغو خلکو د نقد لپاره راوړي چې هر څه د خپل محدود عقل او ظاهر په ترازو تلي. هماغه «قیاس به نفس» چې سهروردي یې یادونه کوي، دلته غني خان په بل رنګ بیانوي؛ ځکه ډېر حقیقتونه د ظاهرپالو او غافلانو په ترازو نه تلل کېږي.

په دې ډول د حمزه بابا عرفاني فکر، د غني خان لید، د سهروردي اشراقي حکمت، او د امام حسین (رض) د کربلا پیغام ټول په یوه ځای کې سره یوځای کېږي؛ یعنې حقیقت د انسان د نفس او محدود عقل له پیمانې لوی دی، او څوک چې هر څه د خپل ځان په تله تلي، د حقیقت له رڼا بې برخې پاتې کېږي.

د روح د ارتقا او د معرفت د ناپایه سفر مسئله هم د دې لیکنې له بنسټیزو بحثونو ده. انسان هغه موجود دی چې یوازې د مادي اړتیاوو لپاره نه دی پیدا شوی؛ بلکې د هغه اصلي موخه د ځان پېژندنه، د حقیقت موندنه او د کمال پر لور حرکت دی. همدا سفر انسان د ظاهري نړۍ له محدودو قفسونو د معرفت پراخو افقونو ته رسوي.

په ټوله کې دا لیکنه هڅه کوي چې د ظاهر او باطن ترمنځ پټ تړاوونه راوسپړي او د رڼا او تیارې جګړه یوازې د تاریخي یا تمثیلي مسئلې په توګه ونه ګوري، بلکې د انسان د ورځني ژوند، فکر، اخلاقو او روحاني مسیر برخه یې وښيي. ځکه د رڼا او تیارې جګړه یوازې د تاریخ په کتابونو کې نه ده پاتې؛ بلکې دا مبارزه نن هم د انسان د وجود په دننه او د ټولنې په بېلابېلو ډګرونو کې روانه ده.

همدا د دې څېړنې اصلي موخه ده چې انسان د ظاهري محدودیتونو له بند څخه د معرفت، شعور او حقیقت د پراخې نړۍ پر لور رهبري کړي، څو د رڼا په پېژندلو سره د تیارې حقیقت هم درک شي او د انسان روح د کمال پر لور خپل سفر ته دوام ورکړي.

د ظاهر نقصانونه او د کمال پیوندونه د رڼا او تیارې دایمي جګړه

شهاب‌الدین یحیی سهروردي (چې په شیخ اشراق او شیخ مقتول هم پېژندل کېږي) په دولسمه زېږدیزه پېړۍ (۱۲مه پېړۍ) ، د اسلامي نړۍ او ختیځ یو له خورا لویو او نامتو فیلسوفانو او حکماوو دی. هغه په فلسفه کې د “اشراق مکتب” بنسټګر دی، چې د یونان د وچ منطق پر وړاندې یې پر باطني الهام، نورانیت او د زړه پر مکاشفې تکیه کوله.

د سهروردي د پېژندنې لپاره لاندې درې مهم ټکي اړین دي:

د نور اصالت (اصالت نور)

د ملا صدرا خلاف چې پر وجود بحث کوي، د سهروردي د فلسفې اساس «نور» دی. هغه باوري و چې د نړۍ د ټولو شیانو اصل نور دی. هغه د خدای پاک ذات ته «نور الانوار» وایه، او په دې باور و چې د نړۍ نور موجودات د همدې الهي نور د رڼا انعکاس او درجې دي.

د اشراق (رڼایۍ) فلسفه

«اشراق» د لمر ختو یا روښانېدو ته وايي. د سهروردي په ښوونځي کې یوازې په عقلي استدلال بسنه نه کېږي؛ بلکې فیلسوف باید د عبادت او ځان پاکولو له لارې د خپل زړه سترګې پرانیزي ترڅو الهي حقایق د الہام او باطني رڼا په توګه پرې نازل شي.

مادي نور او معنوي نور

سهروردي وایي هغه نور چې موږ یې په سترګو ووینو (حسي نور)، یوازې یو مادي نښه ده. اصلي نور د انسان «روح» او «عقل» دی چې مجرد (غیر مادي) دی او په سترګو نه لیدل کېږي، مګر د پوهې او بصیرت لامل ګرځي. سهروردي د خپلو افکارو له لامله په ځوانۍ کې (په ۳۸ کلنۍ کې په حلب کې) شهید کړای شو، ځکه نو ورته «شیخ شهید» هم وايي.»

سهروردي د خپلو ژورو فلسفي اثارو (لکه حکمت الاشراق)تر څنګ، یو لړ خورا په زړه پورې، رمزي او تمثیلي کیسې په فارسي ژبه لیکلي دي ترڅو لوړ باطني رازونه د اشارو په ژبه عامو خلکو ته روښانه کړي. له دغو شاهکارو کیسو یوه خورا مشهوره رساله د «لغتِ موران» (د مېږیانو ژبه یا کلام) ده.

دا کتاب په اصل کې د څو تمثیلي او د څارویو د ژبې په کیسو اباد دی، چې پکې د انسان د ارواپوهنې، باطني درجو او د رڼا او تیارې د تلپاتې جګړې حقایق نغښتي دي:

د مېږیانو او د پرخې څاڅکي تمثیل: کیسه له دغه ټکي پیل کېږي چې مېږیان یو له بل سره د کائناتو د نظام په اړه خبرې کوي او هر یو د خپل محدود عقل له مخې قضاوت کوي (قیاس به نفس کوي) کله چې هغوی د پرخې یو څاڅکی ویني چې د لمر په وړانګو د اسمان لور ته الوتنه کوي، نو د هغې په مانا نه پوهېږي، ځکه د هغوی تله ځمکنۍ ده او د لمر د لاهوتي ځواک له درک کولو بېوسه دي.

د ښاپېرکانو (خفاشانو) او رنګ بدلېدونکي ځانګړي کربوړي (حربا) جګړه: دا د دغه کتاب تر ټولو شاهکار او د اوج برخه ده. ښاپېرکان (چې په زړه ړانده او جاهلان دي) د شپې په تیارو کې راغونډېږي او د خپل «مرکب جهالت» له امله پرېکړه کوي چې دا ځانګړی کربوړی (چې د لمر او روښنایۍ مَین دی) ته داسې سزا ورکړي چې تر مرګ هم بدتره وي. هغوی هغه مخامخ د لمر تودو وړانګو ته غورځوي او ګومان کوي چې شکنجه یې کړ، مګر هغوی نه پوهېدل چې لمر د رنګ بدلیدونکي ځانګړي کربوړي لپاره «تر ټولو غوره برخلیک او ابِ حیات» و.

د سهروردي د لیکنو اصلي ځانګړنې (د فکر چورلیز)

د سهروردي لیکنې او په ځانګړې توګه د لغت موران رساله درې لوی فلسفي او عرفاني پیغامونه لري:

د «خپل حال پر نورو قیاسولو» (قیاس به نفس) غندنه

سهروردي په خپلو ټولو تمثیلونو کې په کلکه دا ثابتوي چې د بشر لویه غوټه او لالهاندي په همدې کې ده چې هر انسان غواړي د کائناتو ابدي حقایق د خپل تنګ عقل او معلوماتو په تله وتلي. جاهل او مغرور انسان (لکه د کیسې ښاپېرکان) خپله ناپوهي علم ګڼي او کله چې له خپل فکره پورته کوم حقیقت وګوري، نو د تعصب له لامله پرې برید کوي، ځکه نه پوهېږي چې له منګي هماغه څه رڅاڅي چې په دننه کې یې وي .

د علم او جهل (رڼا او تیارې) دایمي مبارزه

د دغو لیکنو روح دا راښيي چې د حق او باطل ترمنځ جګړه یو تلپاتې او ذاتي امر دی . علم او پوهه رڼا ده او ناپوهي تیاره ده. لکه څنګه چې په طبعیت کې د لمر په راختلو تیاره په هماغه ثانیه کې بې له مقاوته ورکه او تېښتې ته اړ ده، د پوهې د لېوالانو په وړاندې هم د دُنیا د مستبدو او ظالمو جاهلانو واکمني بې بنسټه او تار په تار کېدونې ده

د روح ارتقاء او د معرفت ناپایه سفر

سهروردي په ډاګه کوي چې معرفت او پوهه حدِ یقف (ودرېدونکی مرز) نلري او د انسان روح باید د تل لپاره د الوتلو او د «رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا» په لاره کې روان وي . هغه کسان چې د مادي دُنیا په ښکته درجو قانع کېږي، د خپل ځان پر مخ د لمر لاره تړي. خو د حقیقت مَینان (عارفان او شهیدان) له دغو مادي بندونو تېرېږي او خپل ځان ایثاروي، ځکه د ابوسلیمان داراني د کلام په اساس، د هغوی روح داسې یو باطني لذیذ خوند څکلی وي چې ظاهري مرګ ورته د وصال ابدي اختر او راحت ښکاري.

د ښاپېرکانو (خفاشانو) او رنګ بدلېدونکي ځانګړي کربوړي (حربا) جګړه:

دلته یې «د ښاپېرکانو (خفاشانو) او ځانګړي رنګ بدلیدونکي کربوړي (حربا) جګړه» برخه را اخلو.

حُربا دا د کربوړي هغې ځانګړې او مشهورې ډلې ته ویل کېږي چې له چاپیریال سره سم خپل رنګ بدلوي او په مستقیم ډول د لمر له وړانګو او تودوخې سره ذاتي مینه لري.

شیخ اشراق سهروردي په کتابونو (لکه لغت موران) کې، حربا یا ځانګړی رنګ بدلیدونکی کربوړی د هغه عارف او حق غوښتونکي انسان سمبول دی چې تل د حقیقت د رڼا او د الهي نور په لټه کې وي.

ښاپېرک په اصل کې د هغو ناپوهو او متعصبو کسانو سمبول دی چې په خپله ذهني توره دُنیا کې بند پاتې دي او د حقیقت له روښنایۍ (علم او عرفان) څخه نه یوازې تښتي، بلکې دښمني ورسره کوي.

سهروردي لیکي :

«ښاپېرکانو له ځانګړي رنګ بدلیدونکي کربوړي سره دښمني پیل کړه او ترمنځ یې شخړه ډېره سخته شوه. لانجه له حده ووتله. نو ښاپېرکانو پرېکړه وکړه چې سره یوځای شي، پر ځانګړي رنګ بدلیدونکي کربوړي برید وکړي او هغه د جنګ له لارې بندي کړي، ترڅو د خپل زړه له غوښتنې سره سم جزا ورکړي او غچ ترې واخلي. کله چې د فرصت وخت راغی، برید یې پرې وکړ او د یو بل په مرسته او ملاتړ یې بېچاره ځانګړي رنګ بدلیدونکي کربوړي د خپل بدبختۍ کور (تیارې ځالې) ته کش کړ او هغه شپه یې هلته بندي کړ. سحر یې اواز وکړ (وویل شول): “د دې ځانګړي رنګ بدلیدونکي کربوړي د عذابولو او شکنجه کولو لاره څه ده؟” ټولو د هغه پر وژلو هوکړه وکړه. بیا یې د وژلو د څرنګوالي په اړه یو له بل سره سلامشوره وکړه. د دوی پرېکړه پر دې شوه چې د لمر له لیدلو (مشاهدې) پرته بل هېڅ داسې عذاب نشته چې ډېر بد وي. البته هغوی د لمر له ملګرتیا او نږدېوالي پرته بل هېڅ عذاب بد تر نه ګاڼه؛ ځکه هغوی د خپل ځان قیاس پر هغه (کربوړي) وکړ او هغه یې د لمر په لیدلو ګواښه. بېچاره کربوړی په خپله له خدایه همدا غوښتل او په خپله یې د داسې مرګ هیله لرله. لکه څنګه چې یو عارف وايي:

اقـتلونی یا ثقاتی‌ / ان فی قتلی حیاتی‌
و حیاتی فی مماتی‌ / و مماتی فی حیاتی
ما ووژنئ اې زما باوري ملګرو! ځکه چې زما په وژل کېدو کې زما (حقیقي) ژوند دی،
او زما ژوند زما په مړینه کې دی او زما مړینه زما په ژوند کې ده.

کله چې لمر راوخوت، هغوی هغه (کربوړی) د خپلې بدمرغۍ له کوره بهر وغورځاوه، ترڅو د لمر د وړانګو په مټ په عذاب شي؛ حال دا چې هغه عذاب (په اصل کې) د هغه بېرته ژوندي کېدل او حیات و.»
« وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (آل عمران/۱۶۹) = او (پېغمبره!) د الله په لار كې وژل شوي، مړه مه ګڼه؛ بلكې دوى ژوندي دي (او) د خپل پالونكي په نزد روزي مومي! ».

که ښاپېرکان پوهېدلي ښای چې د ده په ځورولو سره یې د کربوړي په حق کې څومره لوی احسان او نېکي کړې ، او پخپله د هغه (کربوړي) د خوند او لذت څخه په بې برخیتوب سره دوی پخپله زیانمن شوي دي، نو له ډېرې غصې او حسرته به مړه شوي وو.

یو بل عارف وايي: «لوعلم الغافلون ما فاتهم من لذة‌العارفین لماتوا کمدا = که غافلان پوهېدلای چې دوی د عارفانو له کوم (لوی) لذت او خونده بې برخې پاتې شوي، نو دا جاهلان به له ډېرې غصې او غمه مړه شوي وو».

د داستان سپړنه :
دا څپرکی د حقیقت د لیوالو او ترې د تښتېدونکو په زړه ړاندو (تاریک‌دلو) د جګړې داستان دی. کربوړی له څو ښاپېرکانو سره په جګړه کې ښکېلېږي؛ دوی د شپې کربوړی نیسي، بندي کوي یې او د خپلې بدبختۍ په کور یا ځاله کې یې بندي کوي. سهار وختي د هغه د عذابولو د څرنګوالي په اړه سلامشوره کوي او پرېکړه یې پر دې کېږي چې د لمر له لیدلو پرته بل هېڅ بدتر عذاب نشته.

دوی پرې د خپل ځان قیاس (قیاس به نفس) کوي او هغه د لمر په لیدلو ګواښي، حال دا چې کربوړي بې له دې بله هېڅ هیله نلري.

لمر راخيژي او دوی هغه (کربوړي) د خپلې بدمرغۍ له کور او ځالې بهر راغورځوي، ترڅو د لمر د وړانګو په مټ عذاب تېر کړي. خو که ښاپېرکان په دې پوهېدلای چې په دې ځورولو سره دوی له کربوړي سره څومره لوی احسان کوي او دوی ښاپیرکانو په دې کار پخپله څه شی له لاسه ورکړی، نو له ډېرې غصې به مړه شوي وو.

له کربوړي یا حُربا څخه مراد پخپله سهروردي او د هغه په څېر نور کسان دي (سالک صوفیان)، او ښاپېرکان هماغه له رڼا تښتېدونکي مخالفین او قشري (ظاهرپال) خلک دي؛ حال دا چې “په لمر عذابول” هغه وژل او مړینه ده چې پایله یې د حق تعالی په حضور کې حاضرېدل دي.

سهروردي په دې فصل کې د کربوړي د حال په ژبه په دې شعر استناد کړی:

اقـتلونی یا ثقاتی‌ / ان فی قتلی حیاتی‌
و حیاتی فی مماتی‌ / و مماتی فی حیاتی

ما ووژنئ اې زما باوري ملګرو! ځکه چې زما په وژل کېدو کې زما (حقیقي) ژوند دی،
او زما ژوند زما په مړینه کې دی او زما مړینه زما په ژوند کې ده. او هغه د خپلې خبرې د بل ثبوت لپاره، په قرآن کې د شهید لوړ مقام ته اشاره کړې ده:

« وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (آل عمران/۱۶۹) = او (پېغمبره!) د الله په لار كې وژل شوي، مړه مه ګڼه؛ بلكې دوى ژوندي دي (او) د خپل پالونكي په نزد روزي مومي! ».

فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (آل عمران/۱۷۰) = الله چې دوی ته له خپلې لورنې پرېمانه نعمتونه ورکړي (؛ نو) پرې خوښ دي او هغوی ته هم خوشحالي کوي، چې تر شا یې دي او لا یوځای شوي ورسره نه دي (؛ ځكه په هغې دنيا كې یې لوړ مقامونه ويني او پوهېږي)چې وېره او خپګان پرې نشته؛ »

دا فصل د یو بل صوفي په دې خبره پای ته رسېږي:

«لوعلم الغافلون ما فاتهم من لذة‌العارفین لماتوا کمدا = که غافلان پوهېدلای چې دوی د عارفانو له کوم (لوی) لذت او خونده بې برخې پاتې شوي، نو دا جاهلان به له ډېرې غصې او غمه مړه شوي وو».

دلته څو ټکي د فکر کولو وړ دي: یو دا چې د ټولو ژویو په منځ کې یې ښاپېرکی غوره کړی او هر ځل، ښاپېرکی د شپې الوتونکی دی. ښاپېرکی له رڼا په عذاب وي او یوازې د شپې الوتنه کوي؛ د ورځې په خپلو ځالو کې پاتې کېږي او کله چې لمر لوېږي او شپه شي، راڅرګندېږي، الوتنه کوي او ښکار کوي، خو د ورځې پټ وي. د مرغانو په منځ کې دا د ښاپېرکي ځانګړتیا ده.

دې ته په بشپړ ډول اپوټه او متضاد بیا ځانګړی رنګ بدلیدونکی کربوړی دی؛ کربوړی داسې یو ژوی دی چې لمر خوښوي، یعنې همداسې د لمر په تمه وي او د لمر له حرکت سره سم خپل لوری بدلوي.
په حقیقت کې دا دواړه ژوي یو د بل ضد دي؛ په هماغه اندازه چې ښاپېرکی له رڼا او د لمر له روښنایۍ په عذاب وي، په هماغه اندازه کربوړی له تیارې په عذاب وي او د رڼا پلوې دی. په ساده ژبه باید ووایم چې دا د رڼا او تیارې جګړه ده؛ او د لرغوني ایران فلسفه هم همدغه وه.

د خسروايي حکمت احیاء؛ د یوناني وچ منطق پر وړاندې د سهروردي اشراقي پاڅون

شیخ (سهروردي) خپل ځان د خسروايي حکمت ژوندی کونکی ګڼي او همدغه د خسروايي حکمت احیاء ده.

خسروايي حکمت د لرغوني ختیځ (ایران او ننني افغانستان) د پوهانو او فیلسوفانو هغې فلسفې ته ویل کېږي چې بنسټ یې پر «نور او ظلمت» (رڼا او تیاره) باندې ولاړ و. سهروردي دا حکمت د اسلام په رڼا کې بیا ژوندی کړ. هغه ثابته کړه چې حقیقت د مړاوو منطقي استدلالونو پر ځای، د زړه د باطني روښنایۍ او الهي نور له لارې ترلاسه کېږي.

ځینې کسان چې د سهروردي په فلسفه نه پوهېږي، ګومان کوي چې هغه (د لرغوني ایران د یادولو له امله) د اسلام مخالف و. مګر حقیقت دا دی چې سهروردي د اسلامي نړۍ یو له تر ټولو مخلصو فیلسوفانو و. د اسلام په تاریخ کې هېڅ بل فیلسوف د سهروردي په اندازه له قرآن سره پیاوړې اړیکه نه درلوده؛ هغه د قرآن حافظ و او په خپلو فلسفي کتابونو کې یې تر بل هر چا زیات د قرآن کریم په ایتونو استناد کړی دی.

هغه د یونان په وړاندې ودرېد؛ په حقیقت کې هغه د هغه وخت له “غرب‌زدګۍ” (لوېدیځ‌پالنې) سره مخالفت کاوه. لویدیځ پالنه یا غرب‌زدګي کوم نوی څیز نه دی، دا لړۍ د ۲۵۰۰ کاله پخوا له یونانه پیلېږي، ځکه د اصلي لوېدیځ (غرب) بنسټ همدغه یونان دی. سهروردي د یوناني غرب‌زدګۍ په وړاندې پاڅون کاوه. کله چې هغه د خسروايي حکمت د ژوندي کولو هڅه کوي، موخه يې دا وي چې د لوېدیځ، یعنې د لرغوني یونان په وړاندې ودرېږي. دا د رڼا او تیارې هماغه مسئله ده چې په ایران کې وه او د رڼا او تیارې جګړه د وخت په تېرېدو سره تل شته؛ په حقیقت کې رڼا او تیاره یو د بل دښمنان دي او د یو بل په وړاندې قرار لري.

په اوسني پېر یا عصر کې د لوېدیځ کلتور د اغېزې (غرب‌زدګۍ) خبرې ډېرې کېږي، خو سهروردي وښودله چې دا ستونزه ۲۵۰۰ کاله پخوا له لرغوني یونانه پیل شوې ده.

په هغه وخت کې د ارستو او افلاطون وچ او منطقي فلسفي افکار په اسلامي نړۍ کې خپاره شوي وو. سهروردي د دې یوناني (لوېدیځې) فلسفې په وړاندې ودرېد. هغه وویل چې وچ منطق د انسان روح نه شي خړوبولی، بلکې انسان د ختیځ په څېر د روحاني اشراق او د حقیقت د لېوالتیا (د کربوړي په څېر د لمر رڼا) ته اړتیا لري.

د ښاپېرکي (تیارې خوښونکي) او کربوړي (رڼا خوښونکي) ترمنځ جګړه یوازې یو ساده داستان نه دی، بلکې دا په نړۍ کې د حق او باطل، علم او جهل، او عقل او تعصب د تلپاتې مبارزې سمبول دی. دا تقابل په هره زمانه کې شتون لري او کوردلان تل هڅه کوي چې د حقیقت لېوال په تیاره کې بند کړي

قرآن کریم هم همداسی دی :

يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ

يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ

د لمر په راتلو د تیارې تېښته؛ له ظاهري روزګاره تر حقیقي باطني جګړې پورې

دا د رڼا او تیارې جګړه ده چې اوس سره مخامخ دي؛ رڼا او تیاره دوه ضد او دښمن امرونه دي، یعنې رڼا د تیارې ضد او تیاره د رڼا ضد ده. اوس نو د هغوی دغه مخامختیا د تضاد تقابل وګڼو که د عدم او ملکې تقابل؟ دا په خپله یو بحث دی چې دا کوم ډول تقابل دی؛ ایا د عدم او ملکې تقابل دی که د تضاد تقابل؟ او په اصل کې د تیارې پر ذات بحث وکړو چې تیاره څه شی ده؟ ایا تیاره په خپله شتون لري که یوازې د رڼا نشتوالی دی؟ دا په خپله یوه مسئله ده چې ایا تیاره یو وجودي امر دی او شته، که نه، یوازې د رڼا نشتوالي ته ویل کېږي.

تیاره یا ظلمت هغه څه دي چې شتون لري، یا دا چې تیاره هلته وي چې رڼا نه وي؟
ځواب: هلته وي چې رڼا نه وي.
هلته چې رڼا نه وي، مانا دا چې د تیارې په نوم کوم شی شته، که د رڼا نشتوالي ته د تیارې نوم ورکوئ؟
ځواب: د رڼا نشتوالی.
دا په خپله یو بحث دی

د رڼا او تیارې (نور او ظلمت) جګړه یو تلپاتې او دایمي امر دی؛ دا مبارزه تل وه، اوس هم شته او تل به وي. رڼا له تیارې سره هېڅ روغه او جوړه (سازګاري) نه لري او نه هم تیاره له رڼا سره جوړ راځي. دا ننداره په ظاهري نړۍ کې هم په همدې ډول ده؛ لکه څنګه چې وینئ، کله چې رڼا لاړه شي، تیاره راځي.
کله چې لمر پټ شي، تیاره رارسي او کله چې شپه تېره شي، بېرته رڼا راځي او لمر راخیژي.
البته (په حقیقت کې) داسې نه ده چې شپه ځي ترڅو لمر راشي؛ بلکې حقیقت دا دی چې څنګه لمر راښکاره شي، تیاره پخپله تېښته کوي.

د رڼا په راتلو تیاره تېښتې ته اړ ده او تیاره ځي.
رڼا، تیارې ته هېڅ ځای نه پرېږدي، خو داسې نه ده چې تیاره راشي ترڅو رڼا لاړه شي.
چې رڼا راځي، تیاره ځي؛ خو پوښتنه دا ده چې ایا لومړی تیاره راځي چې رڼا ځي، یا دا ،کله چې رڼا ځي، تیاره راځي؟
ځواب: لومړی رڼا ځي، چې تیاره راځي، نه دا چې تیاره راځي او رڼا شړي.
خو رڼا بیا په خپله تیاره شړي.

په ترڅ کې، دا یو ځانګړی تقابل دی چې په یو ځانګړي مانا برابر دی او په یو مانا برابر نه دی؛ د رڼا په راتلو تیاره ځي، خو داسې نه شو ویلای چې د تیارې په راتلو رڼا ځي، بلکې باید ووایو چې د رڼا په تللو (نشتوالي) سره تیاره راځي.
دا د روزګار له هېښنده ښکارندو ده .

روزګار همدا دی؛ شپه او ورځ، رڼا او تیاره (نور او ظلمت)، علم او جهالت، کفر او ایمان، دا هم یوه جګړه ده. دا جګړه تل شته او په تصادفي ډول دا په ظاهري نړۍ کې هم ښکاري؛ موږ شپه او ورځ لرو، رڼا او تیاره لرو چې په خپلو سترګو یې وینو، خو تر دې مسئلې لا ډېره حقیقي جګړه د انسان په دننه (باطن) کې ده.
لکه څنګه چې له انسانه بهر رڼا او تیاره (نور او ظلمت) یو له بل سره په ټکر کې دي، د انسان په دننه کې هم د رڼا او تیارې یوه جګړه شته، چې هغه په اصل کې د عقل او جهالت (ناپوهۍ) جګړه ده.
عقل رڼا ده او علم رڼا ده.
نو جهالت څه شی دی؟ جهالت تیاره او تورتم دی.

اوس پوښتنه دا ده چې کله عقل راشي جهالت ځي، یا که کله جهالت راشي عقل ځي؟
ځواب : کله چې عقل راشي، جهالت پخپله ځي.

د ښاپېرکانو شومه جرګه او د لښکر برید؛ د رڼا او تیارې د ذاتي دښمنۍ تمثیل

شیخ سهروردي دلته کیسه په رښتیا ډېره ښکلې بیان کړې، انصاف خو دا دی چې هم یې د بهرنۍ نړۍ ظاهري رڼا او تیاره روښانه کړې او هم یې د انسان دننه باطني رڼا او تیاره انځور کړې چې هماغه عقل او جهالت (ناپوهي) ده:
ښاپېرکی او کربوړی؛
یو داسې ښاپېرکی دی چې له رڼا په عذاب وي او د شپې ژوند کوي، او بل داسې کربوړی دی چې رڼا خوښوي او د لمر مینه وال دی.

دوی یو له بل سره ذاتي دښمني لري؛ د دوی شخړه کومه عارضي (پېښېدونکې) لانجه نه، بلکې په خپل ذات کې یو د بل دښمنان دي. دا داسې نه ده چې هغوی یوازې په کومه پېښه کې سره دښمنان شوي وي؛ د انسانانو او ژویو ترمنځ ډېری دښمنۍ د بېلابېلو پېښو او د ګټو په خاطر وي، د ګټو ټکر ورته پیدا کېږي او یو بل ته ځای تنګوي، نو ځکه اختلاف پیدا کوي.

رڼا او تیاره په خپل ذات کې یو د بل دښمنان دي؛ په اصل کې رڼا هېڅکله تیاره نشي لیدلی او تیاره هم نشي کولای رڼا وګوري. هغوی هېڅکله په یو ځای کې نشي یوځای کېدلی او “نه یوځای کېدونکي” (لا یجتمعان) دي.

کربوړي او ښاپېرکی هم دواړه د رڼا او تیارې لپاره دوه سمبولونه دي؛ کربوړی رڼا خوښوي، خو ښاپېرکی له رڼا کرکجن دی او د ورځې پټېږي.
دوی یو له بل سره ذاتي دښمني درلوده، ځکه د هغوی دښمني داسې ذاتي وه لکه د علم او جهالت (ناپوهۍ) دښمني چې په خپل ذات کې یو د بل ضد دي؛ جهالت د علم دښمن دی او علم د جهالت دښمن دی.
ښاپېرکان راغلل او سره یو موټی شول، هغوی وویل چې موږ باید د کربوړي ، یعنې د دغه لمر خوښوونکي پښې وباسو ، ټغر یې ورټول او له منځه یې یوسو؛ ځکه تیږه یې راسره ماته ، دښمن او تل راسره په جګړه کې دی.

ښاپېرکان راټول شول؛ د ښاپېرکانو لښکر راغی. څه وخت راغونډ شول؟ شپه مهال چې تورې تیارې ټوله نړۍ راونغاړله. دا مهال د ښاپېرکانو لښکر راووت، برید یې وکړ او کربوړی یې بندي کړ. هغوی دا لمر خوښوونکی ژوی بندی کړ او له ځان سره یې د خپلې تیارې ځالې غېږې ته بوت؛ هغې تورتم خانې ته چې ښاپېرکان پکې اوسېدل، کربوړی یې لاس تړلی او اسیر له ځان سره بوته چې اوس د دوی جنګي اسیر دی.

دوی کیناستل؛ هېښنده دا، چې یو له بل سره یې سلامشوره وکړه چې څه لوبه ورسره وکړي او څنګه یې تبه سړه کړي. سره له دې، چې دوی خپله د تورتم زیږنده دي، خو بیا یې هم سره سرونه یو کړل؛ خپلو کې جرګه کېدل خو بد کار نه دی، داسې نه وه چې یو کس د ځانګړي ځېل او سرکښۍ له مخې راپاڅي، یکه او یوازې خپله خبره پرې وتپي.

سره جرګه شول چې څه وکړو؟ ویې ویل دا باید ووژل شي. ټول یوه خول شول چې ویې وژنئ ، خو له ښاپېرکانو یو یې ورغبرګه کړه: “نه، داسې وژل خو ورته ډېر اسان دي؛ په ساده وژلو خو یې ساه خېژي او کیسه یې په یوه ساه خلاصېږي، راځئ داسې یو عذاب ورکړو چې تر مرګ هم بدتر وي.
نو تر مرګ بدتر عذاب به څه وي؟ هغوی په اصل کې د هغه ځورول او عذابول غوښتل، ځکه په ساده وژلو خو سړی له غمه خلاصېږي او ساه ورکوي.
هغوی وویل د دغه روښنايي خوښوونکي او لمر لمانځونکي کربوړي لپاره به تر ټولو سخته سزا او شکنجه څه وي؟

تر ټولو بد عذاب یې دا دی چې راځئ د لمر مستقیمو وړانګو ته یې وغورځوو. ولې؟
ځکه د یو ښاپېرکي لپاره پخپله تر ټولو ناوړه او بد شی څه دی؟
ځواب: رڼا ده.

له وچې کوزې تر ابِ حیاته، د خپل ځان په تله د کائناتو د تللو انساني رنځ

دوی قیاس به نفس وکړ، هغوی هر څه د خپل ځان په تله وتلل او خپل حال یې د (کربوړي) لپاره معیار وګاڼه.

که دوی غوښتل تر ټولو ناوړه څه و انګیري؛ نو د دوی لپاره تر ټولو بد او ناوړه شی څه و؟
ځواب: وژل کېدل بد دي، مګر داسې هم نه (چې تر ټولو بد وي).
د یو ښاپېرکي لپاره تر ټولو بد شی څه کېدای شي؟ هماغه د لمر رڼا ده؛ دا تر ټولو بد شی دی او هغوی همدا تر ټولو ناوړه عذاب ګاڼه.
دلته څومره عالي ټکي شته! شیخ سهروردي په دې کیسه کې څومره هېښنده پندونه او نازک ټکي نغښتي؛ دا چې انسان تل هر څه د خپل ځان په تله تلي (خپل حال پر نورو قیاسوي)

زما لپاره تر ټولو بد شی هغه دی چې زه یې بد ګڼم.
کېدای شي زه یو شی تر ټولو بد وبولم، خو هماغه شی چې زما په نظر تر ټولو بد دی، په حقیقت کې بد نه وي؛ شاید ځینو نورو ته تر ټولو غوره او ښه شی هم وي. خو زه بې له دې بله څه چاره لرم؟ زما لپاره تر ټولو بد شی هماغه دی چې زما په نظر بد دی او زما لپاره تر ټولو ښه شی هماغه دی چې زه یې ښه ګڼم. د بشر ټوله غوټه، لالهاندي، کړهاندي او جنجال هم په همدې کې دی او بې له دې بل هېڅ کار هم نشي کولای، ځکه هر څه د خپل ځان په تله تلي (قیاس به نفس کوي)

همدا خبره چې شیخ اشراق دلته بیان کړې، مولانا په مثنوي کې د طوطي په کیسه کې راوړې په مثنوي کې کیسه داسې ده چې یوې طوطي د خپل خاوند په هټۍ کې د بادامو غوړي توی کړل. هټیوال بپه غوسه شو او پر سر یې وواهه، چې له لامله یې د طوطي د سر بڼکې ورژېدې او ګنجی شو. بیا یو ګنجی پیرودونکی هټۍ ته راغی. طوطي چې کله هغه ولید، سمدستي یې «هر څه د خپل ځان په تله وتلل» او د خپل محدود درک له مخې یې فکر وکړ چې د نړۍ د ټولو ګنجیانو د سر د بڼکو رژېدل یوازې یو علت لري او هغه د غوړیو تویول دي! ځکه یې ورته غږ کړ: « تا هم زما غوندې غوړي توی کړي وو؟

د خپل ځان په تله تلل (قیاس به نفس) دي، چې انسان پکې تل خپل ځان د کائناتو (عالم) مرکز او چورلیز ګڼي.

مولانا :

کارِ پاکان را قیاس از خود مگیر

گرچه ماند در نبشتن شیر و شیر

« د پاکانو کارونه هېڅکله د خپل ځان په تله مه تله (پر خپل ځان یې مه قیاسوه)؛ که څه هم په لیکلو کې شِیر (شیدې) او شِیر (زمری) یو شان ښکاري»

خو څه وکړو چې انسان بې له دې بله چاره هم نلري؛ هغه خپل ځان او خپل فکر د کائناتو چورلیز (مرکز) ګڼي.
د ښاپېرکانو په اند، تر ټولو سخته ځورونه د لمر په تودو وړانګو کې وریتېدل وو؛ دوی دا تر ټولو غټ عذاب ګاڼه، نو ویې ویل چې راځئ همدا لوبه ورسره وکړو او تبه یې سړه کړو. د ټولو دا پرېکړه شوه چې هغه یوسي او مخامخ یې د لمر تودوخې ته وغورځوي.هغوی همدا کار وکړ؛ هغه یې بوت او د لمر مخې ته یې وغورځاوه، خو پایله داسې شوه چې هماغه شی د کربوړي لپاره تر ټولو غوره برخلیک او د ابِ حیات (د تلپاتې ژوند اوبه) وګرځېد.

د شهادت او لاهوتي ژوند حقیقت

د ښاپېرکانو په اند دا تر ټولو بد عذاب و، خو د کربوړي لپاره تر ټولو غوره او خوږ شی و؛ او وګورئ چې دلته څومره ستر او نازک ټکي نغښتي.
پام وکړئ، تر دې وروسته یې علت روښانېږي چې ولې وايي: “اقتلوني يا ثقاتي”.

روایت دی چې کله یې یو عارف د شهادت غاړې ته ټېل واهه، نو هغو ناپوهانو چې د ده د وژلو امر کړې وه؛ داسې انګېرله چې په دغه اعدام سره به د ده د وجود ډېواه مړه او د روح رڼا به یې په سختو شکنجو کې بندي کړي. دوی د خپل تنګ لیدلوري له مخې فکر کاوه چې د خدای دوستان، اولیاء، ائمه او پاکان له منځه وړي او دا کار ورته یوه لویه سزا او ځورونه ښکارېده. مګر د چا زړه چې د الهي معرفت په نور روښانه وي، هغه ته د حق په لاره کې دغه مړینه بېخي د لاهوتي ژوند ابِ حیات او د زړه سر وي؛ ځکه نو د حق غوښتونکی ولي له داسې وصال او وژل کېدو څه وېره او باک لري؟

اقـتلونی یا ثقاتی‌ / ان فی قتلی حیاتی‌

و حیاتی فی مماتی / و مماتی فی حیاتی

زما حقیقي ژوند زما په همدې وژل کېدو کې دی.

« ولا تَحْسَبنَّ الّذینَ قُتِلوا فی سَبیلِ‌اللهِ اَمواتاً بَلْ احیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِم یُرْزَقونَ فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّـهُ مِن فَضْلِهِ (ال عمران/۱۶۹) = او (پېغمبره!) د الله په لار كې وژل شوي، مړه مه ګڼه؛ بلكې دوى ژوندي دي (او) د خپل پالونكي په نزد روزي مومي!

د پالونکي په نزد کومه روزي ده؟

حیات طیبه

« فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (آل عمران/۱۷۰)» = الله چې دوی ته له خپلې لورنې پرېمانه نعمتونه ورکړي (؛ نو) پرې خوښ دي او هغوی ته هم خوشحالي کوي، چې تر شا یې دي او لا یوځای شوي ورسره نه دي (؛ ځكه په هغې دنيا كې یې لوړ مقامونه ويني او پوهېږي)چې وېره او خپګان پرې نشته.

د معرفت باطني خوند او د غافلانو جهل

دوی په اصل کې هېڅکله د دغه خوږ خوند مانا ته نشي رسېدلی او د څکلو جوګه یې نه دي ؛ دلته شیخ سهروردي د یو بل عارف مطلب راوړي، هغه ستر معارف پوه چې وایي:
“لوعلم الغافلون ما فاتهم من لذة‌العارفین لماتوا کمدا”
که غافلان او نادانان د معرفت په هغه روحي خوند او خوندور طعم پوهېدلي وای چې عارف یې څکي، او که غافلانو او نادانانو ته د دې خوند یوازې یو څاڅکی هم وررسېدلی وای، نو بېشکه، له هېښتیا او هیبته به یې ساه ورکړې وه؛ دا داسې یو الهي لذت دی چې دوی یې په خپل ټول ژوند کې د څکلو جوګه نه دي.

عین‌القضات همداني په خپل کتاب “تمهیدات” کې یوه خورا هېښنده خبره کوي؛ هغه وايي که د معرفت انځور، یعنې د الهي پوهې حقیقي بڼه پر کوم دېوال انځور شي، نو هېڅوک به هغه انځور ونه ګوري خو دا چې له نا‌پایه لېوالتیا او څوبمنۍ به ساه ورکړي.

د دغه باطني خوند لذت دومره لوړ دی.
ښاپېرکانو د لمر روښنايي او نور ځان ته عذاب ګاڼه او په خپل اند یې هغه (کربوړی) په عذاب کې واچاوه، حال دا چې د لمر مخې ته ورغورځېدل د هغه لپاره تر ټولو غوره برخلیک او د ابِ حیات خوږ خوند و.

کله چې نادانان کوم پوه او عالم ته زیان او ځورونه رسوي، د ټولو دود او طریقه بېخي همدغسې وي ؛ کله چې کفار یو ولي او شهید د شهادت مقام ته رسوي، کیسه همدا ده.
هغه څوک چې د خدای بنده او د حقیقت سالک وي، د دوی له دغو ځورونو هېڅ نه وېريږي.
ضمناً، د رڼا او تیارې، علم او جهالت، او پوهې او نادانۍ ترمنځ دغه ټکر چې شته، پخوا هم و او تل به وي؛ دا جګړه به همداسې دوام ولري. خو بېشکه، تاوان او خسران یوازې د تیارې د ملګرو (اهلِ ظلمت) په برخه دی او د رڼا لېوالان تل په روښنایۍ کې دي؛ او هماغه شی چې نادانانو ګاڼه عذاب دی، د هغه (حق غوښتونکي) لپاره بېخي ارامتیا او هوسایي وه.

حمزه بابا وايي :

دا ستمونه چې په آل د مصطفى شوي دي
په ويړ جهان کې راته وايه چې په چا شوي دي
هغه ناشوني چې شيطان هم ترې امان غواړي
هغه په آل د محمد په كربلا شوي دي
تل به روانه وي د حق او د باطل جـګړه
لكه جنګونه د تيارې او د رڼا شوي دي

حمزه بابا په دې بیتونو کې کټ مټ د شیخ اشراق سهروردي او مولانا د اندېښنو تاريخي او عيني اوج په کربلا کې انځور کړی دی.

د ښاپېرکانو شومه ځاله او بېساري ستمونه

سهروردي په خپلو کلمو کې وویل چې ښاپېرکانو غوښتل داسې یو عذاب چمتو کړي چې تر ساده قتل هم بدتر وي او په خپل تنګ نظر کې یې تر ټولو سخته سزا پلان کړه. حمزه بابا په تاریخ کې د دغه حالت ښکاره نښه د کربلا دښته ګڼي.

د یزید لښکر (چې په زړه ړانده ښاپېرکان وو) د خپل دنیاپرستۍ او ناپوهۍ په توره ځاله کې د نبوت د لمر پر اولاده (آلِ مصطفی) داسې ستمونه وکړل چې په ټول ويړ جهان (پراخه نړۍ) کې یې ساری نه لیدل کېږي.

حمزه بابا وایي دا ستمونه دومره ناشوني او درانده وو چې ان شیطان (چې په خپله د تیارې او شر بنسټ دی) هم د دغه وحشت له لیدلو پناه او امان غواړي. دا کټ مټ د ښاپېرکانو د هغې کینې او قساوت نښه ده چې د علم او رڼا د لېوالتیا په وړاندې یې په زړه کې پالي، ځکه جاهلان کله چې د حق په وړاندې بېوسه شي، نو په خپلو شکنجو کې له هر ډول حد او مرزه تېرېږي.

د رڼا او تیارې ذاتي او تلپاتې جګړه

تل به روانه وي د حق او د باطل جـګړه
لكه جنګونه د تيارې او د رڼا شوي دي

مخکې وویل شوی چې«د رڼا او تیارې جګړه یو تلپاتې او دایمي امر دی.» حمزه بابا په خورا فصاحت سره دا حقیقت د کربلا له پېښې سره تړي.

د کربلا جګړه د دوو پاچاهانو یا د مادي ګټو د اصطکاک (عارضي دښمني) جګړه نه وه، بلکې دا د حق او باطل ترمنځ ذاتي دښمني وه.

لکه څنګه چې رڼا او تیاره په یو ځای کې نه شي یوځای کېدلی (لا یجتمعان دي) او د لمر په راتلو سره تیاره تېښتې ته اړ ده، په کربلا کې هم د امام حسین (رض) عقل او علم د رڼا په څېر و او د یزیدیانو جهل او کفر د تیارې غوندې و.

حمزه بابا وایي دا جګړه په هره زمانه کې (تل به روانه وي) شتون لري، ځکه د کائناتو نظام او د انسان د ننه باطن (عقل او جهل) په همدې قانون چلېږي.

که څه په ظاهره ښاپېرکانو (یزیدیانو) د کربلا په دښته کې امام حسین او د هغه یاران د تندې، غشیو او اسارت په اور کې وسوزول او ګومان یې کاوه چې تر ټولو سخت عذاب یې ورکړ؛ مګر که دغه غافلان پوهېدلي وای چې د دغه شهادت په وسیله یې د امام حسین (رض) په حق کې څه احسان وکړ او هغه یې د الهي معرفت او ابدي ژوند کوم اوج ته ورساوه، نو له غصې او حسرته به مړه شوي وو.

هماغه تنده او نیزې چې د ښاپېرکانو په نظر عذاب و، د امام حسین (رض) او د هغه د پاکو یارانو لپاره بېخي د لاهوتي ژوند ابِ حیات او د زړه سر و، چې په خندا او شوق ورغاړې وتل او د تل لپاره یې د دُنیا د تیارې ځاله د باطل کړهاندۍ او لالهاندۍ ته پرېښوده.

عراق ته د امام حسین روانېدل او د امام حسین خطبه

په مثير الاحزان کې راغلي: امام حسین خطبې ته پاڅېد او و يې ويل: “

الحمدلله، ماشاءالله، و لا قوة الا بالله. بنيادم ته مرګ یو حتمي چار دی او زه مې له مخکېنیو تېرو شویو سره د ليدو ته دومره شور او ځوږ لرم، لکه حضرت يعقوب، چې د حضرت يوسف ليدو ته درلود، يو وژنتون را ته ټاکل شوى چې ور رسم، لکه چې وينم د بدن غړي مې د نواميس او کربلا تر منځ د بېديا لېوان ټوټې ټوټې کړي، خپلې وږې ګېډې او تش ګوډي ترې ډکوي. هو! د تقدير په قلم له کښل شوي تېښته نشته، د الله تعالی خوشحالي زموږ د اهل بيتو خوشحالي ده. پر کړاوونو يې زغم کاږو او زموږ د زغمونو بدله راکوې. د رسول الله د تن ټوټې بيخي سره جلا کېږي نه او د خدای په جنت کې بیا سره راټولېږي. سترګې يې پرې روښانېږي او خپلې ژمنې به ورسره پوره کړي. (اوس نو) چې چا ځان سرښندنې او د الله تعالی رسيدو ته چمتو کړى دى، موږ ته دې راشي، چې زه انشاء الله ګهيځ مهال خوځم. [1]” (ابن اعثم فتوح 5\42-43 مخونه؛ خوارزمي 1\192-193 مخونه؛ مثير الاخزان، 29 مخ؛ لهوف 13 مخ.)

د مرګ حقیقي مانا او د وصال شوق

«بنيادم ته مرګ یو حتمي چار دی او زه مې له مخکېنیو تېرو شویو سره د ليدو ته دومره شور او ځوږ لرم، لکه حضرت يعقوب، چې د حضرت يوسف ليدو ته درلود….»

دلته امام حسین (رض) په خپله د لمر او حقیقت د څوبمن په توګه خبرې کوي. د ده په نظر مرګ د ژوند د پای مانا نلري، بلکې د حقیقت د وصال یوه لار ده.

د یعقوب او یوسف (ع) مثال د دغه شوق د روښانولو لپاره تر ټولو لوړ ادبي او تصوفي تعبیر دی.دا جمله په دقیق ډول د هماغه بیت (اقتلوني يا ثقاتي / إنّ في قتلي حياتي) اصلي روح بیانوي. د نبوت د لمر پاتې شونی له مړینې هېڅ باک نلري، ځکه د هغه لپاره دا مرګ د تلپاتې ژوند اوبه (ابِ حیات) او د حق تعالی حضور ته د رسېدو پیلامه ده.

د ښاپېرکانو شوم صفت (د بېديا لېوان او تش ګوډي)

«لکه چې وينم د بدن غړي مې د نواميس او کربلا تر منځ د بېديا لېوان ټوټې ټوټې کړي، خپلې وږې ګېډې او تش ګوډي ترې ډکوي»

امام حسین (رض) مخکې له مخکې د خپلو دښمنانو صفت بیانوي. په دغه تمثیل کې د یزید لښکر هماغه په زړه ړانده «ښاپېرکان» دي چې د پوهې او رڼا د شړلو توان نلري او کله چې د لمر (امام) په وړاندې بېوسه شي، د وږو لېوانو په څېر پر مادي غوښو برید کوي ترڅو خپل مادي «تش ګوډي او وږې ګېډې» پرې ډکې کړي.

دوی د خپل تنګ لیدلوري له مخې په دې اند دي چې په دغه ظلم به د لمر رڼا بنده کړي، خو دوی د خپل مادي حیواني صفت په بند کې ایسار دي او په خپله تیاره ځاله کې د تل لپاره ابدي خسران (تاوان)ګټي.

د الهي رضا تسلیمي او د «عدم او ملکې» بریا

«د تقدير په قلم له کښل شوي تېښته نشته، د الله تعالی خوشحالي زموږ د اهل بيتو خوشحالي ده. پر کړاوونو يې زغم کاږو او زموږ د زغمونو بدله راکوې»

دلته امام حسین (رض) ښيي چې د رڼا او تیارې په دغه جګړه کې، رڼا تل په خپل ذات کې بریا ته تسلیمه ده. د اهلبیتو رضا د الله تعالی په رضا کې ورکه ده. د سهروردي په فلسفه کې، تیاره (جهل) هېڅکله په خپله یو فعال شتون نلري چې رڼا ماته کړي، بلکې دا رڼا ده چې په خپل راتلو سره تیاره شړي. امام حسین (رض) په خپل زغم او تسلیمۍ د باطل (تیارې) حقیقت بې‌بنیاده ثابتوي.

د رڼا د کاروان بلنه (د حقیقت لېوالو ته غږ)

«(اوس نو) چې چا ځان سرښندنې او د الله تعالی رسيدو ته چمتو کړى دى، موږ ته دې راشي، چې زه انشاء الله ګهيځ مهال خوځم»

دا د حقیقت د لمر بلنه ده. امام د هغو کسانو کاروان جوړوي چې«د حقیقت لېوال او څوبمن دي» او خپل ځان یې سرښندنې ته چمتو کړی دی. د «ګهيځ مهال» خوځېدل پخپله یو خورا ژور رمزي او عرفاني مفهوم لري؛ د شپې او تیارې د ختمېدو وخت او د لمر د راختلو شېبه ده. امام د رڼا په لور خوځېږي او خپل کاروان د لمر غېږې ته بیايي.

لکه څنګه چې حمزه بابا په خپل تېر بیت کې وویل:

تل به روانه وي د حق او د باطل جـګړه

لكه جنګونه د تيارې او د رڼا شوي دي

امام حسین (رض) دا خطبه په عراقي سفر کې ښيي چې هغه پوهېده دا د مادي پاچاهۍ جګړه نه، بلکې د کائناتو د رڼا او تیارې دایمي مبارزه ده. یزیدیانو ګومان کاوه چې د امام په وژلو سره به هغه شکنجه کړي، خو لکه څنګه چې په تېر بحث کې د عین‌القضات همداني او ابوسلیمان داراني په کلام کې ثابته شوه، دا مرګ د امام لپاره تر ټولو لوړ روحي خوند، معراج او ابِ حیات و، چې نادانان یې په حقیقت پوهېدلی نشي.

امام حسین (رض) په بله وینا کې وايي :

«چې څه راباندې راکېوتي، ښه يې وينئ، په رښتيا چې دنيا ناوړه شوې، د دنیا ښو شا کړې او څه ترې نه دي پاتې، خو د ژوند ډېر لږ او ناڅیزه چېړ چاړي ـ عیش او عشرت، چې بې له کړخت او کړاوه بل څه نه دي. ايا نه ونيئ چې پر حق عمل نه کېږي او د باطلو مخه نه نيول کېږي؟! حق ده، چې مؤمن بايد د لقاء الله هيله وکړي! او زه مرګ يوازې نېکمرغي او له ظالمانو سره ژوند پړه او ملامتي ګڼم»

د دُنیا د تیارې ځاله(د دنیا ناوړه کېدل)

«چې څه راباندې راکېوتي، ښه يې وينئ، په رښتيا چې دنيا ناوړه شوې، د دنیا ښو شا کړې او څه ترې نه دي پاتې، خو د ژوند ډېر لږ او ناڅیزه چېړ چاړي ـ عیش او عشرت، چې بې له کړخت او کړاوه بل څه نه دي»

دلته امام حسین (رض) مادي دُنیا او د هغه وخت ټولنه په دقیق ډول د ښاپېرکانو د هغې «تورې او بدمرغه ځالې» په څېر معرفي کوي، چې په بشپړ ډول د جهالت، ظلم او غفلت تیارې نیولې ده.

کله چې د دُنیا ښو شا کړې وي او یوازې کړخت (رنځ) او کړاو پاتې وي، نو دا مانا لري چې د لمر معرفت او رڼا ترې کډه کړې. د جاهلانو عیش او عشرت یوازې یو مادي وهم دی. دوی فکر کوي چې په خپلو مادي ګټو کې خوشحاله دي، خو په حقیقت کې هغوی له لاهوتي خوندونو بې برخې دي او په خپله تیاره ځاله کې بند پاتې دي.

د رڼا او تیارې د جګړې اوج (د حق او باطل مخامختیا)

«ايا نه وينئ چې پر حق عمل نه کېږي او د باطلو مخه نه نيول کېږي؟»

دا جمله بېخي د رڼا او تیارې د هغې جګړې نښه ده چې حمزه بابا وویل: «تل به روانه وي د حق او د باطل جـګړه»

کله چې پر حق عمل نه کېږي، مانا دا چې د عقل او علم لمر پټ شوی دی او باطل (تیاره) هر ځای رانغاړلی . لکه څنګه چې مخکې وویل شول، رڼا او تیاره یو له بل سره په خپل ذات کې دښمني لري او سره نه یوځای کېدونکي(لا یجتمعان) دي؛ نو ځکه په داسې حالت کې د یو عاقل او د رڼا د لېوال او څوبمن لپاره له تیارې سره جوړجاړی بېخي ناشونی دی.

د مرګ نېکمرغي

«حق ده، چې مؤمن بايد د لقاء الله هيله وکړي! او زه مرګ يوازې نېکمرغي او له ظالمانو سره ژوند پړه او ملامتي ګڼم.»

دا د لمر د لېواله او څوبمن روح تر ټولو نهایی او برخلیک ټاکونکی شعار دی. امام حسین (رض) مرګ ته د «نېکمرغۍ» نوم ورکوي او له ظالمانو (په زړه ړندو ښاپېرکانو) سره ژوند «پړه او ملامتي» (خسران) بولي. دا جمله د هماغه راز (إنّ في قتلي حياتي) مانا ده.

لکه څنګه چې ښاپېرکانو فکر کاوه کربوړی لمر ته په غورځولو سره شکنجه کوي، خو دا کار کربوړي ته د ابِ حیات خوږ خوند و؛ دلته هم امام حسین (رض) وايي چې د ظالمانو په وړاندې شهادت د ده لپاره تر ټولو لویه نېکمرغي او ابدي سوکالي ده.

د عین‌القضات د خبرې له مخې، د لقاء الله (الهي معرفت) خوند دومره لوړ دی چې د هغه د لیدو لپاره د مؤمن روح له نا‌پایه لېوالتیا او څوبمنۍ غواړي په یوه ثانیه کې ساه ورکړي او د دُنیا د تیارې له زندانه ازاد شي.

د عاشورا پر شپه د امام حسین خبرې

له علي به الحسين روايت شوى: د عمرسعد تر ستنېدا روسته، ماښ ـام ته نژدې امام حسین خپل ياران راټول کړل او زه چې رنځور وم، نژدې ورغلم او وامې ورېدل چې ورته يې ويل: ” الله تعالی تبارک و تعالى په غوره ستاینو ستاېم او په سوکالۍ او تنګسه کې يې شکر کاږم. خدايه ستاېم دې، چې په نبوت دې غزتمن کړو، له قرآن کریم سره دې اشنا کړو، په دين کې دې فقيه کړو، اورېدونکي غوږونه، سترګورې سترګې او جذاب زړونه دې راکړل او له مشرکانو دې نه کړو. اما بعد؛ زه تر خپلو يارانو اوچت او تر خپلو اهلبيتو غوره نه پېژنم. الله تعالی دې زما له لوري تاسې ټولو ته ښه ثواب درکړي، باخبر! يقين لرم، چې څه مې له دې دښمنانو وليدل، سبا يې تر سره کوي؛ نوځکه تاسې ته مې يو تدبير سنجولى دى:

ټول ازاد ولاړ شئ (او پوه شئ) چې زما له لوري درباندې کومه ژمنه نشته. دې شپې رانغاړلي ياست، خپله سپرلۍ يې کړئ او هر يو نارينه مو، زما د اهل بيتو د يوه نارينه لاس ونيسئ بيا په بېديا او ښارونو کې خپاره واره شئ، چې الله تعالی پراخي راولي، چې دا قوم يوازې ما غواړي او که ما ووژني، بې له ما له نورو لاس اخلي.

د اهل بيتو او يارانو ځواب یې

په دې وخت کې يې، وروڼو، زامنو، ورېرونو او د عبدالله بن جعفر دوه زامنو، امام حسین ته وويل: “څه ته دا چار وکړو؟چې تر تا روسته پاتې شو؟ الله تعالی مو دې بيخي نه پاتې کوي!”عباس بن علي دا خبرې پيل کړې او نورو ورسره ويلې او امام حسين وويل: “د عقيل زامنو! د مسلم وژنه مو درته بسيا ده، ولاړ شئ، چې زما له خوا درته اجازه ده. “هغوى وويل: “خلک به څه وايي؟ چې موږ خپل مشران او د تره زامن چې غوره ترونه دي، پرېښوول!نه مو دهغوی پر دښمن يو غشى ورګوذار کړ او نه مو دهغوی په جنګ کې کومه نېزه ووهله او نه مو د هغوی په لار کې کومه توره راواېسته او پوه نه شو چې څه يې وکړل! نه، پر الله تعالی قسم، چې دغسې نه کوو! بلکې خپل ځان مال او عيال در ځاروو او په څنګ کې دې جنګېږو، چې څه در رسي، موږ ته هم راورسي، چې الله تعالی دې تر تا روسته ژوند بدرنګ او ورک کړى!”

بيا “مسلم بن عوسجه اسدي” پاڅېد او و يې ويل: “موږ دې يوازې پرېږدو؟!” الله تعالی ته به ستا د حق د پوره کولو څه پلمه او عذر ورکوو، خپله نیزه به د هغو په سينو کې ماته کړم او پر خپله توره به يې تر هغه ووهم، چې د تورې مې یوازې لاسکی راسره پاتې شي او بيا به هم له تا جلا نشم او که وسله راسره پاتې نه شوه؛ نو په ډبرو يې ولم او له تا دفاع کوم، چې درسره ووژل شم”

او روسته “سعد بن عبدالله حنفي” پاڅېد او و يې ويل: “پر الله تعالی قسم، چې يوازې دې نه پرېږدو، چې الله تعالی پوه شي، د رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم په غيابو کې مو وساتلې. پر الله تعالی قسم که پوه شم چې وژل کېږم، بيا ژوندى کېږم او ژوندى سوځول کېږم او اېرې مې خپرې ورې کېږي او دا چار راسره اويا ځل وشي، درنه به جلا نه شم، چې ستا په مخ کې مې سا ووځي او ولې دغسې و نه کړم، حال دا، دا خو يوازې يو ځل وژل کېدل دي او ورپسې يې پايله عزت دى!”

او “زهير بن قين” وويل: “پر الله تعالی قسم، ښه مې راځي چې ووژل شم او بيرته ژوندى شم، بيا وژل شم (او ژوندى شم) او دا وژنې زر وارې وشي او الله تعالی په دې وژنو، له تا او د اهل بيتو له دې ځوانانو څخه کړاوونه لرې کري. “راوي وايي: د حسين ټولو يارانو په ورته عباراتو او يوه دريځ وويل: ” پر خدى قسم، در څخه نه جلا کېږو؛ بلکې ځانونه در ځاروو او درنه په خپل ټول وس دفاع کوو، چې ووژل شوو؛ نو موږ به خپله ژمنه پوره کړې وي!”

دا د بشریت په تاریخ کې د عشق، مېړانې او د حقیقت د لېوالتیا تر ټولو روښانه او د اوج شپه ده. کله چې موږ د عاشورا د شپې د امام حسین (رض) او د هغه د یارانو دغه تاریخي کلامونه لولو، نو د شیخ اشراق سهروردي د «رڼا او تیارې جګړه» د کربلا په دښته کې په پوره ځلا مجسمه ووینو.

د رڼا او تیارې د جګړې ابدي معیار (د امام حسین (رض ) شکر او خطبه)

«الله تعالی تبارک و تعالى په غوره ستاینو ستاېم او په سوکالۍ او تنګسه کې يې شکر کاږم… اورېدونکي غوږونه، سترګورې سترګې او جذاب زړونه دې راکړل…»

سهروردي وایي چې عقل او علم رڼا ده او جاهلان په خپله تیاره ځاله کې بند پاتې دي. امام حسین (رض) د عاشورا په توره شپه کې (چې ښاپېرکانو هر ځای محاصره کړی و) د خپل باطن د لمر شکر کاږي.

هغه د مادي تنګسې او مرګ په وړاندې نه ناهیلی کېږي، ځکه الله تعالی ورته «سترګورې سترګې او جذاب زړونه» ورکړي. دا هماغه لمر د لیوال او څوبمن باطني بصیرت او د سالک صوفیانو اشراق دی، چې د دُنیا د تیارو په منځ کې هم د لمر رڼا ویني او د غافلو ښاپېرکانو په څېر خپل حال پر نورو نه قیاسوي.

د شپې د تورتم رانغښتل او د ښاپېرکانو وهم

«دې شپې رانغاړلي ياست، خپله سپرلۍ يې کړئ… چې دا قوم يوازې ما غواړي او که ما ووژني، بې له ما له نورو لاس اخلي.»

لکه څنګه چې سهروردي وویل، ښاپېرکان یوازې د شپې په تیارو کې برید کوي او په ناپوهۍ کې فکر کوي چې د لمر (امام) په وژلو سره به د رڼا کیسه خلاصه کړي. امام حسین (رض) خپلو یارانو ته د تګ اجازه ورکوي، ځکه هغه پوهېږي چې د یزیدیانو کینه ذاتي دښمني ده. هغوی د لمر د رڼا په وړاندې دښمني پالي؛ نو که د لمر سر پرې کړي، د هغوی په خیال کې د تیارې پاچاهي ثابتېږي، مګر هغوی د خپل بې بنسټه وهم په قید کې راګیر دي.

د یارانو بېسارې لېوالتیا او د حلاج د کلام عيني مصداق

د سعد بن عبدالله حنفي کلام: «پر الله تعالی قسم که پوه شم چې وژل کېږم، بيا ژوندى کېږم او ژوندى سوځول کېږم او اېرې مې خپرې ورې کېږي او دا چار راسره اويا ځل وشي، درنه به جلا نه شم…»
د زهیر بن قین کلام: «پر الله تعالی قسم، ښه مې راځي چې ووژل شم او بيرته ژوندى شم… او دا وژنې زر وارې وشي…»

دا برخه زموږ د تېرو ټولو بحثونو تر ټولو حماسي او روحاني مِصداق دی. کله چې د امام حسین (رض) یاران وایي چې که اویا ځله یا زر وارې هم ووژل شي او بېرته ژوندي شي، بیا هم له دغې لارې نه اوړي؛ دا بېخي د هماغه بیت (انّ في قتلي حياتي / و حياتي في مماتي) ژوندی تفسیر دی.

دوی ته دا مړینه ځورول نه، بلکې تر ټولو لوړ لذت او «ابِ حیات» دی. لکه څنګه چې د عین‌القضات همداني په کلام کې مو وویل: «که د معرفت حقیقي بڼه پر دېوال انځور شي، له نا‌پایه لېوالتیا او څوبمنۍ به ساه ورکړي.» د کربلا د دغو عاشقانو په زړونو کې د لمر (امام حسین رضی الله عنه) د معرفت حقیقي انځور ناست و؛ نو ځکه د دوی روح له نا‌پایه لېوالتیا او څوبمنۍ غوښتل چې زر وارې د لمر په لاره کې وسوځي او مړه شي، ځکه د دوی تله د مادي دنیا تله نه وه.

لکه څنګه چې حمزه بابا په خپل لومړي بیت کې په خورا درد سره وویل:

دا ستمونه چې په آل د مصطفى شوي دي

په ويړ جهان کې راته وايه چې په چا شوي دي

د عاشورا د شپې دا خبرې ښيي چې د امام حسین (رض) کورنۍ او یارانو په پوره خبرتیا سره د دغو بېسارو ستمونو لاره غوره کړه. هغوی پوهېدل چې د یزید لښکر (په زړه ړانده ښاپېرکان) به سبا د لېوانو په څېر د دوی پر مادي وجود برید کوي. خو د ابوسلیمان داراني د کلام له مخې، غافلان او جاهلان کله هم د دغه روحي خوند مانا ته نشي رسېدلی. یزیدیانو ګومان کاوه چې دوی ته سزا ورکوي، خو د حقیقت په لاره کې دا د امام او د ده د یارانو تر ټولو ستره بریا، هوسایي او ابدي نېکمرغي وه.

د عاشورا پر ورځ د امام حسین دعا

طبري روايتوي او وايي: ګهيځ، چې د عمرسعد لښکر، له امام حسين (رض) نه راتاو شو؛ نو امام لاسونه اسمان ته پورته کړل او و يې ويل: ((خدايه ! په هر غم کې مې د ډډې وهلو ځاى يې، په هرې سختۍ کې مې هيله يې، يوازې ته يې، ته يې، چې هر څه راباندې راځي؛ نو مرستندوى مې يې. ډېر داسې خپګانونه دي، چې زړونه پکې سستېدل او فکرونه پکې نه چلېدل او دوستانو يوازې پر ېښوول، دښمنانو ټپسوري کوله اوما دا ستا درشل ته راوړي او له دې مې تاته شکايت وکړ، چې يوازې ته مې هېله وې او تا يوې خوا ته کړل او پراخي دې راوسته؛ نو يوازې ته يې، چې د هر نعمت ولي او د هر ې نېکۍ خاوند او د هرې هيلې پاى يې))

دا د الهي توکل او عرفاني ثبات تر ټولو لوړ او شاهکار مِصداق دی.

له باطني لمر سره تړاو (یوازې ته مې هیله وې)

«خدايه ! په هر غم کې مې د ډډې وهلو ځاى يې، په هرې سختۍ کې مې هيله يې، يوازې ته يې…»

سهروردي وویل چې د عقل او روښانه روح طبعیت او غوښتنه یوازې د لمر له رڼا سره ده او له تیارې تښتي. امام حسین (رض) د عاشورا په سهار، په داسې حال کې چې د دښمن توره تیاره ترې راتاو شوې وه، خپل مخ په بشپړ ډول د حقیقت د حقیقي لمر (الله تعالی) لور ته اړوي.

د هغه د ننه «سترګورې سترګې او جذاب زړونه» پوهېږي چې مادي سختۍ او کړاونه بې بنسټه دي او یوازې د الله تعالی ذات ابدي او حقیقي دی.

د ښاپېرکانو د مکر ماته او د باطن پراخي

«…دوستانو يوازې پرېښوول، دښمنانو ټپسوري او ما دا ستا درشل ته راوړي… او تا يوې خوا ته کړل او پراخي دې راوسته…»

دا برخه بېخي د سهروردي او د هغې فلسفې مانا روښانه کوي چې وایي: «که ښاپېرکان پوهېدلي وای چې په دغه ځورولو یې د لمر د لیوال او څوبمن په حق کې څه احسان کړی، له غصې به مړه شوي وو.»

دښمنانو (په زړه ړندو ښاپېرکانو) طنز او ټپسوري (ملنډې) کولې او ګومان یې کاوه چې امام حسین (رض) په دغه دښته کې بېوسه او په عذاب کې دی.خو امام وایي چې الله تعالی د دغه ظاهري غم په منځ کې د ده د روح لپاره «پراخي» راوړې. دا هماغه د باطن پراخي او روحی راحت دی، چې د مادي تنګسې په زندان کې هم د لمر په لور الوتنه خپل حقیقي برخلیک ګڼي.

کله چې امام حسین (رض) وایي الله تعالی «د هرې هيلې پاى دی»، دا بېخي د عین‌القضات د هغې خبرې تائید دی چې وایي د الهي پوهې او معرفت خوند دومره لوړ دی چې د انسان روح له نا‌پایه لېوالتیا او څوبمنۍ څخه غواړي ورته ساه ورکړي. امام حسین (رض) له مرګه څه باک نلري، ځکه د دغه ظاهري عذاب پایله د هغه چا غېږې ته ورتلل دي چې د هر نعمت ولي او د هرې نېکۍ خاوند دی.

علي اکبر؛ د اهل بیت لومړى شهيد

زه علي د حسين بن علي زوى يم، پر بيت الله قسم، چې پېغمبر ته ډېر ورنژدې (خپلوان)يو. پر الله تعالی قسم، چې حرمونى واکمني راباندې نه کوي.؟ ددې نېزې تر کږېدو مو ځپم او ددې تورې تر پڅېدو مو وهم، چې دا د هاشمي علوي ځوان ګوذار دى.

ترې دې يې جګړه وکړه، چې کوفيان يې ستړي کړل، بيا د سخت ټپ پر حال خپل پلار ته ورستون شو او يې ويل: ((پلارجانه! تندې وارخطا کړى يم او جګړې وزلې راباندې درنې دي، څه غړپ اوبه شته، چې دمه مې سازه شي او بيا پر دښمنانو ورودانګم؟))

حسين وژړل او و يې ويل: ((زويه ! پر محمد، پر علي او پر پلار دې خورا ستونزمنه ده، چې ته يې راوبولې؛ خو ځواب دې درنه کړي او مرسته ترې وغواړې څو لاسنيوى دې ونه کړي!))

بيا يې خپله ګوته ورکړه او و يې ويل: ((دا ګوته په خوله کې کېده او جګړې ته ورشه، هيلمن يم خپل نيکه رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم به دې له خپل ډک جامه مړوخ کړى؛ داسې څښاک، چې روسته به ترې کله هم تږى نشې)) او علي اکبر ډګر ته ورستون شواو و يې ويل:

الحرب قد بانت لها حقايق

و ظهرت من بعدها مصادق

والله رب العرش الانفارق

جموعکم او تغمد البوارق

دې جګړې خپل حقايق څرګند کړل او تر دې روسته، دلايل يې ښکاره شول. پر الله تعالی ، د عرش پر پالونکي، قسم، چې درنه جلا نشم، چې (ووژل شم) يا دا توري په تېکو کې شي. [2] (د خوارزمي مقتل، دويم ټوک، ٣٠-٣١ مخونه)

طبري وايي: علي اکبر خپلې جګړې ته دوام ورکړ؛ خو ((مرة بن منقذ عبدي))، چې وليد، و يې ويل: ((د ټولو عربو ګناه دې راپرغاړه وي، که له څنګه مې تېر شو او دغسې يې دوام ورکړ؛ نو پلار به يې پر وير ورته کېنوم))او لږ روسته يې کمين ورته ونيو او ګوذار يې پرې وکړ او چې پر ځمکه ولويد، د دښمن لښکر ترې راتاو شو او د تورو ګوذاونه يې پرې پيل کړل.

خوارزمي وايي: مرة بن منقذ عبدي پر ککرۍ وواهه، چې پر ځمکه لوېده؛ نورو په تورو ورباندې لګيا شول، ځان يې داسې پر غاړه راځوړند کړ او اس يې د دښمن منځ ته پر ځغاسته کړ، دښمن په خپلو تورو ټوټه ټوټه کړ او د عمر په روستيو شېبو کې يې په لوړغږ وويل: ((پلار جانه دا مې نيکه رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم دى، چې په ډک جام يې مړوخ کړم، داسې څښاک، چې کله به هم تږى نشم. هماغه درته وايي: بيړه وکړه، چې تاته هم جام زېرمه شوى دى. . . [3]))

د خوارزمي او طبري په مقتلونو کې د حضرت علي اکبر (رض) دغه بېسارې جګړه، تنده او د پلار او زوی ترمنځ دا ژور عاطفي خبرې اترې، زموږ د تېرو بحثونو له ټولو عرفاني او فلسفي اړخونو سره یو روښانه او لړزوونکی تړاو لري.

د رڼا او حقیقت د کاروان لومړی شهيد (د هاشمي علوي ځوان ګوذار)

«زه علي د حسين بن علي زوى يم… د دغې نېزې تر کږېدو مو ځپم او د دغې تورې تر پڅېدو مو وهم…»

سهروردي وویل چې علم او عقل رڼا ده او لمر ته لیوال او څوبمن تل د لمر لور ته په حرکت کې وي. حضرت علي اکبر (رض) په دغه جګړه کې د رڼا د کاروان د لومړي سرښندونکي په توګه ډګر ته وځي . هغه په پوره مېړانې او بصیرت خپله هاشمي او علوي نسب جاري کوي او ثابتوي چې د دُنیا د تیارې واکمنان او په زړه ړانده ښاپېرکان هېڅکله نشي کولای د لمر په اولادې خپله تیاره واکمنه کړي.

د تندې سوز او د پلار د ناتوانۍ غوټه (د ژوند کړاونه)

«پلارجانه! تندې وارخطا کړى يم او جګړې وزلې راباندې درنې دي… حسين وژړل او و يې ويل: زويه!… خورا ستونزمنه ده، چې ته يې راوبولې؛ خو ځواب دې درنه کړي…»

دا د کربلا د دښتې تر ټولو زړه بوږنوړی ادبي اړخ دی. په ظاهري نړۍ کې، ښاپېرکانو یا د کوفې لښکر اوبه بندې کړې وې او ګومان یې کاوه چې په دغه تندې او سختۍ به د رڼا د کاروان زړونه مات کړی.

د پلار (امام حسین رضی الله عنه) ژړا او د هغه دا وینا چې د زوی ځواب نشي ورکولی، د مادي دُنیا هماغه «غوټه، لالهاندي او کړهاندي» ښکاره کوي چې بشر پکې تل راګیر وي، خو دا ظاهري کړاو یوازې تر هغه وخته دی چې روح په بدن کې قید دی.

د لمر په وړاندې د حقیقت روښانه کېدل (الحرب قد بانت لها حقايق)

«دې جګړې خپل حقايق څرګند کړل او تر دې روسته، دلايل يې ښکاره شول. پر الله تعالی… قسم، چې درنه جلا نشم…»

دا رجز بېخي سل په سلو کې زموږ د تېرو ویینو روح دی. جګړې حقایق څرګند کړل؛ مانا دا چې د رڼا او تیارې، حق او باطل مخامختیا خپل اصلي ذات وښود. حضرت علي اکبر (رض) پوهېږي چې دا د مادي ګټو جګړه نه ، بلکې دا یوه ذاتي دښمني ده چې پکې د رڼا لېوالان تر پایه د باطل (تیارې) په وړاندې ودرېږي او هېڅکله ورسره نه یوځای کېږي (لا یجتمعان دي)

د ابِ حیات ډک جام

«پلار جانه دا مې نيکه رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم دى، چې په ډک جام يې مړوخ کړم، داسې څښاک، چې کله به هم تږى نشم…»

دا د ټول روایت معجزه او د سهروردي د فلسفې تر ټولو د اوج ټکی دی. دښمن لکه «مرة بن منقذ» له کمینه راوځي او پر ککرۍ یې وهي، او د دښمن لښکر د تورو په ګوازرونو هغه ټوټه ټوټه کوي. دوی د خپل نفس په قیاس (هر څه د خپل ځان په تله تلل) له مخې ګومان کاوه چې دغه ځوان ته یې تر ټولو ناوړه جزا او عذاب ورکړ، خو وګورئ، په داسې حال کې چې دښمن فکر کاوه هغه یې په عذاب کې واچاوه، د حضرت علي اکبر (رض) د روح سترګې روښانېږي او په وروستیو شېبو کې د لمر (رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم) ډک جام ویني چې د تلپاتې ژوند اوبه (ابِ حیات) ورکوي .

دا مرګ د هغه لپاره ځورول نه وه، بلکې تر ټولو لوړ لذت، هوسایي او ابدي نېکمرغي وه. دا بېخي د هماغه کلام عيني مِصداق دی چې پورت وویل شو: «زما حقیقي ژوند زما په همدې وژل کېدو کې دی.»

د امام حسن د دوو زامنو شهادت

ورپسې عبدالله بن حسن بن علي ډګر ته ورغى او و يې ويل:

ان تنکرونى فانا فرع الحسين

سبط النبى المصطفى المؤتمن

هذا حسين کلاسير المرتهن

بين اناس لاسقوا صوب المزن

که مې نه پېژنئ د حسن زوى يم، هماغه، چې د غوره امين پېغمبر لمسى و. دا حسين دى، چې د بندي په څېر په تاسې کې راګېر دى (چې هيلمن يم) خوندورې اوبه ونه څښئ.

تر شهادته يې جګړه وکړه. وژونکى يې ((هاني بن ثبيب حضرمي)) و. [4]

بيا يې رور قاسم بن الحسن، چې لا د ځوانۍ منګ ته رسېدلى نه و وتو ته چمتو شو. حسين (رض)، چې وليد په غېږ کې يې ونيو او و يې ژړل، دې تنګي ځوان د جنګېدو اجازه غوښته؛ خو تره يې حسين اجازه نه ورکوله. پر له پسې يې د امام لاس وپښې ښکلولې او اجازه يې غوښته، چې په پاى کې حسين راضي شو، ډګر ته ورغى اوښکى يې پر اننګو بهېدې [5] او يوازې جامې يې پر تن او پڼې يې پر پښو وې او د سپوږمۍ په څېرځلېده او ويل يې:

انى انا القاسم من نسل على

نحن و بيت الله اولى بالنبى

من شمر ذى الجوشن و ابن الدعى

((په واقع کې قاسم يم، د علي له ځوځاته. پر بيت الله قسم، چې موږ پېغمبر ته ډېر ورنژدې يو، تر شمر ذى الجوشن يا حرموني (= ابن زياد)[6]

طبري د حميدبن مسلم له خولې وايي: تنکی ځوان، چې څېره يې د نرۍ مياشتې په څېر وه، توره په لاس، جامې يې پر تن اوکړاوې (او چپه پياړمه يې شلېد لې وه) يې پر پښو وې. عمرو بن سعد بن نفيل راته وويل: ((پر الله تعالی قسم بريد پرې نه کوم !))

ومې ويل: سبحان الله ! ولې؟ همداچې راايسار کړي يې دي، وژنې ته يې درته بسيا دي.

و يې ويل: پر الله تعالی قسم بريد پرې کوم. بريد يې پرې وکړ او لږ روسته يې په توره پر ککره وواهه او تنکى ځوان پړمخ راولوېد او و يې ويل: ګرانه تره! او حسين د ښکاري باز په څير ورورسېد او د غوسناک زمري په څېر يې په توره پر عمرو بن سعد ورودانګل او بېسارې دفاع يې وکړه او د حسين ګوذار يې لاس تر څنګې جلا کړ او داسې چغه يې کړ، چې ګردو پوځيانو واورېده. [7]

يو شمېر کوفيان يې ژغورنې ته راغلل، چې د حسين له بريده يې بچ کړي او تر پښو لاندې يې کړ، چې هلاک شو. ډوړې کېناستې او ما وليدل، چې حسين پر تنکي ځوان ولاړ دى او لاس وپښې وهي او حسين وايي: ((لعنت پر هغوى، چې ته يې ووژلې، د قيامت پر ورځ به دې نيکه (رسول الله ص) ستا په اړه ورسره دښمني کوي)) بيا يې وويل: ((پر الله تعالی قسم پر تره دې ډېره سخته ده، چې په چغه يې راوبلې او لاسنيوى دې ونکړي، يا دې مرستې ته دروځغلي؛ خو ګټور درته نشي! هغه فرياد، چې پر الله تعالی قسم دښمنان يې ډېر او مرستندويان يې لږ دي!))

بيا يې له ځمکې راپورته کړ. ته وا وينم، چې حسين په سينې پورې نيولى و او پښې يې ورته راښکودې. له ځان سره مې وويل: څه ورسره کوي؟ ومې ليدلا، چې خپلې خيمې ته يې بوت او د خپل زوى علي بن الحسين او د اهل بيتو له نورو شهيدانو سره يې يو ځاى کړ. چې بيا مې د دې تنکي ځوان نامه وپوښتله، وويل شول: هغه ((قاسم بن حسن بن علي بن ابى طالب))و.

د رڼا او تیارې د تقابل عيني انځور

د حضرت عبدالله بن حسن په رجز کې دا جمله چې وايي: «دا حسین دی، چې د بندي په څېر په تاسې کې راګېر دی…»، په دقیق ډول د رڼا او تیارې د هغې جګړې څرګندونه کوي چې سهروردي بیان کړې وه. ښاپېرکانو (په زړه ړندو کوفیانو) لمر (امام حسین رضی الله عنه) په دښته کې راګیر کړی و. دښمنانو د خپل نفس په قیاس (هر څه د ځان په تله تلل) له مخې ګومان کاوه چې د اوبو په بندولو او د امام په اسارت سره به هغوی بریالي شي، خو هغوی په خپله د ملامتیا په توره او ابدي ځاله کې بند پاتې شول.

د سپوږمۍ ځلا او د ښاپېرکانو د مکر وحشت

حضرت قاسم (رض) لا د ځوانۍ منګ ته نه و رسېدلی، خو د هغه څېره د «سپوږمۍ او نرۍ میاشتې» غوندې روښانه وه. دا کټ مټ د هغې باطني رڼا نښه ده چې د نبوت له لمره ورپاتې وه. په مقابل کې، دښمن لکه عمرو بن سعد د خپل باطني تورتم او کینې له مخې د دغې سپوږمۍ د مړه کولو هڅه کوي او پر ککرۍ یې وهي. دا د هغې ذاتي دښمنۍ اوج دی چې پکې جاهلان د رڼا د لیدلو توان نلري؛ نو کله چې د داسې پاکې څېرې په وړاندې بېوسه شي، یوازې د تورو او وحشت په کارولو سره خپل مادي ځواک ښکاره کوي.

د پښو وهل او د ابِ حیات ابدي هوسايي

د حضرت قاسم (رض) د ساه ورکولو پر مهال لاس او پښې وهل د دُنیا د هغې غوټې، لالهاندۍ او کړهاندۍ نښه ده چې روح یې له مادې د جلا کېدو پر مهال تېروي. مګر لکه څنګه چې مخکې وویل شو، دا ظاهري عذاب د دغو تنکیو ځوانانو لپاره د یوې شېبې کړاو و. هغوی له دغو تورو خېمو په وتلو سره سم د لمر (رسول الله صلی الله علیه و اله وسلم) حضور او د ابِ حیات ډک جام ته ورسېدل. د عین‌القضات د خبرې له مخې، د دغو تنکیو ځوانانو لېوالتیا او څوبمني د حق لاره کې دومره لوړه وه چې د تره (امام حسین رضی الله عنه) په غېږ کې مړینه ورته تر هر څه خوږه وه.

حمزاه بابا وايي :

مسكي مسكي دي جنتونه چې قاسم راځي
حورې غلمان كړي سنګارونه چې قاسم راځي
د زلمي تندې پۀ كوثر كې كړې چپې پېدا
نبي بابا راوړي جامونه چې قاسم راځي
د كونډې پېغلې اسوېلو ته فرشتې راغلې
دي پۀ خېمو كې فريادونه چې قاسم راځې
ای شهيدانو مظلومانو د بې كس ملګرو
راسره واخلئ څۀ ګامونه چې قاسم راځي
زين العباد بچيه څنګه پۀ هېبت پاسېدې
درته چا دركړۀ خبرونه چې قاسم راځي زما د سترګو نظر لاړو چې ټپرېږمه زۀ
لږ مې څوك اونيسئ لاسونه چې قاسم راځي
زمكه اسمان دي په فرياد په بې كسۍ د امام
زړونه لـه ډېره غمه چوي په بې بسمۍ د امام
چې مور او پلار مې شه درجار ورته رسول به وئيل
ته ئې زما دت زړه ګلزار ورته رسول به وئيل
نه ئې تر څنګ هغه ملګري ځوان مړدان پاتې دي
نه ئې خپل وروڼه نه زامن نه تربوران پاتې دي
خو په خېمه كې يو رنځو زين العباد پاتې دى
د خپل بابا په بې كسۍ ئې داسې ننګ اوكړو
په دې حالت كې هم هغه تكل د جنګ اوكړو
ورته امام هسې وئيل د سترګو توره زما
د حوصلې پشتي به پاتې نه شي نوره زما
چې خاتمه مې د بابا نيكه د ال اونه شي
چې د قيامت په ورځ زما نه د دې سوال او نه شي

د عباس بن علي شهادت

په مقاتل الطالبيين کې وايي: عباس بن علي ښکلى او پېمخې و.

پر تېز اس سپرېده او پښې يې ترځمکې رسېدې، د ((بني هاشمو سپوږمۍ)) يې ورته ويله، پر کومه ورځ، چې شهيد شو؛ نو د حسين (رض) بيرغچي و. عباس د (ام البنين) مشر زوى او د خپلو سکه وروڼو روستى شهيد و. [8]

د خوارزمي په مقتل کې وايي: عباس دې رجز په ويلو ډګر ته ورغى:

اقسمت بالله الاعز الاعظم و بالحجون صادقا و زمزم

و بالحطيم و الفنا المحرم ليخطبن اليوم جسمى بدمى

دون الحسين ذى الفخار الاقدام امام اهل الفضل و التکرم

پر ځواکمن او ستر الله تعالی او پر حجون[9]، زمزم، حطيم او د حرم په فنا[10] په رښتيا قسم خورم، چې نن مې تن په وينو لړل کېږي. د حسين پر وړاندې، چې وياړن، مخکى او د فاضلا نواو عزتمنو مخکښ دى. [11]

او هم وايي: اوبو راوړو ته يې مخه کړه، چې دښمن پرې بريد وکړ، چې ده هم پرې بريد وکړ او و يې ويل:

لا ارهب الموت اذا الموت رقى حتى اوارى فى المطاليت لقا

نفسى لنفس المصطفى اطهروقا انى انا العباس اغدوا بالسقا

ولا اخاف الشر يوم الملتقى

له مرګ نه ډارېږم، چې دا مرګ (مې) پورته بوځي، تردې چې له مخکېنيو سره مې يوځاى کوي او ځان مې د سپېڅلي متقي مصطفى صلی الله علیه و آله وسلم له ځان سره يوځاى کېږي، زه هماغه عباس يم، چې اوبو راوړو ته ځم. او د قيامت پر ورځ له شر او بدۍ بچ يم.

بيا يې له ځانه دښمنان وشړل، چې ((زيد بن ورقاجهني)) او((حکيم بن طفيل)) د کجورو د ونو تر شا ورته پټ ناست وو او په ښي لاس يې وواهه؛ خو عباس توره په کين لاس ونيوه او بريد يې وکړ او و يې ويل:

و الله ان قطعتم يمينى انى احامى ابدا عن دينى

و عن امام صادق اليقين نجل النبى الطاهر الامين

پر الله تعالی قسم، که څه زما ښى لاس مو وواهه، (خو پوه شئ، چې) له دينه مې دفاع کوم او له رښتوني امامه، چې بېشکه د امين او پاک پېغمبر لمسى دى.

او تردې يې جګړه وکړه، چې زور يې کېناست او ((حکيم بن طفيل))، چې د ونې تر شا ورته ناست و، کيڼ لاس يې هم ترې غوڅ کړ او عباس وويل:

يا نفس لا تخشى من الکفار و ابشرى برحمة الجبار

مع النبى السيد المختار قد قطعوا اببغيهم يسارى

فاصلهم يارب حرالنار

عباسه! له دې کفارو مه ډارېږه او د جبار الله تعالی په لورنې خوشحال وسه، له هغه ستر غوره شوي پېغمبر سره. په ظلم يې کيڼ لاس رانه پرې کړ، زما خدايه ! د خپل دوزخ په اور کې يې وغورځوه.

په پاى کې هماغه ملعون د خيمې په ستن شهيد کړ. [12]

د خوارزمي په مقتل کې وايي: حسین (رض) (د عباس تر شهادت روسته) وويل:

((الان انکسر ظهرى وقلت حيلتى: اوس مې ملا ماته او تدبير مخ پرځوړنه شو ! [13]))

دا د تاریخ تر ټولو مېړنی، وفادار او په عین حال کې د الهي عشق او حماسې یو بېساری انځور دی. له مقاتل الطالبيين او خوارزمي له مقتل څخه د حضرت عباس علمدار (رض) دغه بېسارې قرباني، تنده او مېړانه زموږ د تېرو بحثونو له ټولو عرفاني او فلسفي اړخونو سره یو روښانه او کلک تړاو لري.

حضرت عباس (رض) چې د خپلې ښکلا او جلال له لامله د قمر بنی هاشم «بني هاشمو سپوږمۍ» یادېده، په خپل ذات کې د باطني او ظاهري رڼا (ملکې) تر ټولو ستر نښان و. په مقابل کې، د دښمن لښکر (زید بن ورقا او حکیم بن طفيل) لکه په زړه ړانده «ښاپېرکان» په رڼا کې د جګړې مېړانه نلري؛ نو ځکه د کجورو د ونو تر شا په تیارو کې ورته پټ ناست وو ترڅو د کمین له لارې پر دغې روښانه سپوږمۍ برید وکړي. دا د هغې ذاتي دښمنۍ اوج دی چې پکې د تیارې ملګري د رڼا د شتون د زغملو وړتیا نلري او غواړي د مکر له لارې د هغې ډېوه مړه کړي.

له مرګه بې‌باکي (له مرګه نه ډارېږم چې دا مرګ مې پورته بوځي)

د حضرت عباس (رض) دا رجز چې وايي: «له مرګ نه ډارېږم، چې دا مرګ مې پورته بوځي…»، بېخي د هماغه راز (إنّ في قتلي حياتي) ژوندی مِصداق دی. د حق د لارې دغه سقا او غازي له مرګه څه باک نلري، ځکه د هغه باطني بصیرت پوهېږي چې دا مرګ د تباهۍ نوم نه، بلکې د روح «پورته بیول»او له پاک مصطفی (ص) سره یوځای کول دي. د هغه لپاره دا وژل کېدل ځورول نه، بلکې د حقیقت د لمر لور ته الوت او د ابِ حیات خوږ خوند دی.

د لاسونو غوڅېدل او د روح د ننه لالهاندي (له دين څخه مې دفاع کوم)

کله چې دښمنان په ظلم د هغه ښی او کیڼ دواړه لاسونه غوڅوي، د حضرت عباس (رض) په کلام کې هېڅ ناهیلي او فریاد نه لیدل کېږي. هغه په داسې حال کې چې لاسونه نلري، بیا هم وایي: «پر الله تعالی قسم، که څه زما ښی لاس مو وواهه، له دین او له خپل رښتیني امامه دفاع کوم.» دا ښيي چې د مادي بدن سختۍ او کړاونه هېڅکله نشي کولای د رڼا د څوبمن عزم مات کړي. د هغه روح د کائناتو له غوټې او لالهاندۍ ډېر لوړ الوت کړی دی.

د جبار خدای لورنه او د عین‌القضات د کلام رښتینولي

د کیڼ لاس د غوڅېدو پر مهال د حضرت عباس (رض) دا غږ: «له دې کفارو مه ډارېږه او د جبار الله تعالی په لورنې خوشحال وسه…»، په دقیق ډول د عین‌القضات د هغې خبرې تائید دی چې وایي د الهي پوهې او معرفت خوند دومره لوړ دی چې د مؤمن روح د هغې په وړاندې مادي عذابونه هېڅ ګڼي. هغه دښمنان چې دا په وینو کې لړي، د خپل قیاس به نفس (هر څه د ځان په تله تلل) له مخې ګومان کوي چې ده ته یې تر ټولو ناوړه جزا ورکړه، خو په حقیقت کې دوی ده ته د ابدي رحمت او وصال دروازه پرانیسته.

د پلار د ملا ماتېدل او د ژوند ترخې شېبې

کله چې امام حسین (رض) فرمايي: «الان انکسر ظهرى وقلت حيلتی: اوس مې ملا ماته او تدبیر مخ پر ځوړنه شو!»، دا د کربلا د دښتې تر ټولو دروند ادبي او عاطفي حالت دی. غازي عباس (رض) د امام لپاره د هغې پیاوړې مټ غوندې و چې د تیارو د لښکر مخه یې نیوله؛ نو د هغه شهادت د امام لپاره د مادي نړۍ تر ټولو لویه کړهاندي او غم و، خو د غافلانو او نادانانو تېروتنه په همدې کې وه چې د دوی دا ظاهري غم یې د هغوی ابدي ماته ګڼله.

د اهل البيتو د ماشومانو شهادت

د تي خور شهادت

د خوارزمي په مقتل او نورو کې وايي: حسين د خېمې خولې ته راغى او و يې ويل: کوشنى علي راولئ، چې خدای پاماني ورسره وکړم. ماشوم يې ورکړ، په ښکلولو يې لګيا شو او و يې ويل: ((افسوس پردې قوم، چې ستا نيکه يې دښمن دى))، چې ناڅاپه ((حرمله کامل اسدي)) تي خور په غشي وايشت او د حسين په غېږ کې يې شهيد کړ. حسين هم د تي خور د ستوني له وينو ورغوى ډک کړ او اسمان ته يې وشينده او و يې ويل: ((خدايه ! که (نن) دې بريا رانه اخستې؛ نو هغه مو د غوره ورځې کړه او له دې ظالمانو کسات واخلې)) بيا له اسه راکوز شو او د تورې په غلاف يې قبر ورته وکنه جنازه يې وکړه، په وينو لړلى تي خور يې پکې ښخ کړ. [14]

غزل بابا:

يه اصغره زويه اوس به خود څيرې ګرېوان كړمه
اوښكې شته نه وينې چې په تا يې زه قربان كړمه
وې بانو بچيه مرور له كوره چرته ځې
جار دې شه موركه دا خفه له موره چرته ځې
اودرېږه په مخکې چې لوګى درته چشمان كړمه
يه اصغره زوىه اوس به خود څيرې ګرېوان كړمه
اودرېږه نبي نيكه بابا ته مې سلام يوسه
هم يې مرتضى او مجتبى ته نام په نام يوسه
وايه ستا بې پته امتيانو په دا شان كړمه
يه اصغر زوىه. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
چغې كړې كبرى چې دې چينې اوښكو ته نه ګورې
يه روره كه ته د سكينى اوښكو ته نه ګورې
مه ځه درته روى به د علي شاه مردان كړمه
يه اصغره زوىه. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
اووې زينبې بي بي، د دو سترګو رڼا زما
غم د تا دعون او محمد نه دى سوا زما
ترور درنه قربان شه زړه به څنګه در عيان كړمه
يه اصغره زوىه. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
يه زوىه خاتونې د جنت ته سلام ووايه
بيا مې مرتضى او پاك حضرت ته سلام ووايه
اوس به بې د تانه په دنيا کې څه ګزران كړمه
يه اصغر زويه

د حمزه بابا دا مرثیه او د حضرت علي اصغر (رض) مظلومانه شهادت، د شیخ اشراق سهروردي د رڼا او تیارې د فلسفې او زموږ د تېرو بحثونو تر ټولو لوړ، دردناک او نهایي عيني مِصداق دی.

د باطني رڼا کمال او د ښاپېرکانو د مکر وحشت (د حرمله غشی)

سهروردي وویل چې ښاپېرکان (په زړه ړانده کسان) له رڼا تښتي او کله چې د حقیقت د لمر په وړاندې بېوسه شي، غواړي هغه په خپلو تورو شکنجو کې مړ کړي. د خوارزمي په مقتل کې راځي چې امام حسین (رض) دغه شپږ میاشتنی تيخور د خدای پامانۍ لپاره په غېږ کې واخیست او ښکل یې کړ، خو «حرمله» په خپلو تورو غشیو د دغه معصوم مرۍ وویشتله.

په فلسفي توګه، دا د ښاپېرکانو د باطني تورتم او جهالت وروستی اوج ښکاره کوي. دوی د خپل قیاس به نفس (هر څه د ځان په تله تلل) له مخې ګومان کاوه چې د دغه تیخور په وژلو سره به امام حسین (رض) ته ماته او تر ټولو سخت عذاب ورکړي، خو دوی نه پوهېدل چې د حق وجود د دوی تر مادي بریدونو ډېر لوړ دی.

د مادي نړۍ غوټه او لالهاندي (د اوښکو وچېدل او د وینې قرباني)

يه اصغره زويه اوس به خود څيرې ګرېوان كړمه / اوښكې شته نه وينې چې په تا يې زه قربان كړمه

حمزه بابا د مادي دُنیا هماغه «غوټه، لالهاندي او کړهاندي» انځوروي چې بشر پکې تل راګیر وي. په خېمو کې اوبه نشته او د تندې له لامله د اهلِ بیتو اوښکې وچې شوي دي؛ نو ځکه وایي چې اوس یوازې وینې پاتې دي چې په تا یې قربان کړم. د امام حسین (رض) له خوا له اسه راکوزېدل او د تورې په غلاف د دغه معصوم لپاره د کوچني قبر کیندل د بشریت په تاریخ کې تر ټولو دروند مادي غم او کړهاندي ده، خو د غافلانو تېروتنه دا وه چې دغه ظاهري سختي یې د رڼا د کاروان ابدي رسوايي ګڼله.

له لمر سره د معصوم روح ذاتي تړاو (د ابِ حیات لور ته تګ)

وې بانو بچيه مرور له كوره چرته ځې / جار دې شه موركه دا خفه له موره چرته ځې…

بی بي رباب (بانو) خپل زوی ته غږ کوي چې د لمر غوندې دغه روښانه روح د مورتوب له غېږې چیرته مرور روان دی.

لکه څنګه چې په تېر بحث کې وویل شول، د دغه معصوم لپاره دا مړینه د دُنیا د تیارې له ځالې خلاصون او د لمر (رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم) حضور ته الوتنه ده.

د هغه روح له مادي اوبو مرور دی، ځکه هغه په مستقیم ډول د لاهوتي ژوند د تلپاتې اوبو (ابِ حیات) لور ته روان دی، چې په حقیقت پوهېدل د نادانو ښاپېرکانو تر درک لوړ دي.

د لمر اولادې ته د غافلانو د ظلم شکایت (نبي نیکه ته سلام)

اودرېږه نبي نيكه بابا ته مې سلام يوسه… وايه ستا بې پته امتيانو په دا شان كړمه

حمزه بابا د علي اصغر (رض) په ژبه د رسول الله (ص)، حضرت علي (رض) او امام حسن (رض) حضور ته د سلام او د امت د بې‌پتۍ د حال رسولو تعبیر راوړي.

دا په دقیق ډول د ابوسلیمان داراني د هغې خبرې مصداق دی چې وایي غافلان کله هم د دغه باطني خوند او معرفت مانا ته نشي رسېدلی.

امت (یزیدیانو) فکر کاوه چې د لمر اولاده یې په دښته کې خواره کړه، خو دوی د خپل باطني ړندوالي له لامله د کائناتو تر ټولو سترې بریا او د الهي رضا د معراج ننداره نشوای کولای.

د وینو شیندل

کله چې امام حسین (رض) د معصوم اصغر د ستوني له وینو ورغوی ډکوي او د کائناتو مالک ته په پوره مینه او توکل سره وایي: «خدايه! که نن دې بریا رانه اخستې؛ نو هغه مو د غوره ورځې کړه»، دا بېخي د عین‌القضات د هغې خبرې اوج دی چې وایي د الهي پوهې او معرفت خوند دومره عالي دی چې مؤمن روح د هغې د تسلیمۍ په وړاندې مادي کړاونه هېڅ ګڼي.

امام دا وینه ضایع نه ګڼي، بلکې اسمان ته یې شیندي، ځکه د هغه باطني بصیرت پوهېږي چې دا د معشوق په درشل کې تر ټولو نایابه ډالۍ وه او پایله یې د ظالمانو ابدي خسران او د اهلِ نور ابدي هوسایي ده.

غزل بابا وايي:

دا څنګه وخت دپاك نبي په خاندان راغلى
چې د جفا ورته لښكر لكه طوفان راغلى
دا بړبوكۍ دي كه فطرت په اسوېلو سر دى
چې د اسمان په لوري زغلي په سلګو سر دى
دكربلا هره ذره لكه بلا ښكاري
دى عافبت ورنه په تېښته وارخطا ښكاري
دعلمدار مټې پرې شوې، سر د تن نه جدا
په ډاګه پروت دى د امام شاه زمن نه جدا
مشك يې غلبيل سورى سورى په بيابان پاتې دى
د اوبو ګوت د سكينې د زړه ارمان پاتې دى
علي اكبر چې وه زلمى د زړه رڼا د حسين
په شهادت باندې يې ماته شوله ملا د حسين
چې په كړه وړه کې سراسر د پېغمبر غوندې وه
چې په يرغل او په ګوزار کې د حېدر غوندې وه
حورې غلمان يې چې ښائست وته اوبه اوبه وو
راغلو مېدان لره قاسم چې نن يې څه په زړه وو
د نيم پرانستي ګل پشان يې د ځوانۍ وخت وه
د دې غنچې نه د نكهت د روانۍ وخت وه
ښكلى پېكري د شقي په يو ګوزار اورژېد
جوړې يو ګل د نبوت دلاله زار اورژېد

دا د حمزه بابا د کربلا د ویر او حماسې بل خورا انځورګر، عاطفي او له سوزهه ډک شاهکار بند دی. حمزه بابا په دغو بیتونو کې د عاشورا د ورځې د مصیبتونو او د شهیدانو د مېړانې داسې منظر وړاندې کړی، چې کټ مټ د شیخ اشراق سهروردي د رڼا او تیارې د فلسفې عیني اوج او تاریخي انځور زموږ مخې ته ږدي.

د تیارې طوفان او د کائنات کړهاندي (د جفا لښکر لکه طوفان)

دا څنګه وخت دپاك نبي په خاندان راغلى / چې د جفا ورته لښكر لكه طوفان راغلى
دا بړبوكۍ دي كه فطرت په اسوېلو سر دى / چې د اسمان په لوري زغلي په سلګو سر دى
دكربلا هره ذره لكه بلا ښكاري / دى عافبت ورنه په تېښته وارخطا ښكاري

سهروردي وویل چې کله د پوهې او عقل لمر پټ شي، نو باطل او جهالت د تیارې په څېر ټول ځای رانغاړي. حمزه بابا د دغه حالت انځور په طبعیت کې انځوروي؛ د یزید لښکر (په زړه ړانده ښاپېرکان) لکه د جفا او د لوټمار طوفان راغلی دی.

په دغه وخت کې د مادي نړۍ «غوټه، لالهاندي او کړهاندي» دومره درنه ده چې پخپله فطرت په اسوېلو سر دی او بړبوکۍ د اسمان لور ته په سلګو ځغلي.

کله چې د کربلا هره ذره د بلا غوندې وېروونکې شي او عافیت ترې تېښته وکړي، دا په دقیق ډول د هغې توره لانه ښکاروي چې د حق غوښتونکو (اهلِ نور) لپاره جوړه شوې ده. خو د غافلانو تېروتنه دا وه چې د مادي نظام دغه وحشت یې د رڼا ماته ګڼله.

د مېړانې نښان او د تندې ارمان (د علمدار مټې پرې شوې)

د علمدار مټې پرې شوې، سر د تن نه جدا / په ډاګه پروت دى د امام شاه زمن نه جدا
مشك يې غلبيل سورى سورى په بيابان پاتې دى / د اوبو ګوت د سكينې د زړه ارمان پاتې دى

دا د بني هاشمو د هغې ځلاندې سپوږمۍ، غازي عباس (رض) د مظلومیت او مېړانې یادونه ده چې د مشک د اوبو لپاره یې ښی او کیڼ لاس دواړه قربان کړل.

په ظاهري نړۍ کې، د هغه غلبیل غلبیل مشک په دښته کې پاتې شو او د بي بي سکینې د زړه ارمان نیمګړی پاتې شو، خو لکه څنګه چې د حضرت عباس (رض) په خپل کلام کې مو وویل، هغه د دغو مادي لاسونو د غوڅېدو او تندې په وړاندې بې‌باکه و، ځکه د هغه روح د دغه بیابان له تنګسې ډېر لوړ الوت کړی و او په ناخبرۍ کې ښاپېرکانو هغه د جبار خدای ابدي رحمت ته ورساوه، چې نادانان یې په مانا پوهېدلی نشي.

د پلار د ملا ماتېدل (علي اکبر د زړه رڼا د حسین)

علي اكبر چې وه زلمى د زړه رڼا د حسين / په شهادت باندې يې ماته شوله ملا د حسين
چې په كړه وړه کې سراسر د پېغمبر غوندې وه / چې په يرغل او په ګوزار کې د حېدر غوندې وه

حضرت علي اکبر (رض) چې په کړه وړه کې د نبي علیه السلام غوندې و او په مېړانې کې د حیدر کرار (رض) غوندې و، د امام حسین (رض) د «زړه حقیقي رڼا» وه.

په فلسفي توګه، کله چې د دغه زلمي سر پرې کېږي او د پلار ملا ماتېږي، دا د مادي نړۍ د کړهاندۍ تر ټولو درنه څپه ده.

لکه څنګه چې د مقتل په روایت کې مو وویل، حضرت علي اکبر (رض) په خپلو وروستیو شېبو کې د خپل نیکه د کوثر ډک جام ولید؛ نو دغه مرګ چې د ښاپېرکانو په نظر سزا وه، د هغه لپاره د ابِ حیات تر ټولو خوږ طعم او ابدي نېکمرغي وه.

د لاله زار د ګل ورژېدل (راغلو مېدان لره قاسم)

حورې غلمان يې چې ښائست وته اوبه اوبه وو / راغلو مېدان لره قاسم چې نن يې څه په زړه وو
د نيم پرانستي ګل پشان يې د ځوانۍ وخت وه / د دې غنچې نه د نكهت د روانۍ وخت وه
ښكلى پېكري د شقی په يو ګوزار اورژېد / جوړې يو ګل د نبوت دلاله زار اورژېد

حمزه بابا د حضرت قاسم (رض) ځواني د یو «نیم پرانستي ګل او غنچې» په څېر انځوروي چې ښکلا ته یې حورې او غلمان اوبه اوبه وو.

کله چې د شقي (عمرو بن سعد) په ګوزار د دغه تنکي ځوان وجود په وینو کې لړي او د نبوت د لاله زار دا ګل ورژېږي، دا په هره زمانه کې د علم او جهل د ذاتي دښمنۍ روښانه نښه ده.

جاهلان د داسې روښانه سپوږمۍ او ګل شتون نشي زغملای؛ نو ځکه په خپلو تورو یې د مړه کولو هڅه کوي.

دا د مادي ګل رژېدل په حقیقت کې د روح ابدي غوړېدل او د الهي معرفت په باغ کې د ابِ حیات موندل دي. د رڼا دغه لېوالان د مرګ د ظاهري عذاب په وسیله د تل لپاره په خپل نور کې ابدي شول او د دښمنانو په برخه یوازې توره تیاره او خسران پاتې شو.

حمزه بابا :

اوښكې كډې باروي طوفان د غم شو
شو تازه د زړه زخمونه محرم شو
يو په دوه مې په دې غم د زړګي دم شو
لاسوا مې له دې دمه د زړه غم شو

سهروردي وویل چې د رڼا او تیارې جګړه یوازې په ظاهري نړۍ کې نه ده، بلکې تر ټولو حقیقي جګړه زموږ په دننه کې ده. حمزه بابا وايي چې د محرم د میاشتې په راتلو د انسان د ننه د غم داسې طوفان راپاڅېږي چې اوښکې پکې لکه د کډو په څېر بارېږي او د زړه پخواني زخمونه بېرته نوي او تازه کېږي.

د زړګي دم (ساه او ارامتیا) د حسین (رض) په دغه غم کې یو په دوه زیاتېږي، مګر د دغه دم او روحي حالت سره د زړه غم هم لا زیاتېږي. دا د هغې حقیقي باطني لالهاندۍ او کړهاندۍ نښه ده چې د حق لېوالان یې د کربلا په یاد کې په خپل زړه کې تېروي.

نن به نه ګڼې دا غم چې پرونى دى
ګويا هر پروسكال يې سګنى دى

دا بیت بېخي زموږ د تېر دغه بحث خلاصه ده، چیرته چې وویل شول: «دا جګړه د وخت په تېرېدو سره تل شته او یو دایمي امر دی…»

حمزه بابا وایي چې د حسین (رض) د قربانۍ دا غم هېڅکله زوړ او پرونی کېږي نه. که څه هم کلونه کلونه پرې تېر شوي، مګر د هر تیر کال غم (پروسال) د داسې روښانه ارواوو لپاره کټ مټ د روان کال (سګني) غوندې تازه، تود او ژوندی وي.

دا ثابتوي چې د حق او باطل تقابل په هره زمانه کې شتون لري او کوردلان (په زړه ړانده کسان) نشي کولای د پوهې او د دغه روښانه یاد ډېوه په خپلو مړاوو بادونو مړه کړي.

زما ضبط او اسويلي مشت اوګرېوان دي
وس ترې درومي كه زبېرګې مې په زړه ګران دي
د زړه څاڅكي د سلګو سره لړزان دي
سترګې دوى ته هغه سترګو ته چشمان دي

دا د انسان په دننه کې د هغې جګړې تر ټولو پیاوړی ارواپوهنیز انځور دی چې په تېرو بحثونو کې د عقل او احساس په نوم یاد شو.

حمزه بابا وايي چې زما صبر او زما د زړه اسوېلي (فریادونه) خپلو کې «مشت او ګریوان» دي (جګړه کوي). د زړه وینې او څاڅکي له سلګو سره رپېږي او د انسان واک او وس ترې تښتي.

دا لالهاندي دا ښیي چې د کربلا حقیقت زموږ روح داسې لړزوي چې ظاهري حواس (سترګې) پکې د باطني اوښکو چشمان ګرځي، ځکه نادان خلک هېڅکله د دغه باطني او روحي حالت په خوند پوهېدلی نشي.

ابتدا د غم كومه نوى كال دى
په اول چې زړه خفه شي بيا خوشحال دى

دا د بند تر ټولو هیله بښونکی پای ده. حمزه بابا د محرم میاشت ته، چې د هجري قمري کال پیل (نوی کال) دی، د خپل غم د پیلامې نوم ورکوي. مګر هغه وایي چې په دغه لاره کې که په لومړي سر کې زړه خفه هم شي، مګر پایله یې ابدي خوشحالي او روحي هوسایي ده.

دا په دقیق ډول د هغې خبرې تائید دی، چې د حق په لاره کې ظاهري کړاو او مړینه په اصل کې د ابِ حیات موندل او حقیقي نېکمرغي ده. د رڼا لېوال که په ظاهره د غم په تندر کې وسوځي، مګر د هغه باطن تل په خپل نور کې خوشحال او په امن کې وي

څوك چې ډېر د امام غم كا ډېر خوشحال شي
دايمان شجر په دې اوښكو نهال شي

سهروردي په خپل کتاب کې وویل چې ښاپېرکانو فکر کاوه کربوړی لمر ته په غورځولو سره ځوروي او عذاب ورکوي، خو لمر د هغه لپاره تر ټولو غوره برخلیک او د ابِ حیات خوږ خوند و. حمزه بابا دلته کټ مټ د دغه باطني اوچتوالي خبره کوي.

هغه چې د حسین (رض) په دغه ظاهري ماتم او غم کې ګډون کوي او د زړه له کومې ورته دردېږي، د هغه په باطن کې داسې یو الهي لذت او روحي هوسایي پیدا کېږي چې په حقیقت کې «ډېر خوشحال شي».

د دغه غم اوښکې اوبه نه دي، بلکې دا د تلپاتې ژوند اوبه «ابِ حیات» دي چې د انسان د باطن د «ایمان ونه او شجره» پرې نوې، زرغونه او د کمال میوه لرونکی (نهال) کېږي. د غافلانو او نادانانو تېروتنه دا وه چې دوی دغه اوښکې او غم د ماتې نښه ګڼله، خو د حق غوښتونکو (اهلِ نور) لپاره دا د روحاني غوړېدو او کمال معراج دی.

د سرور لباس ګنډلى په ملال شي
نقصانونه پېوندونه د كمال شي

دا د حمزه بابا د کلام یو له تر ټولو لوړو او باریکو عمیقو ټکو دی.

هغه وايي چې د روح د حقیقي خوشحالۍ او بریا لباس (سرور) پخپله د دُنیا د غوټې او اندوه (ملال) په وسیله ګنډل کېږي.

دا بیت بېخي زموږ د دغه تېر بحث پخلی کوي چې: «زما حقیقي ژوند زما په همدې وژل کېدو کې دی.» په کربلا کې د ښاپېرکانو (یزیدیانو) لخوا د رڼا د کاروان په مادي وجود باندې راوستل شوي ظاهري «نقصانونه» (لکه د غازي عباس د مټو پرې کېدل، د علي اکبر او قاسم شهادت، او د علي اصغر په مرۍ د غشي لګېدل)، په حقیقت کې د هغوی د ختمېدو وسیله نه شول؛ بلکې دا ټول نقصانونه د هغوی د روح لپاره د ابدي پوهې او «کمال پېوندونه» شول، چې هغوی یې د تل لپاره د حق تعالی په حضور کې په خپل نور کې ابدي او ژوندي وساتل. د تیارې دښمنانو فکر کاوه چې هغوی ته سزا ورکوي، مګر هغوی د دغو شهیدانو مادي وجود د کمال لوړو برجونو ته پورته کړ او پخپله په ابدي خسران کې ډوب شول.

اوښكې چرته د ميېن د زړه په تل کې
مينه نه پرېږدي تراوه په خپل محل کې

سهروردي وویل چې د انسان باطن (د ننه نړۍ) د رڼا او انوارو خزانه ده. حمزه بابا وايي چې د یو مَین او د حقیقت د لېوال په زړه کې اوښکې هېڅکله پټې او په تل (قعر) کې نشي پاتې کېدلی.

اوښکې په حقیقت کې د زړه دننه د هغې روښنایۍ او سوز څاڅکي دي چې غواړي د سترګو له لارې بهر راووځي.

لکه څنګه چې د کربلا په دښته کې د امام حسین (رض) په باطن کې د الهي رضا او تسلیمۍ داسې رڼا وه چې د مادي نړۍ کړاونه یې په اوبو بدلول، د مَین انسان په زړه کې هم د اوښکو دغه کډې تل د سفر په حال کې وي.

د دغه بیت مغز او تر ټولو باریک ټکی په دویمه مصرع کې نغښتی دی. «تراوه» په پښتو ژبه کې هغې رطوبت، نم او یخوالي ته ویل کېږي چې په دیوالونو یا ځمکه کې پټه وي او په تدریجي توګه بهر راوځي.

حمزه بابا وايي چې «مینه» داسې یو جلالي او تود ځواک دی، چې د زړه په محل (پاچاهۍ) کې دغه باطني تراوه او نم (اوښکې) بې حرکته او پټې پاتې کېدو ته نه پرېږدي.

مینه د لمر غوندې توده ده؛ کله چې د انسان په زړه کې د مینې اور بل شي، هغه د زړه د ننه ټول پټ اسوېلي او تراوې راټولوي او د پاکو اوښکو په شکل یې د مخ په اننګو جاري کوي.

د غافلانو او نادانو ښاپېرکانو تله د مینې له دغه قانون څخه بېخي عاجزه ده. هغوی فکر کوي چې د مَین انسان اوښکې د هغه د کمزورۍ او عذاب نښه ده، مګر هغوی نه پوهېږي چې د مینې تودوخه د زړه په محل کې داسې واکمنه ده چې دا اوښکې پخپله د روح ابِ حیات او د باطن روښنايي ده.

د حلاج په څېر، مَین انسان له دغو باطني اوښکو او سرښندنې خوند اخلي، ځکه دا تراوه د هغه د زړه د غوړېدو او کمال پېوند ګرځي.

د رسالت لوی زنځیر او د انوارو تسلسل او د هدایت و ولایت نښلېدل

لوى زنځير درسالت وته نظر كړه
سلسلې د هدايت وته نظر كړه
ولايت او امامت وته نظر كړه
د شروع نه نهايت وته نظر كړه

سهروردي په خپل مکتب (حکمتِ اشراق) کې وایي چې د الهي رڼاګانو لړۍ له ازله تر ابده یو له بل سره نښتې او حقیقت داسې یو نور دی چې په هره زمانه کې په بېلابېلو مظهرونو کې ځلېږي. حمزه بابا د دغه فلسفي راز نښه د «رسالت په لوی زنځیر» کې راپېژني. هغه وایي له آدم (ع) نیولې تر خاتم پېغمبر محمد (صلی الله علیه و آله وسلم) پورې، دا د کائناتو تر ټولو غټ او پیاوړی نوراني زنځیر دی چې د بشریت روح ته یې روښنايي ورکړې ده.

حمزه بابا وایي چې د دغه زنځیر لړۍ په خپل ځای نه درېږي. کله چې د نبوت او رسالت ظاهري دور پای ته ورسېد، د دغه لمر روښنايي د «ولایت او امامت» په سلسله کې جاري پاتې شوه.

په فلسفي توګه، امام حسین (رض) د همدغه لوی زنځیر او د هدایت د دغې روښانه لړۍ تر ټولو برخلیک ټاکونکی چورلیز (مرکز) و.

د پوهې او عقل دا رڼا د تاریخ په اوږدو کې د ښاپېرکانو (جاهلانو) تر مړاوو ارواوو لوړه ده؛ هغوی فکر کاوه چې په کربلا کې به د دغه زنځیر لړۍ پرې کړي، مګر هغوی د خپل قیاس به نفس (هر څه د ځان په تله تلل) په غلطۍ کې راګیر وو، ځکه د دغې رڼا سلسله دایمي ده.

له پیله تر پایله (د شروع نه نهایت وته نظر کړه)

دا د بند تر ټولو د اوج او د فکر کرښه ده. حمزه بابا لوستونکي ته بلنه ورکوي چې د کائناتو «له شروع څخه تر نهایت» پورې (له ازله تر ابده) نظر وکړي.

کله چې انسان د دغه زنځیر پیل او پای ویني، نو پوهېږي چې د حق او باطل په دغه جګړه کې، بریا تل د رڼا په برخه ده.

د کربلا د شهیدانو لاره یو حقیقت دی چې پکې مادي مړینه یوازې د دغې رڼا بیرته ستنېدل او د لقاء الله معراج دی. د دغه زنځیر پایله د ظاهري عذاب په وسیله د تلپاتې بریا او ابِ حیات موندل دي، چې غافلان او نادانان یې په مانا کله هم رسېدلی نشي.

انبيا الله تعالی ء خو هميشه د تخم كر كا
امامان يې بيا په وينو او به خور كا

حمزه بابا په دغو دوو مصرعو کې د نبوت او امامت ترمنځ د کار او د سرښندنې داسې یو عمیق تړاو انځور کړی، چې بېخي د شیخ اشراق سهروردي د رڼا او انوارو د خورېدو د فلسفې بشپړ او ژوندی حقیقت زموږ مخې ته ږدي.

د لمر کروندګر او د پوهې تخم (انبیاء خو همیشه د تخم کر کا)

سهروردي وویل چې عقل او علم رڼا ده او د تاریخ په اوږدو کې دغه رڼا د کائناتو د غوټې او لالهاندۍ د خلاصون یوازنۍ لاره ده. حمزه بابا په دغه بیت کې وايي:

انبیاء علیهم السلام په حقیقت کې د کائناتو د دغه باطني نظام کروندګر دي، هغوی تل په نړۍ کې د هدایت، عقل، پوهې او د الهي معرفت «تخم کري» او د لمر رڼا خپروي. دوی د پېغمبرۍ په وسیله د حق او عدالت داسې باغونه جوړوي چې بشریت ته روښنايي او کامل انسانيت ورکړي.

د وینو ابِ حیات او د باغ زرغونېدل (امامان یې بیا په وینو اوبه خور کا)

دا د ټول بیت مغز او د کربلا د تاریخي پاڅون تر ټولو اوج لرونکی فلسفي تفسیر دی. حمزه بابا وایي کله چې انبیاوو د هدایت دغه تخم وکرل، نو د دغه کښت او باغ د ژوندي ساتلو، غوړېدو او د کمال تر پوړیو رسولو مسؤلیت د «امامانو» په برخه شو.

خو امامانو دا باغ په مادي اوبو نه، بلکې «په خپلو پاکو وینو اوبه خور کړ».

دا هماغه د شعر روح دی چې وایي: «زما حقیقي ژوند زما په همدې وژل کېدو کې دی.» د کربلا په دښته کې د امام حسین (رض)، د غازي عباس، د علي اکبر او قاسم (رض) وینو د اسلام د دغه مبارک باغ لپاره کټ مټ د «ابِ حیات» (د تلپاتې ژوند د اوبو) رول ولوباوه.

که د دغو پاکو ارواوو وینې نه وای، د جاهلانو او د غافلو ښاپېرکانو توره تیاره به پر دغه باغ واکمنه شوې وه او د هدایت تخم به وچ شوی و.

خو د امامانو دې سرښندنې دا ثابته کړه چې د هغوی ظاهري عذاب او مرګ په حقیقت کې د دغه باغ دایمي ژوند او د حق ابدي بریا ده، ځکه د دغو وینو په شیندلو سره د تیارې ملګري په ابدي خسران او مړینه کې ډوب شول او د رڼا څوبمن او لېوالان د تل لپاره په خپل نور کې ابدي او ژوندي پاتې شول.

مكمل چې هدايت لره معيار شو
د عاقل فطرت نه خوب ولاړو بېدار شو
دانسان د ارتقاالله سرك تيار شو
د ملك نه د خاكي مخکې رفتار شو

حمزه بابا په دغو څلورو مصرعو کې د انسان د روحاني کمال، د عقل د بېدارۍ او د انسان د ارتقاء (پرمختګ) داسې انځور وړاندې کړی، چې بېخي د شیخ اشراق سهروردي د رڼا او پوهې د فلسفې عیني او لاهوتي حقیقت راپېژني.

د عاقل فطرت بېداري او د هدایت معیار (د عاقل فطرت نه خوب ولاړو بېدار شو)

سهروردي په خپله فلسفه کې وویل چې عقل او علم رڼا ده او کله چې د حقیقت لمر راوځي، نو د انسان د ننه باطني سترګې بېدارېږي. حمزه بابا وايي:

کله چې د کربلا د دغې بېسارې قربانۍ په وسیله د حق او هدایت لاره په پوره توګه روښانه او «بشپړ (مکمّل) معیار» شوه، نو د عاقل او هوښیار انسان له فطرته د غفلت او ناپوهۍ خوب کډه وکړه او هغه بېدار شو.

د غافلو ښاپېرکانو غوښتنه دا وه چې ټول خلک په خپله تیاره ځاله کې په خوب کې وساتي، خو د امام حسین (رض) او د هغه د یارانو شهادت داسې یو ابدي مشعل بل کړ، چې د بشریت عقل یې له خوبه راویښ کړ او د کائناتو د لالهاندۍ او جنجال غوټه یې پرانیستله.

د انسان د ارتقاء سرک او حقیقي پرمختګ (دانسان د ارتقاء سرک تیار شو)

په تېرو بحثونو کې وویل شول چې د مادي نړۍ کړاونه او نقصانونه په حقیقت کې د کمال پېوندونه دي.

حمزه بابا وايي چې د دغو پاکو امامانو د وینو په برکت، په نړۍ کې د «انسان د ارتقاء (روحاني لوړاوي او پرمختګ) سرک» پوره چمتو او تیار شو.

انسان ته دا لاره پرانیستل شوه چې څنګه له مادي بندونو، حرص او د غافلو واکمنانو له تیارو ځان ازاد کړي او د لمر (حق) د وړانګو لور ته الوت وکړي. دا شهادت د انسان د روح د کمال او د انسانیت د ژوندي پاتې کېدو یوازنۍ لار وګرځېده.

د ملاېکو په وړاندې د خاورین انسان مخکښتوب (د ملک نه د خاکې مخکې رفتار شو)

دا د دغه بند تر ټولو د اوج او د عرفان لوړه کرښه ده. حمزه بابا په خورا فصاحت وايي چې د دې قربانۍ او د حق په لاره کې د سرښندنې له لامله، د دغه خاورین انسان(خاکي موجود) رفتار او مقام تر ملاېکو(ملَک) هم مخکې لاړ او لوړ شو.

د سهروردي او مولانا د کلام له مخې ، پرښتې که څه هم له نوره جوړې دي، مګر هغوی د عشق، درد او په خپلو وینو کې د لړل کېدو د دغه الهي خوند او لذته بې برخې دي.

کله چې خاکې انسان (عارف او شهید) د لمر په لاره کې خپل ځان مال او عیال قربانوي او له مرګه څه باک نلري، هغه داسې یو باطني مقام ته رسي چې تر ملاېکو هم مخکې کېږي او د لقاء الله په معراج کې ابدي کېږي. د دغه لوړ خوند درک د هغو نادانو او په زړه ړانده ښاپېرکانو له وسه بېخي بهر دی، ځکه د کائناتو په دغه لوی مېدان کې بریا تل د رڼا او پوهې د لېوالانو په برخه ده.

روستو پاتې د صفاتو رنګينۍ شوې
چې حاصل د ذات د وصل شيرينۍ شوې
چې اسلام له محمده مكمل شو
خود پخپله په نبيانو کې افضل شو
اخر کې و، راغلى خو اول شو
اولين او اخرين چې راز و، حل شو

حمزه بابا په دغو شپږو مصرعو کې د عرفان تر ټولو پېچلی او دقیقه ویینه ، یعنې د «ذات او صفاتو» اړیکه او د محمدي (ص) حقیقت ازلي لومړیتوب انځور کړی، چې بېخي د شیخ اشراق سهروردي د رڼا او د لومړني نور (نور الانوار) د فلسفې بشپړ، کامل او عيني تفسیر دی.

له صفاتو تر ذاته د روح سفر

روستو پاتې د صفاتو رنګينۍ شوې / چې حاصل د ذات د وصل شيرينۍ شوې

سهروردي په خپله اشراقي فلسفه کې وایي چې کائنات په خپلو ټولو مادي او معنوي بڼو کې د الهي صفاتو او انوارو رنګینۍ دي، خو د حقیقت د لېوال (سالک) نهایی غوښتنه پخپله د دغو انوارو له سرچینې، یعنې د «حق له ذات» سره وصل کېدل دي. حمزه بابا وايي:

کله چې انسان د کربلا د دغې بېسارې قربانۍ او د سرښندنې په وسیله د کمال لوړو پوړیو ته ورسېد، نو د دُنیا د صفاتو ظاهري رنګینۍ ټولې شاته پاتې شوې.

د دغه ظاهري مرګ او عذاب په پایله کې، د هغوی روح ته پخپله «د حق د ذات د وصل تر ټولو خوږې شېرینۍ» په برخه شوې. دا په دقیق ډول د هغې خبرې مِصداق دی، چې د مَین انسان لپاره د مادي وجود قفص ماتول عذاب نه دی، بلکې تر ټولو خوږ الهي لذت او د ابِ حیات موندل دي، چې جاهلان او غافلان یې په مانا پوهېدلی نشي.

د محمدي لمر کمال او د نبوت بریا

چې اسلام له محمده مكمل شو / خود پخپله په نبيانو کې افضل شو

کله چې د عقل او پوهې دغه ازلي رڼا د حضرت محمد (صلی الله علیه و آله وسلم) په وجود کې په پوره مانا راڅرګنده شوه، نو د الله تعالی دین (اسلام) ورسره بشپړ او مکمّل شو. د دغه کمال له لامله، هغه ذات د کائناتو د ټولو انبیاوو په منځ کې په خپله تر ټولو غوره او «افضل» شو.

د سهروردي په تعبیر، کله چې یو نور په خپل ځان کې پوره او کامل وي، نو پر خپل ځان باندې د واکمنۍ له لامله د نورو ټولو انوارو سرلار او مخکښ ګرځي.

ازلي لومړیتوب او د ابد راز (اخر کې و راغلی خو اول شو)

اخر کې و، راغلى خو اول شو / اولين او اخرين چې راز و، حل شو

دا د دغه بند تر ټولو اوج لرونکی او لوړ صوفیانه بحث دی. حمزه بابا وايي چې د تاریخ په ظاهري زمان او وخت کې، حضرت محمد (ص) تر ټولو «اخر کې راغلی و» (خاتم الانبیاء و)، خو د خپل روحاني عظمت او باطني رڼا له پلوه هغه په حقیقت کې تر ټولو «اول او لومړی» دی (اول ما خلق الله نوري).

د دغه محمدي حقیقت په راتلو او د حسنین د شهادتونو په وسیله د هغې په بشپړېدو سره، د کائناتو د «لومړنيو او وروستنيو (اولین او اخرین)» د وجود هماغه لوی او پټ راز په پوره کمال سره حل او روښانه شو.

د غافلو او نادانو ښاپېرکانو تله د وخت او د کائناتو د دغه ازلي او ابدي راز له درک او پوهې بېخي عاجزه ده؛ هغوی فکر کاوه چې په کربلا کې به د دغه لمر رڼا بنده کړي، مګر هغوی نه پوهېدل چې دا لړۍ د کائناتو له پیله تر نهایت پورې نښتې ده او د حق د دغه زنځیر لومړی او پای پخپله یو حقیقت دی چې د باطل تیاره یې هېڅکله د ختمولو جوګه نه ده.

خو لـه دې چې مستفيد شي يو معيار دی
كه پوهېږې درته وايم ايثار دی
دا د حمزه بابا یو بل خورا ځلانده، غوڅ او د ټول تاریخي او فلسفي بحث د نچوړ (خلاصې) بیت دی. حمزه بابا په دغو دوو مصرعو کې د رڼا له دغه ابدي نظامه د ګټنې حقیقي لاره په خورا کمال او بلاغت خلاصه کړې، چې بېخي د شیخ اشراق سهروردي او مولانا د افکارو د عملي پلي کېدو (تطبيق) لوړ راز دی.

د باطني لمر د ګټې معیار (خو له دې چې مستفید شي یو معیار دی)

سهروردي وویل چې عقل او علم رڼا ده او د کائناتو په دغه لوی مېدان کې بریا تل د رڼا په برخه ده. مګر د انسان د ننه د دغې باطني رڼا د موندلو او له هغې څخه د «مستفید کېدو» (ګټنې) لپاره یو پیاوړی «معیار او تله» شته.

حمزه بابا وايي چې د غافلو ښاپېرکانو غوندې په مادي کوټو کې ناست انسان کله هم له دې لمره ګټنه نشي کړای. د دې لاهوتي معرفت د ترلاسه کولو لپاره د انسان په روح او عقل کې باید یو ځانګړی کمال پیدا شي.

د ایثار او سرښندنې لوړ حقیقت (که پوهېږې درته وایم ایثار دی)

دا د ټول بیت مغز او د دغه حسیني پاڅون نهایی پايله ده. حمزه بابا په خورا صمیمیت او فصاحت مخاطب ته وایي: «که پوهېږې او په مانا رسېدلی شې، درته وایم چې د دغې روښنایۍ د موندلو یوازینی معیار «ایثار» (تېرېدنه او سرښندنه) دی.»

په صوفیانه توګه، ایثار مانا دا ده چې انسان د خپل ځان، خپل مادي حرص او د خپلو تنګو ګټو له تورې او شومې ځالې تېر شي او له مرګه څه باک ونلري او د لقاء الله او د الهي پوهې په لاره کې د خپل مادي شتون قرباني کولو ته په پوره لېوالتیا او څوبمنۍ چمتو وي.

په کربلا کې د امام حسین (رض)، د غازي عباس، د علي اکبر او قاسم، او د معصوم علي اصغر (رض) تر ټولو لویه ډېوه پخپله همدا «ایثار» و. هغوی خپل ځان، مال او عیال د رڼا په لاره کې قربان کړل.

د دغه ایثار له لارې د هغوی ظاهري نقصانونه د کمال پېوندونه شول او هغوی ته یې د حق د ذات د وصل تر ټولو خوږې شېرینۍ په برخه کړې.

د غافلو او نادانو ښاپېرکانو تله د دې ایثار د خوند له څکلو بېخي عاجزه ده، ځکه هغوی یوازې خپل ځان د نړۍ مرکز ګڼي او هر څه د خپل ځان په تله تلي، مګر د حقیقت غوښتونکی په دې ایثار سره د تل لپاره د ابِ حیات په سرچینه بدلېږي او په خپل نور کې ابدي کېږي.

حمزه بابا وايي :

شهيد كربلا

هغه حسن چې په ذات د كبريا کې ځليده
هغه نمر چې په افق د منشاء کې ځليده
هغه نور چې د هستۍ په ابتدا کې ځليده
دعدم وجود په لا او په الا کې ځليده
جوړه ديد لره خالق ئې اّئينه كړه د هستۍ
بيا په خپل حسن سينه ئې ګنجينه كړه د هستۍ
دغه حسن و نبي چې ئې كامل انسانيت كړ
په دربار د سړي توب کې ئې سرخم ملكيت كړ
په اخلاقو د خالق ئې چې د خلقو تربيت كړ
د الحادو كفر شرك ئې لـه دنيا لری لعنت كړ
په هموو لويو لويو مرتبوئې دې نمانځلی
بس خو يو له خدايه پسته دې په ټولو کې ښاغلی
مئين توب و او كه مينه وه كه رازو كه نيازو
كه فراق و، كه وصال و، كه په دې كې سوز او سازو
په هر څه کې محمد ( ص ) په انبياوو سرفراز و
نبوت كه امامت كه ئې معراج سره پرواز و
شهادت يې هم د نورو انبياوو نه بلند و
لكه نمر په روښنايې کې په همه ستورو څرګند و
مكمل ئې شهادت كړل پخواني شهادتونه
مكمل كړل محمد د خدای ددين عمارتونه
شهادت د حسنينو كوي دا اشارتونه
پکې پټ دي د نبي د شهادت حقيقتونه
شهادت د خپل نمسي ئې د نيكه او ګڼه عين
دى حديث حسين منى وانا من الحسين

د رسول الله (ص) دا مشهور حدیث چې فرمایي: «حسین زما څخه دی او زه د حسین څخه یم»، په دقیق ډول د لمر او د لمر د وړانګو ترمنځ ذاتي تړاو روښانه کوي.

لکه څنګه چې وړانګه له لمره جلا حقیقت نلري او لمر بېرته خپله وړانګه په ځان کې رانغاړي؛ د امام حسین (رض) وجود هم د هماغه ازلي لمر رڼا وه. نو ځکه د کربلا په دښته کې د امام حسین (رض) قرباني د نادانو ښاپېرکانو په نظر د دغه کاروان د ختمېدو عذاب و، مګر په حقیقت کې دا د هماغه لومړني او ابدي نور (محمدي حقیقت) بیرته ستنېدل او د لقاء الله معراج و، چې د غافلانو او جاهلانو تله یې له درک کولو بېخي عاجزه ده.

ذوالفقار چى كړبهر په لاس كى زوى د حيدرنيو
قدوسيانو په هيبت داسمان مخ ته سپر ونيو
ذوالفقار چې يې ميړانه لـه جوهره ځاريده
ذوالفقار چى هره توره ئې لـه پرهره ځاريده
ذوالفقار چى تل ئې فتح لـه حيدره ځاريده
ذوالفقار چى بادشهي ئې لـه قنبره ځاريده

هغه توره چى په بريښ كښى رفتار و داجل
هغه توره چى په شرنګ كښى ئې ګفتار و داجل
جوړ نيټه وه داجل د امام لاس كښى ښكاريده
په يو وخت کې هر يو كس ته اوږ ديده او لنډيده
اوچيده او څڅيده او كږيده او ستيده
بريښيده او ځليده او قهريده او موسيده

حمزه بابا د ذوالفقار توره داسې انځوروي چې په برېښنا کې یې د مرګ (اجل) چلند او په شرنګ کې یې د مرګ خبرې نغښتې وې. دا توره په یو وخت کې د هر چا په لور ځغلي؛ کله اوږدېږي، کله لنډېږي، کله ځلېږي او کله په قهر او مسکا کې وي.

په فلسفي توګه، دا د حق هماغه بې‌پایه ځواک دی چې زمان او مکان (وخت او ځای) نشي ایسارولی. د سهروردي په تعبیر، کله چې حقیقي نور جلالي شي، نو د باطل د لښکرو لپاره تر ټولو غټ عذاب ګرځي، ځکه هغوی په خپل ذات کې د دغه ځلا د زغملو توان نلري.

نه په خود او نه په زغره نه په ډهال حصاريده
نه په زور د زور اور نه په سوال حصاريده

لكه برق به يې روح يوړلو پرهر به پاتې نه شو
غړيدي به بقى سترګي خو نظر به پاتې نه شو
څه حساب د لسو شلو دى لښكر به پاتى نه شو
چې كوم سر به ځان ته سروى هغه سر به پاتى نه شو

دا برخه بېخي سل په سلو کې زموږ د تېرو بحثونو له قانون سره اړخ لګوي چې وایي: «باطل (تیاره) په خپل ځان کې هېڅ پیاوړی ذات نلري؛ کله چې رڼا راشي، تیاره په هماغه ثانیه کې بې له مقاوته ورکېږي.»

ذوالفقار توره په هېڅ زغره، هېڅ ډهال او د هېڅ زورور په ځواک نشي بندېدلی. هغه د برېښنا (برق) په څېر د باطل د لښکرو روح وړي، داسې چې ان د پرهر (زخم) د پاتې کېدو چانس هم نه ورکوي.

دا چې سترګې غړېدلې پاتې کېږي خو «نظر پکې نه پاتې کېږي»، دا د هغو په زړه ړندو ښاپېرکانو تر ټولو ښکلی انځور دی چې په مادي نړۍ کې سترګې لري خو د لمر د لیدلو باطني بصیرت نلري.

حمزه بابا وایي د دغو جاهلانو د لښکرو سرونه د دغې تورې په وړاندې د اوبو غوندې ویلې کېږي او هېڅ سر نشي پاتې کېدلی، ځکه د کائناتو د غوټې او لالهاندۍ په منځ کې، په پای کې یوازې د حق ابدي پاچاهي ثابتېږي او د تیارې د ملګرو په برخه ابدي خسران او مړینه پاتې کېږي.

په تېرو بحثونو کې وویل شول چې د دښمنانو مادي قدرت یوازې یو وهم دی او د حق په وړاندې هېڅ حقیقت نلري.

حمزه بابا وايي چې د یزیدیانو درانه او د غره غوندې ډهالونه د ذوالفقار تورې په وړاندې د اوبو غوندې نرم (لکه ککوړی یا پتیره ډوډۍ) کېدل او هېڅ مقاومت یې نشوای کولای.

هغه دښمن چې په خپل مادي ځواک مغرور و، په خپلو وینو کې لوند او خوار شو. دا د هغې ذاتي دښمنۍ مِصداق دی، چیرته چې د تیارې لښکر غواړي د رڼا کاروان اسیر کړي، خو په پای کې پخپله په ابدي خسران او مړینه کې ډوبېږي.

چې بريښنا به يې د خلقو په نظر ننوته
دابه تيره وه د زړه نه په ځيګر ننوته
كوم دښمن چې نظر باز او توريالى و هغه ړوند شو
په بريښنا د ذوالفقار کې عقل فكر كله موند شو
كه و ډهال لكه ككوړىخو د غر هسې به دروند شو
هغه دروند شو خو د به دروند شو چې پخپلو وينو لوند شو
دلته شرنګ او هلته بريښ او بيا په پنجه د امام کې
په هر صف کې به هر سروه ګويا وه په هر مقام کې
د يو څټ نه په بل مټ وه بيا د ډډنه به بهروه
لا به دلته بريښيده او لا به بيا د بل په سروه
لا به زغره په فرياد وى په ټټر وه په ځيګر وه
لا به وچه ښكاريده په رپ د سترګو کې به تر وه

حمزه بابا په دغو بیتونو کې کټ مټ د شیخ اشراق سهروردي د رڼا او تیارې د جګړې هماغه اصل راپېژني، چې پکې د عقل او علم روښنایۍ د ناپوهۍ او جهل توره تیاره بېخي ایره کوي.

سهروردي په خپل تمثیل کې وویل چې د لمر روښنایۍ د ښاپېرکانو سترګې برېښوي او هغوی د دغه رڼا د زغملو توان نلري. حمزه بابا د دغه فلسفي راز عيني منظر د ذوالفقار په برېښنا کې انځوروي.

کله چې د دغې تورې اسماني رڼا د دښمنانو په سترګو کې ننوځي، نو د هغوی ظاهري توریالي او نظر باز (سترګور) کسان هم په هماغه شېبه کې ړاندې کېږي.

د دغه لمرین جلال په وړاندې د جاهلانو عقل او فکر ورکېږي او لاره ترې خطا کېږي. دا په دقیق ډول د تیارې د ملګرو (اهلِ ظلمت) بېوسې ښکاري، ځکه د حق د ځلا په وړاندې د باطل د غافلانو ټول تدبیرونه او فکرونه بې‌بنیاده او رسوا کېږي.

دلته شرنګ او هلته بريښ او بيا په پنجه د امام کې / په هر صف کې به هر سروه ګويا وه په هر مقام کې
د يو څټ نه په بل مټ وه بيا د ډډنه به بهروه / لا به دلته بريښيده او لا به بيا د بل په سروه
لا به زغره په فرياد وى په ټټر وه په ځيګر وه / لا به وچه ښكاريده په رپ د سترګو کې به تر وه

دا د پښتو حماسي شعر د تصویرګرۍ تر ټولو لوړ اوج دی. حمزه بابا توره داسې انځوروي چې په یو وخت کې په هر صف، هر ځای او هر مقام کې ده؛ له یو ځایه وځي بل ځای ته ننوځي، کله وچه ښکاري او د سترګو په رپ کې بېرته په وینو لوندېږي.

دا د حق هماغه بې‌پایه او نامحدود ځواک دی چې د مادې په تله کې نه تلل کېږي. لکه څنګه چې رڼا په خپل ذات کې پر کائنات واکمنه ده او تیاره ورته هېڅ ځای نشي پاتې کولی، د امام حسین (رض) په پنجه کې د ذوالفقار توره هم د باطل لښکر ته د هوسایۍ او تېښتې هېڅ لار نه پرېږدي.

د زغرو فریاد او په دښمنانو کې د ژوند دغه لالهاندي او کړهاندي دا ثابتوي چې د حق جلال کله هم له باطل سره جوړجاړی (سازګاري) نلري او د تیارې د مړاوو ارواوو په شړلو کې بې‌قید او شرطه بریا مومي.

حمزه بابا:

هغه حسن چې په ذات د كبريا کې ځلېده
هغه نمر چې په افق د منشاالله کې ځلېده
هغه نور چې د هستۍ په ابتدا کې ځلېده
دعدم وجود په لا او په الا کې ځلېده
جوړه ديد لره خالق ئې ايېنه كړه د هستۍ
بيا په خپل حسن سينه يې ګنجينه كړه د هستۍ

حمزه بابا په دغو شپږو مصرعو کې د کائناتو د پېل او د الهي رڼاګانو د وجودي نظام تر ټولو پیاوړی او صوفیانه تصویر وړاندې کړی دی.

د هستۍ لومړنی لمر هغه نور چې د هستۍ په ابتدا کې ځلېده

هغه حسن چې په ذات د كبريا کې ځلېده / هغه نمر چې په افق د منشا کې ځلېده
هغه نور چې د هستۍ په ابتدا کې ځلېده / دعدم وجود په لا او په الا کې ځلېده

سهروردي په خپله اشراقي فلسفه کې وایي چې د کائناتو اصل او د وجود بنسټ یوازې «نور» دی او هر څه له الهي نوره سرچینه اخلي. حمزه بابا دلته کټ مټ د دغه ازلي او وجودي لمر خبره کوي.

هغه حسن، لمر او رڼا چې په ازل کې (د هستۍ په ابتدا کې) د الله تعالی په ذات او د منشاء په افق کې ځلېده، او د «لا اله الا الله» په حقیقت کې یې د نشت او شتون (عدم او وجود) مانا روښانه کوله، هغه د محمدي (ص) حقیقت لومړنی نور و.

دا رڼا د مادي کائناتو تر جوړېدو ډېره پخوانۍ وه او د هستۍ په غېږ کې د ژوندي پاتې کېدو یوازنۍ مانا وه.

د هستۍ اېنداره او د حق د حسن ننداره

جوړه ديد لره خالق ئې اّئینه كړه د هستۍ / بيا په خپل حسن سينه ئې ګنجينه كړه د هستۍ

دا د دغه بند تر ټولو اوج لرونکی او لوړ عرفاني بحث دی، چې د صوفیانو له مشهور حدیثِ قدسي («کنتُ کنزاً مخفیاً فأحببتُ أن أُعرف فخلقتُ الخلق لکی أُعرف»: زه یو پټه خزانه وم، نو مینه مې وکړه چې وپېژندل شم، ځکه مې کائنات پیدا کړل) سره سل په سلو کې اړخ لګوي.

حمزه بابا وایي چې الهي خالق د خپل دغه ازلي حسن او باطني لمر د «دید او نندارې لخوا»، د کائناتو اېنداره (هنداره) پیدا کړه ترڅو د دغه نور وړانګې پکې منعکسې شي.

بیا یې د دغې مادي نړۍ سینه د خپل باطني حسن په وسیله د حقیقتونو داسې یوه «ګنجینه او خزانه» وګرځوله، چې د انسان د ننه باطني سترګې پرې روښانه شي.

د سهروردي د فلسفې له مخې، مادي نړۍ په خپله خپلواک حقیقت نلري، بلکې دا یوازې د هغې حقیقي رڼا انعکاس دی. د دغه لمر روښنایۍ په کربلا کې د امام حسین (رض) او د هغه د یارانو په وجود کې په پوره مانا ځلا کوله .

دښمنانو (په زړه ړانده ښاپېرکانو) د خپل قیاس به نفس (هر څه د ځان په تله تلل) له مخې ګومان کاوه چې د اوبو په بندولو او د امام په اسارت سره به د دغه لمر رڼا بنده کړي، مګر هغوی د خپل باطني ړندوالي له لامله د دغې ازلې خزانې او اېندارې د لیدلو بېخي عاجزه وو .

د عاقل روح غوښتنه تل د همدغه لومړني حسن لور ته ورتلل دي، ځکه د دغه الهي خوند درک د هغوی لپاره تر ټولو لوړ لذت، ابِ حیات او ابدي نېکمرغي ده، چې په پایله کې د تیارې ملګرو ته ابدی خسران او د رڼا کاروان ته ابدي هوسایي او کمال په برخه کوي

حمزه بابا :

نبي كۀ محمد د كل جهان دپاره دی
حسین د ژوند چينه د كل انسان دپاره دی
نعره د رسالت پۀ كور نسيم كړه د اجل
نۀ دا چې بوي فقط د ګلستان دپاره دی
مېدان د كربلا نه تر مېدانه د محشر
اولاد د مرتضى خو د مېدان دپاره دی
باران د اوښكو وكړه كۀ پرې زړۀ جمع كوې
حاجت د جمعيت د پرېشان دپاره دی
يوه اوښكه لرم، شي دې په مزكه ولې توی
دا ستوری مقدس خو د اسمان دپاره دی
هر كال د قربانۍ نه نوی كيږي د مسلم
مثال د حسین ژوند د مسلمان دپاره دی
ارمان د شهادت وګڼه پلار د هر ارمان
زړګی چې پيدا شوی د ارمان دپاره دی
اكمال د نبوت وي نابينا بې شهادت
وركوټی كسی ژوند د هر چشمان دپاره دی
مسلم د حسین ژوند كه كړي مشعل د خپل عمل
په خدائے چې كل جهان د مسلمان دپاره دی
دليل دغه قراّن دی په اولاد د محمد
اولاد د محمد هم، د قراّن دپاره دی
ايثار به د هغويْ كړمه يو روح د افسانې
حمزه نوم د حسین يې د عنوان دپاره دی

د ژوند ابدي سرچینه او نړیوال لمر

نبي كۀ محمد د كل جهان دپاره دی / حسین د ژوند چينه د كل انسان دپاره دی
نعره د رسالت پۀ كور نسيم كړه د اجل / نۀ دا چې بوي فقط د ګلستان دپاره دی

په تېرو برخو کې د سهروردي د «حکمت اشراق» له مخې ثابته شوه چې کائنات یوازې په حقیقي نور او روښنایۍ ژوندي دي. حمزه بابا په دې عنوان کې د رڼا د دغه تسلسل مانا د ټول بشریت لپاره لېږدوي؛ که محمد (ص) د ټول کائنات لپاره د رحم د لمر په څېر دی، نو حسین (رض) د دغه لمر هماغه ځلانده وړانګه او داسې یو باطني لاهوتي «چینه» ده چې هر تږي انسان ته د ژوند او ازادۍ ابِ حیات ورکوي. د اجل او مرګ نعرې که څه هم د رسول الله (ص) په کور کې غوغا جوړه کړه، مګر دا د مړینې په مانا نه وه؛ بلکې د حقیقت دغه خوشبویي او بوی د کربلا له دښتې راووت ترڅو د ټولې نړۍ د انسانانو روحونه د تل لپاره پاخه او روښانه کړي.

د حق او باطل تلپاتې مبارزه (د مرتضی د اولادې ذاتي مېړانه)

مېدان د كربلا نه تر مېدانه د محشر / اولاد د مرتضى خو د مېدان دپاره دی

مخکې وویل شول: «دا د رڼا او تیارې جګړه یو تلپاتې او دایمي امر دی». حمزه بابا وايي چې د حق (رڼا) او د باطل (تیارې) دا مخامختیا د کربلا له تودې دښتې پیل شوې او د قیامت تر مېدانه به جاري وي. د علي (رض) اولاده د همدغه لوړ مېدان، یعنې د عقل د دفاع او د جهالت د تیارو د شړلو لپاره پیدا شوې. هغوی په خپلو پاکو وینو ثابته کړه چې د دُنیا د ښاپېرکانو (یزیدیانو) اتحاد او مکر هر څومره چې لښکر ولري، مګر د حق د لمر په وړاندې بې‌بنسټه او تار په تار کېدونکی دی.

د اوښکو باران او د زړه باطني راحت (د رڼا اوښکې او د اسمان ستوری)

باران د اوښکو وکړه كۀ پرې زړۀ جمع كوې / حاجت د جمعيت د پرېشان دپاره دی
يوه اوښكه لرم، شي دې په مزكه ولې توی / دا ستوری مقدس خو د اسمان دپاره دی

په تېرو بحثونو کې وویل شول چې د انسان د ننه نړۍ (باطن) د رڼا خزانه ده. د حسین (رض) په غم کې د اوښکو دغه باران اوبه نه ، بلکې دا د زړه د ننه د هغې باطني تراوې او مینې پاڅون دی چې د پرېشان انسان روح ته راحت او سکون ورکوي. حمزه بابا د دغې اوښکې عظمت دومره لوړ ګڼي چې وایي دا د مځکې د خاورو او د مادي تلو د تللو لپاره نه ده؛ دا اوښکه یو «مقدس ستوری» دی چې د لاهوتي دنیا او د اسمان د لوړوالي شایسته ده، ځکه د دغو اوښکو په وسیله د انسان د ایمان شجره او ونه نوي او زرغونه کېږي.

د شهادت ارمان او د نبوت د سترګو کسی (د دین اکمال او د لقاء الله شوق)

دا برخه د (اقتلوني یا ثقاتي) د کلام تر ټولو لوړ او پیاوړی فلسفي او کلامي انعکاس دی. حمزه بابا وايي چې د شهادت غوښتنه د انساني زړه د ټولو پاکو هیلو پلار او اصل دی. هغه په ډېر ځانګړي بلاغت روښانوي چې د نبوت د سپېڅلي دین اکمال بې له شهادته «نابینا او ړوند» پاتې کېږي. لکه څنګه چې سترګې د لیدلو لپاره د یو کوچني «کسي» (مردمک چشم) پورې تړلي دي او بې له کسي، سترګه هېڅ لید نشي کولای؛ د اسلام د دین د باطني لید لپاره د کربلا د دغې قربانۍ شهادت کټ مټ د سترګو د کسي رول لري، چې د دُنیا د غوړېدو او کمال پېوند وګرځېد.

د عمل مشعل او د قرآن او عترت تړاو (د مسلمانانو د نوي ژوند لاره)

هر كال د قربانۍ نه نوی كيږي د مسلم / مثال د حسین ژوند د مسلمان دپاره دی
مسلم د حسین ژوند كه كړي مشعل د خپل عمل / په خدای چې كل جهان د مسلمان دپاره دی
دليل دغه قراّن دی په اولاد د محمد / اولاد د محمد هم، د قراّن دپاره دی

د غافلانو او نادانانو تېروتنه په همدې کې وه چې هغوی هر څه د خپل مادي ځان په تله وتلل او ګومان یې کاوه چې د حسین (رض) ژوند یې ختم کړ. مګر د هغه مېړنی مثال او لاره د وخت په تېرېدو د مسلمان د روح لپاره هر کال نوي کمالات راوړي. که مسلمانان له دې پاڅونه د خپل عمل لپاره روښانه «مشعل» جوړ کړي او د باطل د تیارو په وړاندې د عقل او ایثار په سړک روان شي، نو د کائناتو ټول نظام به د هغوی د پوهې په رڼا روښانه شي. د پېغمبر اولاد د قرآن لپاره دی او قرآن د دغه اولاد لپاره ژوندی دلیل دی؛ دا بېخي د رسول الله (ص) د غدیر د هماغه متفقه کلام (حدیثِ ثقلین) روح دی، چې دا دواړه د رڼا داسې سرچینې دي چې هېڅکله یو له بله نه جلا کېږي.

د حماسې پایله او د غزل بابا عنوان (د ایثار د افسانې روح)

ايثار به د هغويْ كړمه يو روح د افسانې / حمزه نوم د حسین يې د عنوان دپاره دی

د دغه اوږده تصنيفي داستان په نهایی مقطع کې، حمزه بابا خپل ادبي او صوفیانه قلم د هغوی د بېسارې سرښندنې په وړاندې تسلیموي. هغه وايي چې زما د دغې تاریخي او روحاني افسانې (کیسې) حقیقي روح پخپله د هغوی «ایثار» او تېرېدنه ده؛ او زما د دغه ټول کتاب، فکر او پاڼې لپاره تر ټولو لوړ، ځلانده او روښانه عنوان او نوم پخپله د حسین (رض) مبارک نوم دی، ځکه د دغه نوم په برکت د انسان د ننه د عقل او بېدارۍ ډېوې د تل لپاره بلې پاتې کېږي.

د خدای پۀ لار كې چې حرمت هم پائمال نۀ شي
حق د ايثار پوره كول پۀ سر او مال نۀ شي
كۀ يې ثاني پۀ رسالت كښې د بابا نشته
پۀ قربانى كښې بۀ هيڅوك د حسين سيال نه شى
په ابتدا كښې غم كول پۀ انتها شي سرور
كال يې لا زوړ وي چې زړا پۀ نوي كال نۀ شى
حسين بۀ نۀ كړو پرې ګذار چې چا به څنګ وركړ
وه يې منشا چې جلال هم يې بې جمال نۀ شى
د قربانى پۀ نازكيو يو امام پوهه ؤ !
پۀ داسې وخت كښې استقلال سره هم سوال نۀ شي
د حسيني غازيانو صف د مزكې پوزه كيښوه
مخ د دعوې د استخلاف چې بې جمال نۀ شې
د بې مثال په در كښى ښۀ شى بې مثال ايثار
هغه مثال دى، څۀ مثال چې بې مثال نۀ شې
چې حال يې هم د قربانى د حال محل نۀ لري
د هغه حال ظاهرول پۀ قيل و قال نۀ شي
د كال په مخكې د حسين د وينو سرۀ دي حمزه !
هغه بې نوره وي ماتم چې په كوم كال نۀ شي

د الهي حرمت ساتنه او د ایثار حقیقت (د قربانۍ حقیقي مانا)

د خدای پۀ لار كې چې حرمت هم پائمال نۀ شي / حق د ايثار پوره كول پۀ سر او مال نۀ شي

حمزه بابا په لومړۍ مصرع کې زموږ د تېرو بحثونو د هغې نهایی پایلې (ایثار) لاره نوره هم پسې غځوي. هغه وايي چې د الله تعالی په لاره کې د دین د سپېڅلي حرمت ساتل دومره لوی مسؤلیت دی، چې یوازې په ساده خبرو او د مادي «سر او مال» په ورکولو سره د دغه بېساری ایثار حق کله هم نشي پوره کېدلی. دا کار یو داسې باطني کمال او له مادي ځانه بشپړه تېرېدنه غواړي، چې د دُنیا د غافلو ښاپېرکانو د مادي تلو او تنګو معیارونو له وسه بېخي بهر وي.

بېسارې قرباني او بېسیاله مقام

كۀ يې ثاني پۀ رسالت كښې د بابا نشته / پۀ قربانى كښې بۀ هيڅوك د حسين سيال نه شى

لکه څنګه چې په تېر بند کې د «رسالت په لوی زنځیر» باندې مو بحث وکړ؛ حمزه بابا وايي لکه څنګه چې په ټول کائنات کې د امام حسین (رض) د بابا، حضرت محمد (ص) د رسالت په مقام کې هېڅ شريک او ثاني نشته، کټ مټ په همدې ډول د بشریت د حق او باطل په مېدان کې د امام حسین (رض) په مېړانې او د ځان تېرېدنې په قربانۍ کې به هم هېڅوک د هغه غوندې بېسیاله او سيال پیدا نشي. د هغه شهادت د هماغه لومړني لمر ابدي غبرګون دی.

له غمه د باطني راحت زېږېدل (په نوي کال کې د ویر او اوښکو تازه توب)

په ابتدا كې غم كول پۀ انتها شي سرور / كال يې لا زوړ وي چې زړا پۀ نوي كال نۀ شى

دا بیت په دقیق ډول د تیر بحث دوام دی، چې وویل شول: «په اول کې چې زړه خفه شي بیا خوشحال دی». حمزه بابا وايي چې د حسین (رض) په ویر کې په لومړي سر (ابتدا) کې خپګان کول په حقیقت کې د روح لپاره په نهایی پایله (انتها) کې داسې یو باطني راحت او الهي «سرور» ګرځي، چې د ایمان ونه پرې نهالېږي. دا غم او ژړا هېڅکله نه زړېږي؛ د نوي هجري کال په پیل کې د دغې پېښې یادول د روح د بېدارۍ داسې ابدي مشعل دی، چې هر کال د مسلمانانو په زړونو کې د لمر غوندې تود او تازه وي.

د جلال او جمال یو ځای کېدل (د حسیني مېړانې باطني ادب)

حسين بۀ نۀ كړو پرې ګذار چې چا به څنګ وركړ / وه يې منشا چې جلال هم يې بې جمال نۀ شى

دا د غزل بابا یو له تر ټولو باریکو او هېښنده عرفاني ټکو دی. حمزه بابا وايي کله چې امام حسین (رض) په مېدان کې توره چلوله، که چېرې به کوم دښمن د وېرې له لامله د هغه له مخې په څنګ کې تېر شو یا به یې شا کړه، امام به هېڅکله پرې ګوازر نه کاوه. ځکه د امام حسین (رض) اصلي منشا او غوښتنه دا وه چې د هغه د دغې علوي او حیدري تورې مېړانه او «جلال» د پېغمبري کلتور له اخلاقي عاطفې او «جمال» څخه بې برخې پاتې نشي. د حق د رڼا جلال کله هم د کینې پر بنسټ نه وي، بلکې د کائناتو د ژغورلو لپاره وي.

د استقلال ثبات او د غازیانو سجده

د قربانى پۀ نازكيو يو امام پوهه ؤ ! / پۀ داسې وخت كښې استقلال سره هم سوال نۀ شي
د حسيني غازيانو صف د مزكې پوزه كيښوه / مخ د دعوې د استخلاف چې بې جمال نۀ شې

د دغو قربانیو او د دښتې د شکنجو په نازکیو او حقیقتونو باندې یوازې یو پوه او عارف امام حسین (رض) پوهېدلای شي. د دغه سخت کړاو په وخت کې د دغو پاکو کسانو په مېړانې او «استقلال» (ثبات) کې هېڅکله د کمزورۍ پوښتنه (سوال) پیدا نشوه. کله چې د حسیني غازیانو صفونو د ځمکې پر مخ سجده وکړه (د مزکې پوزه یې کېښوده)، دا د هغې باطني روښنایۍ کمال و ترڅو د ځمکې پر مخ د الله تعالی د حقیقي نیابت او «استخلاف» (خلافت) د ادعا مخ د باطل د تیارو په وړاندې په پوره انساني ښکلا او جمال سره روښانه او سپېڅلی پاتې شي.

بې‌مثاله ایثار او د وینو ابدي رڼا (د محرم د میاشتې د وینو سره توب)

د بې مثال په در كى ښۀ شى بې مثال ايثار / هغه مثال دى، څۀ مثال چې بې مثال نۀ شې
چې حال يې هم د قربانى د حال محل نۀ لري / د هغه حال ظاهرول پۀ قيل و قال نۀ شي
د كال په مخكښې د حسين د وينو سرۀ دي حمزه ! / هغه بې نوره وي ماتم چې په كوم كال نۀ شي

د الله تعالی په درشل کې (چې بې‌مثاله ذات دی)، تر ټولو غوره نذر د امام حسین (رض) غوندې یو «بې‌مثاله ایثار» او سرښندنه وه؛ داسې یوه بېلګه چې په کائناتو کې یې بل ساری نشي موندل کېدلی. حمزه بابا وايي چې د دغې قربانۍ حقیقي روحي حالت (حال) د دُنیا د غافلو ظاهرپالو د ژبې تر «قیل او قال» او بحثونو ډېر لوړ دی او د مادي تلو په وسیله نشي درک کېدلی. په وروستي بیت کې، حمزه بابا د نوي کال د مخ او هجرې تقویم په لومړۍ میاشت کې د حسین (رض) د پاکو «وینو سره توب» ویني. هغه په خورا پوره کلام وايي چې د مسلمانانو هر هغه کال او زمانه چې پکې د دغې حقیقي رڼا یادونه او ماتم ونه شي، هغه کال په بشپړ ډول بې‌نوره، تیاره او د غفلت په وېروونکې ځاله بدلېږي، ځکه د دغه مېړني یاد په برکت د انسان د ننه د عقل او بېدارۍ ډېوې د تل لپاره بلې پاتې کېږي.

د انسانانو ترمنځ ټکر

دا ټکر ذاتي نه، بلکې په مرتبو او درجو کې دی. دا خبره په حقیقت کې بېرته د شیخ اشراق پر بنسټیز آر ولاړه ده؛ ځکه شیخ اشراق د رڼا په بېلابېلو درجو او مرتبو قایل دی.
معرفت (پوهه) بېلابېلې درجې لري او د خپل ځان په تله تلل (قیاس به نفس کول) هم داسې یو څه دي چې ترې د تېښتې لار نشته، مانا دا چې هر څوک خپل ځان د چورلیز (مرکز) په توګه ګوري، یعنې هر انسان لومړی د خپل ځان په اړه خبرې کوي او خپل ځان ورته اصل ښکاري؛ کله چې هغه بهرنۍ نړۍ ته ګوري، نو هغه بهرنی حالت له خپل باطن او دننه حالت سره تلي، په دې مانا چې جاهل (نادان) انسان له خپل جهالت پرته بل هېڅ شی نشي اخیستلی او درک کولی.

د حق د نور تجلي؛ د انسان د پوهې کچه

یو عارف وايي: “هر انسان کټ مټ په هماغه کچه معرفت (پوهه) پیدا کوي او په حقایقو پوهېږي، په کومه کچه چې د حق تعالی له سماء وو (مبارکو نومونو) څخه په ده کې تجلي شوې وي.”
دا خورا هېښنده خبره ده؛ مانا دا چې په حقیقت کې باید د حق تعالی نور په انسان کې خپور او ځلانده وي. دا چې وایي د انسانانو ترمنځ ټکر ذاتي دی، نه، ذاتي نه دی؛ بلکې دا د انسان په باطن کې د حق د نور د تجلي په کچه پورې تړلی. په دې مانا چې هر انسان د حق له اسماءوو په کومه کچه برخمن دی، د هغه معرفت هم کټ مټ په هماغه اندازه وي چې د الله له نومونو او د حق له اسماءوو یې نور اخیستی وي او د هغه نومونه پکې ځلېدلي وي.دا یوه ډېره مهمه خبره ده.

د انسان معارف (باطني درک)، د انسان علم او د انسان پوهه درجې او مرتبې لري؛ او هر څوک کټ مټ په هماغه درجه او مرتبه کې دی چې شتون لري او په هماغه کچه معرفت لري.
په اصل کې انسان هماغه څه دی چې فکر پرې کوي؛ انسان له خپل فکر او اندېښنې پرته بل هېڅ شی نه دی، او دا د الهي معرفت په درجو او مرتبو کې څومره لوی توپیر دی!

د زړه پاکوالی او د باطني پوهې لوړېدل

دا بېلګې دلته هم شیخ سهروردي راوړې دي او هم مولانا په خورا ښکلي بڼه د موسی (ع) او شپون په کیسه کې بیان کړي.
وګورئ، د موسی (ع) شپون اخلاص درلود، هغه کینه کښ (معاند) نه و، دښمني یې نه کوله او ناپاکه انسان نه و، خو د حق تعالی په وړاندې د هغه معرفت په کومه کچه و؟ هغه یو چوپان و، شپون و؛ هغه داسې انګېرله چې حق تعالی یو ډېر لوی شپون دی، خو د نړۍ تر ټولو شپونانو لوی دی. هغه غوښتل چې حق تعالی مېلمه کړي او شیدې ورته راوړي.
شپون که څه هم بېهوده خبرې کولې، خو د هغه معرفت او پوهه تر دې زیاته نشوای کېدای او نه وه، چې هلته پرې حضرت موسی (ع) نیوکه او عتاب وکړ، خو وروسته پخپله حضرت موسی (ع) د حق تعالی له لوري تر نیوکې لاندې راغی چې ولې دې دا بنده له موږه جلا کړ.

د هغه د معرفت (پوهې) حد او کچه کټ مټ همدا وه، خو هغه د لوړېدو وړتیا (استعداد) درلود؛ هغه کولای شول چې پورته لاړ شي. د هغه حد همدا و، خو داسې نه ده چې تر ابده پورې د هغه لپاره دا شرایط برابر نه وو؛ هغه یوازې د شپونوالۍ له حده پورته نه و تللی، خو د لوړېدو وس یې درلود.

د جهل ډولونه؛ له معصوم جهالته تر مرکب تعصبه

له همدې لامله، د دوی ترمنځ ټکر او تعارض ذاتي نه دی؛ بلکې دا ټکر هله زیاتېږي چې “عناد او کینه” رامنځته شي، یعنې دا چې په خپله د جهل او ناپوهۍ بنسټ دومره بد نه دی،«جهلِ معصوم» یې نوموو ، او بل ته «جهلِ غیر معصوم» وایو.
ښکاره ده چې انسان له لومړۍ ورځې پوه او دانا نه وي پیدا شوی، پخپله قرآن کریم هم وايي :

وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿نحل/۷۸﴾ = «او الله تاسې د خپلو ميندو له ګېډو په داسې حالت كې راوايستئ، چې په هېڅ نه پوهېدئ او غوږونه، سترګې او عقلونه یې دركړل، ښايي (د الله د نعمت) شكر وكاږئ.»

چې انسان وزېږي، په هېڅ شي نه پوهېږي، چې دا په اصل کې هماغه «جهلِ معصوم» دی؛ هغه نه پوهېږي، خو د پوهېدو وس او وړتیا لري. خو “جهل مرکب ” بیا خورا بد او خطرناک دی، او همداراز “جهل ظالم”، “جهل ظلمانی “؛ هغه داسې جهالت دی چې انسان پخپله نه پوهېږي، خو پر خپلې دې ناخبرۍ او ناپوهۍ سخت تعصب کوي.
هغه خپله ناپوهي بېخي علم او پوهه ګڼي. انګېري چې دا پوهه ده، خو نه پوهېږي چې په هېڅ شي نه پوهېږي؛ دا بېخي یو ډېر بوږنوړی حالت دی او په همدې ځای کې د انسانانو ترمنځ ټکر او تعارض خورا جدي بڼه نیسي.

هغه چې نه پوهېږي د پوهېدو او درک لپاره پوره چمتووالی لري، کله چې ورته حقایق وویل شي، هغه پورته خېژي؛ هغه په پرله پسې ډول د خبرو اورېدلو او ګام اخیستلو په وسیله، ګام په ګام د کمال لوړو درجو ته خېژي.
خو چې یو څوک په یو ځای کې ودرېږي (متوقف شي) او تعصب پالي، او پر خپله ناپوهۍ او نادانۍ داسې کلک تعصب کوي چې وايي یوازې هماغه څه چې زه پرې پوهېږم—چې په حقیقت کې یو خورا محدود شی وي—بشپړ حقیقت دی او بس؛ نو داسې انسان بیا تر ابده په خپل ځای کې پاتې او کنګل شوی دی.

د نطق او اعتراف هنر؛ د پوهانو د عقل نښه

خو قیاس به نفس کې هر انسان کټ مټ د خپل عقل او هوښیارۍ په کچه خبرې کوي، مانا دا چې بې له دې بل هېڅ ډول نشي کولای. ایا دا شونې ده چې انسان تر خپلو معلوماتو او پوهې پرته خبرې وکړي؟
انسان د خپلو معلوماتو او پوهېدنې پر بنسټ خبرې کوي.
انسان د خپلو معلوماتو په تله خبرې کوي.
لکه څنګه چې متل دی: “له منګي هماغه څه راڅاڅي چې پکې وي.”
انسان هماغه څه په ژبه وايي چې پخپله یې پېژني او حقیقت تر دې زیات بل هېڅ شی نه دی.

نو ځکه د علم او جهالت جګړه یو تلپاتې او دایمي امر دی، کټ مټ لکه د رڼا او تیارې د جګړې په څېر؛ او دا “خپل حال پر نورو قیاسول” (قیاس به نفس) په ټولو انسانانو کې شتون لري. مګر باخبره او هوښیار کسان که ښه پوهه ولري، نو دا خورا ښه ده چې د خپلې هغې پوهې پر بنسټ ښې خبرې وکړي او خلکو ته لار وښيي.
خو هغوی یو بل باطني درک او پوهه هم لري؛ هغه دا چې که هغوی کومه داسې پوښتنه یا مطلب وګوري چې تر پوهې او درکه یې لوړه وي، نو یا خو چوپ کېږي (سکوت کوي) او یا هم په خپله ناخبرۍ اعتراف کوي چې نه پوهېږي.

د خپل توان پېژندنه؛ د پوهې او جهل سرحد، کله چې نه پوهېدل پخپله پوهه وي
پام وکړئ! هوښیار انسان کله چې د خپلې پوهې پر بنسټ خبرې کوي، دا خورا ښه ده ځکه چې د پوهې له مخې خبرې کوي او د سمې لارې لارښوونه کوي؛ خو هغه د دې پوهې تر څنګ، یوه بله زیاته پوهه هم لري، او هغه څه شی ده؟ هغه دا چې که هغه متوجه شو چې که یوه پوښتنه یې تر توانه پورته ده او د ده د علم او پوهې له بریده تېری کوي او په دغه راز پوه شو، نو بیا ځواب نه ورکوي؛ یا خو چوپتیا غوره کوي او یا یې بل پوه ته راجع کوي او وایي: “لاړ شه او له یو داسې چا یې وپوښته چې تر ما ډېر پوه وي.

دا خورا ښه ده، ځکه دا په خپله د هوښیارۍ او پوهې غوښتنه ده.
خو که څوک دا پوهه او هوښیاري ونه لري، یعنې دا چې د خپلې پوهې په حد او برید ونه پوهېږي؛ څرنګه چې “جاهل مرکب” پخپله نه پوهېږي، نو ځکه هغه د خپلې پوهې او ناپوهۍ پر حد او برید هم ناخبره پاتې کېږي. نو ځکه، څه چې باید ژبې ته را نه وړي (او ویې نه وایي)، هغه په غوڅ ډول وايي؛ او دا ښاپېرکان کټ مټ په همدې لویه تېروتنه کې راګیر شوي وو.

غني خان وايي :

په رڼا باندې مین یم

خو تیارو نه ویریږم

زه پښیمان په ګناه نه یم

خو پرې نه غاوره کیږم

چې د علم په جهان کې

د هوښیارو خوا کې کینم

هم هغوی پورې خندا کړم

هم په ځان پورې خندیږم

په فکرونو لیونی شوم

په لټون لټون شوم ستړی

خو آخر دغې له راغلم

نه پوهیږم نه پوهیږم

خو زه ځمه ځمه ځمه

تل روان یمه په مخ

یو مقام ته ور روان یم

یو مقام ته به رسیږم

چې په لاره کې څه راغلل

که تیاره وي که رڼا

زه رڼا کې یم خوشحاله

خو تیارو نه نه ویریږم

دا د غني خان تر ټولو شاهکار او ژور کلام دی. کله چې غني خان دا نظم لولو، نو دا بېخي په زړه پورې ده چې هغه په خپلو دغو مسراوو کې د شیخ اشراق سهروردي د رڼا او تیارې د فلسفې، د مولانا د شپون د «بې‌ګناه ناپوهۍ» (جهلِ معصوم) او زموږ د دغه ټول بحث نهایی پایله (چې د خپل حد درک کول د پوهې معراج دی) په پوره فلسفي کمال سره راټوله کړې ده.

د رڼا د لېواله روح بې‌باکي او د «عدم او ملکې» قانون

په رڼا باندې مین یم / خو تیارو نه ویریږم
زه پښیمان په ګناه نه یم / خو پرې نه غاوره کیږم

غني خان خپل ځان بېخي د هماغه « کربوړي » په څېر معرفي کوي چې په خپلو سترګو په رڼا (الهي معرفت او عقل) باندې مَین دی. خو هغه د باطن د بېدارۍ له امله وایي چې زه د ښاپېرکانو د شومې لانې له «تیارو نه وېرېږم».

په فلسفي توګه، دا د رڼا د هغې بریا نښه ده چې پوهېږي تیاره په خپله کوم خپلواک ذات نلري او یوازې د رڼا نشتوالی دی.

غني خان د حلاج د رندانه فکر په څېر وايي چې د خپل مادي وجود په تېروتنو (ګناه) باندې نه غرور کوي او نه په مادي تلو باندې خپل باطن تلي؛ ځکه د هغه روح د د دُنیا د غافلو ظاهرپالو تر قیاس او تلو ډېر لوړ ازاد شوی دی.

د هوښیارانو د «مرکب جهالت» طنز او د عقل د حد درک کول

چې د علم په جهان کې / د هوښیارو خوا کې کینم
هم هغوی پورې خندا کړم / هم په ځان پورې خندیږم

دا بند بېخي سل په سلو کې زموږ د دغه وروستۍ ویینې تفسیر دی، چیرته چې وویل شول: «مرکب جاهل پخپله نه پوهېږي او د خپلې پوهې په حد او برید ناخبره دی، نو ځکه هغه څه وایي چې باید ویې نه وایي.»

غني خان وایي کله چې زه د دُنیا د مادي علم په جهان کې د دغو «هوښیارانو» (قشري او ظاهرپالو عالمانو، یا د ښاپېرکانو د هغې شورا د غړو) په څنګ کې کېنم، نو د هغوی په مرکب جهالت پورې خندا کوم؛ ځکه هغوی خپل تنګ او محدود معلومات بشپړ حقیقت ګڼي او پخپله ناپوهۍ تعصب کوي.

خو غني خان وایي زه په خپل ځان پورې هم خندېږم؛ ځکه دا پخپله د دانایۍ او رښتینې هوښیارۍ غوښتنه ده چې انسان د خپل ځان او د خپل عقل محدودیت هم درک کړي او ځان د نړۍ مرکز او چورلیز ونه ګڼي.

له لالهاندۍ تر « جهل معصوم » پورې سفر

په فکرونو لیونی شوم / په لټون لټون شوم ستړی
خو آخر دغې له راغلم / نه پوهیږم نه پوهیږم

دا د ټول نظم مغز او تر ټولو لوړ پړاو دی. غني خان وایي زه د مادي فلسفو په فکرونو کې لیونی شوم او په لټونونو کې د زړه د باطني جنجال، غوټې او لالهاندۍ ډېر ستړی شوم. خو په پای کې (آخر) د حقیقت د لمر په وړاندې داسې یو مقام ته راغلم چې په پوره مېړانې او عاجزۍ مې اعتراف وکړ: «نه پوهېږم، نه پوهېږم!»

دا اعتراف هماغه د «جهلِ معصوم» او د لوړ عقل معراج دی، چې په وروستي متن کې مو وڅېړل؛ کله چې یو باخبره انسان متوجه شي چې حقیقت د هغه د عقل تر توانه پورته دی، نو سکوت کوي او په خپله ناخبرۍ اعتراف کوي. د غني خان دغه «نه پوهېږم» د نادانانو د ناپوهۍ غوندې نه دی؛ دا د موسی (ع) د هغه شپون غوندې له اخلاصه ډک الهي هېښتیا ده، چې د لمر د جلال او د لقاء الله د بې‌پایه بې‌مثله توب په وړاندې د انسان عقل ورته تسلیمېږي او خپله تله ماتوي.

د رڼا پر سړک د روح پرله پسې مزل او الوتنه

خو زه ځمه ځمه ځمه / تل روان یمه په مخ
یو مقام ته ور روان یم / یو مقام ته به رسیږم

دا بند د د پورته ویل شوې هغې جملې کټ مټ عینی انځور دی چې ویې ویل: « څوک چې د پوهېدو لپاره چمتووالی لري، ګام په ګام د کمال لوړو درجو ته خېژي.»

غني خان وايي چې د حق غوښتونکی روح په یو ځای کې نه درېږي (متوقف کېږي نه) او د ښاپېرکانو غوندې په خپله تیاره ځاله کې نه کنګل کېږي. هغه تل د رڼا په سړک روان دی (ځمه ځمه ځمه) او د حق د لارې د درجو او مقاماتو لور ته الوت کوي؛ ځکه د هغه روح د ارتقاء په سړک د تل لپاره بېدار او روان شوی دی.

د مَین انسان ابدي نېکمرغي او راحت

چې په لاره کې څه راغلل / که تیاره وي که رڼا
زه رڼا کې یم خوشحاله / خو تیارو نه نه ویریږم

په وروستي بند کې غني خان د خپل روحاني کاروان نهایی نېکمرغي اعلانوي. د رڼا د دغه مَین لپاره په لاره کې که هر ډول ظاهري کړاو، سختي او تیاره راشي (لکه د تاریخ او د کربلا د شهیدانو په وړاندې د دښمنانو ظلمونه)، هغه په خپل باطني لمر کې خوشحاله او په امن کې دی او له دغو تیارو هېڅ باک نلري.

ځکه لکه څنګه چې د عین‌القضات او د حمزه بابا په کلام کې ثابته شوه، د حق د ذات د وصل شیریني او د الهي معرفت خوند د دغو عاشقانو لپاره تر ټولو لوړ لذت او «ابِ حیات» دی؛ هغوی د دُنیا د غافلو ښاپېرکانو تر بریدونو ډېر لوړ په خپل ابدي نور کې ژوندي دي او د دښمنانو د مکر نقصانونه د هغوی د روح لپاره د کمال دایمي پېوندونه وګرځېدل.

غنی خان :

ګفتار د لېونــو کـــې وي ګنجــونه هم ماران

قطـــار د لېونـــو کـــې ډېر ولاړ پېغمبــــران

پروا یې غني نه کړي که یې سپـک تلې که دروند

تف! څه به دا جهان وي او څه تول د دې جهان

د لېونتوب په پرده کې د حق خزانې (د لاهوتي پوهې پټ رازونه)

ګفتار د لېونــو کـــې وي ګنجــونه هم ماران / قطـــار د لېونـــو کـــې ډېر ولاړ پېغمبــــران

په تېرو بحثونو کې کې ثابته شوه چې د الهي معرفت او پوهې خوند دومره لوړ دی چې د دُنیا د غافلو او ظاهرپالو د عقل په تله کې نه تلل کېږي. غني خان همدغه راز ته د «لېونتوب او مجنونیت» نوم ورکوي.

هغه وايي چې د حق د لارې د دغو لېونو (عارفانو، مَینانو او شهیدانو) په خبرو او ګفتار کې که له یوې خوا د مادي خلکو لپاره د وېرې ماران دي، مګر د باطن د لیدلو لپاره پکې د حقیقت سترې «خزانې او ګنجونه» پټ دي.

د تاریخ په اوږدو کې، د دغو لېونو په قطار کې ډېر داسې روښانه پاڅون کوونکي او «پېغمبران» ولاړ وو، چې د خپلې زمانې په زړه ړانده کسانو او غافلو ښاپېرکانو ورته د مجنون، لېوني یا د کفر فتواوې ورکولې؛ خو هغوی د خدای د لمر حقیقي مَینان وو چې د کائناتو د ژغورلو لپاره راغلي وو.

د غافلو ښاپېرکانو د تلې ماتېدل او د مادي جهان بې‌ارزښتي (د بشر د قیاس به نفس طنز)

پروا یې غني نه کړي که یې سپـک تلې که دروند / تف! څه به دا جهان وي او څه تول د دې جهان

دا بیت بېخي سل په سلو کې زموږ د دغه دایمي بحث پایله ده، چیرته چې وویل شول: « جاهل مرکب د خپلې ناپوهۍ پر حد او برید ناخبره دی او هر څه د خپل ځان په تله تلي، مګر له منګي هماغه څه راڅاڅي چې په دننه کې یې وي.»

غني خان د یو بې‌باکه قلندر په څېر غږ کوي چې زه د دغو غافلو ظاهرپالو هېڅ «پروا» نه لرم، که هغوی په خپلو تنګو او مادي تلو زما باطني کلام «سپک تلي که دروند» ځکه د هغوی د عقل تله یوازې د مادي ګټو او د غفلت د تیارې د تلو لپاره جوړه شوې ده.

هغه په خورا رندانه مېړانې د دغې مادي ټولنې په تلو او فکرونو د بېزارۍ غږ (تف!) کوي او وايي چې دا مادي جهان او د دغه جهان د ناپوهانو «تول او قضاوتونه» د رڼا او د الهي معرفت د لېوال په وړاندې هېڅ حقیقت نلري.

دا کټ مټ د هغه عارف د جذبې په څېر دی کله چې د هغه د وژلو امر ورکړل شو او د هغه مړینه یې د هغه ماته ګڼله؛ مګر دې عارف په خندا او شوق د ابِ حیات لور ته روان و، ځکه د دښمنانو دغه تله د هغه د روح د لوړاوي د تللو جوګه بېخي نه وه .

غنی خان :

ژوند او قرار، اور او اوبه دي

نه به یو ځای شي، نه یو ځای کېږي

تیاره او نور، یو د بل جوړ دي

هسې به تېره شي، دا چې تېرېږي

لکه د سیند د ژوند، هم یوه لار ده

کله په غره کې، کله ميدان کې

بنده عجب دی، عجب پیدا دی

کور يې په خاورو کې، ځای يې اسمان کې

جامونه ډک کړئ، زړونه مستانه

کاروان روان دی، جرس غږیږي

شونډو له شونډې، د مستۍ یوسئ

سبا راتلونکی دی، مجلس خورېږي

د دوو ضدينو نه يوځای کېدل (د ژوند او قرار ذاتي جګړه)

ژوند او قرار، اور او اوبه دي / نه به یو ځای شي، نه یو ځای کېږي

غني خان په لومړۍ مصرع کې کټ مټ د هغې فلسفي قاعدې یادونه کوي چې موږ د رڼا او تیارې، عقل او جهل په اړه وڅېړله (امتناع اجتماع ضدین). هغه وايي چې «ژوند او قرار (جمود او سکون)» لکه اور او اوبه داسې دي چې په یو ځای کې هېڅکله نشي راټولېدلی. د رڼا د لېوال روح د لمر په څېر تل خوځنده دی او هېڅکله په تیاره ځاله کې نه کنګل کېږي. دا په دقیق ډول د حق او باطل د هغې «ذاتي دښمنۍ» مِصداق دی چې سوله او جوړجاړی ورسره ناشونی دی.

د رڼا او تیارې ازلي نظام (د کائناتو د غبرګون تسلسل)

تیاره او نور، یو د بل جوړ دي / هسې به تېره شي، دا چې تېرېږي

دا بیت بېخي زموږ د دغه دایمي بحث قانون دی چې وویل شول: «د رڼا او تیارې جګړه په کائناتو کې یو تلپاتې او دایمي امر دی». غني خان وایي چې توره تیاره او ځلانده نور په دغه جهان کې د یو بل د تقابل لپاره «جوړ» او نښتي دي. د کائناتو زمان او وخت تېرېدونکی دی او د دغه جلاوالي حالت به هسې تېر شي، مګر د غافلانو او نادانو ښاپېرکانو تېروتنه دا ده چې هغوی د دغې تیارې واکمني ابدي ګڼي، خو رڼا په خپل راتلو سره د تیارې وجود په یوه ثانیه کې له منځه وړي.

د روح د ارتقاء او حماسې سړک (کله په غره کې کله مېدان کې)

لکه د سیند د ژوند، هم یوه لار ده / کله په غره کې، کله ميدان کې

په تېرو بحثونو کې د حمزه بابا د کلام په رڼا کې مو وڅېړل چې د رڼا په لاره کې د انسان د ارتقاء سړک داسې دی چې ګام په ګام د کمال لوړو درجو ته خېژي. غني خان وايي د بېدار روح ژوند کټ مټ لکه د یو بهاند «سیند» په څېر دی؛ دا سیند یوه لاره لري مګر په دغه مسیر کې کله په سختو ګټونو او غره کې ماتیږي او کله په هواره مېدان (کربلا غوندې ډګرونو) کې بهېږي. د حق د لارې د غازیانو او شهیدانو لپاره د دُنیا دغه سختۍ او کړاونه یوازې د هغوی د کمال پېوندونه وو چې د سیند په څېر یې د حقیقت د بحر لور ته رسول.

د خاورین وجود او د لاهوتي اسمان هېښتیا (د بنده د مقام معراج)

بنده عجب دی، عجب پیدا دی / کور يې په خاورو کې، ځای يې اسمان کې

دا بند په دقیق ډول د حمزه بابا د دغې مصرع مِصداق دی چې وې ویل: «د ملک نه د خاکې مخکې رفتار شو». غني خان وایي انسان یو خورا هېښنده باطني موجود دی؛ د هغه ظاهري او مادي وجود (کور) که څه هم په خاورو او مادي دُنیا کې دی، خو د هغه د ننه د روح او عقل ځای بېخي په اوچت لاهوتي «اسمان» کې دی. کله چې خاکي انسان د لمر په لاره کې خپل ځان ایثار کړي، د هغه باطني مقام تر ملاېکو او مادي اسمانونو هم مخکې کېږي او د لقاء الله په غېږ کې ابدي کېږي، چې نادان ښاپېرکان یې له درکه بېخي بېوسه دي.

د وصال مستانه جام او د کاروان روانېدل (د ابِ حیات خوږ خوند)

جامونه ډک کړئ، زړونه مستانه / کاروان روان دی، جرس غږیږي
شونډو له شونډې، د مستۍ یوسئ / سبا راتلونکی دی، مجلس خورېږي

په وروستي بند کې غني خان د دغه صوفیانه معراج تر ټولو اوج لرونکی تصوير کاږي. د «جامونو ډکول او د زړونو مستانه کېدل» د الهي معرفت او د حق د ذات د وصل هماغه خوږه شېریني ده، چې د رڼا لېوالان ورته پوره چمتووالی لري. د کاروان جرس او زنګ غږېږي او د مَینانو کاروان د لمر لور ته روان دی. د شونډو له شونډو د مستۍ وړل، د الهي عشق د ابِ حیات د طعم او خوند څکل دي؛ ځکه دغه عاشقانو ته پوره یقین دی چې د دغې مادي نړۍ د مجلس په خورېدو سره، د هغوی لپاره د وصال روښانه «سبا او سهار» راتلونکی دی. د غافلانو او نادانانو تېروتنه دا وه چې هغوی د دغو مستانه زړونو د مرګ شېبه عذاب ګاڼه، خو د غني خان دا کلام ثابتوي چې دا د هغوی د ابدي اختر او راحت پیلامه وه.

حضرت زینب (رض) وویل: “مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا” = ما بې له ښکلا (جمال) بل هېڅ شی ونه لیدل.
دا جمله خورا لوی مانا او باطني عمق لري. هغې هر څه بېخي ښکلي او خورا غوره لیدل.

د ښاپېرکانو د مادي تلو ماتېدل (د ابن زیاد طنز او د بي بي ځواب)

کله چې د کوفې ظالم واکمن، ابن زیاد (چې د دُنیا د غافلو او په زړه ړندو ښاپېرکانو تر ټولو توره بېلګه و)، په خپل دربار کې حضرت زینب (رض) ته په ملنډو وویل چې د خپلې کورنۍ برخلیک څنګه وینې؟ هغه د خپل «قیاس به نفس» (هر څه د خپل ځان په تله تلل) له مخې ګومان کاوه چې د اهلِ بیتو په وینو لړل، د هغوی د سرونو پرې کول او د خېمو سوځول تر ټولو سخت عذاب، ماتې او د تباهۍ توره ځاله ده. خو حضرت زینب (رض) د هغه مادي تله او د کبر ماڼۍ په څلورو لاهوتي کلمو داسې وران کړه: «ما بې له ښکلا (جمال) بل هېڅ شی ونه لیدل.»

د جمالي لیدلو باطني ډېوه (د زړه له منګي د حقیقت څاڅکي)

لکه څنګه چې زموږ په متل کې ثابت شوه چې: «له منګي هماغه څه را څاڅي چې په دننه کې یې وي»؛ د حضرت زینب (رض) باطن د الهي معرفت او د نبوت د لمر له رڼا دومره ډک و، چې د کربلا په دغه لوی مصیبت او کړاو کې هم د هغې له زړه بې له سپېڅلي «جمال او ښکلا» بل هېڅ شی بهر رانغلل.

هغې په کربلا کې دښمنان، نېزې او د غشیو طوفان نه لیدل؛ هغې د معشوق په درشل کې د خپلې کورنۍ د بېساري ایثار، د وینو د نذر او د تلپاتې الهي رضا د معراج ننداره کوله.

د هغې باطني بصیرت پوهېده چې دا ظاهري نقصانونه په حقیقت کې د کمال ابدي پېوندونه دي.

دا وینا بېخي سل په سلو کې د عین‌القضات همداني د هغې خبرې پخلی دی چې وویل: «که د معرفت حقیقي بڼه پر دېوال انځور شي، انسان له بې‌پایه لېوالتیا او څوبمنۍ ورته ساه ورکوي.» د حضرت زینب (رض) په سترګو کې د دغې الهي پوهې او د ذات د وصل تر ټولو خوږه شېریني ناسته وه.

دا جمله دا ثابتوي چې د حق مَینان له مرګه څه باک نلري، ځکه د ظالمانو دغه توره تیاره د هغوی لپاره بېخي «کمالِ راحت او کمالِ سعادت» او د ابِ حیات موندل وو، چې نادانان یې په مانا پوهېدلی نشي.

په کربلا کې د حق د کاروان حیدري او حسیني جلال په بشپړ ډول د محمدي کلتور په نبوي جمال او ښکلا بدل شو.دا د غني خان د هماغه باطني ډاډ معراج دی چې فرمايي: «یو مقام ته ور روان یم، یو مقام ته به رسیږم… زه رڼا کې یم خوشحاله، خو تیارو نه نه ویریږم.» حضرت زینب (رض) د نړۍ د تر ټولو لوی تاریخي کړاو په مرکز کې ولاړه وه، مګر د رڼا د دغه سړک پر مخ د هغې روح د تل لپاره بېدار او په امن کې و او د دښمنانو د تیارو خسران د هغې پر باطن هېڅ اغېزه نشوای کولای.

حمزه بابا د خاتون قیامت، حضرت زینب کبری (رض) په شان کې وايي :

که هر څو له خویه بویه ځناور یم

ولې ستاسې مدح خوان او ثناګر یم

ای خاتون د قیامت راته نظر کړه

اوس د ډېرې ناتوانۍ نه بې بصر یم

نه قرار او نه سکون او نه صحت شته

ستا د در نه یم ستون خو در په در یم

ته خاتون یې د جنت د سترګو تور یې

اسویلې د انتظار یمه په سر یم

ددې یو دم سوځېدو نه مې بهر کړه

په محفل کې مو بلېږمه اګر یم

په خاطر د فخر علم کرم اوکړه

اطمینان راته عطا کړه چې مضطر یم

د حسین داغ چې دې وړې په زړه باندې

دهغه چراغ رڼا ته په نظر یم

ستاسو کور دې د رحمت که خطا کار یم

په بخشش او سخاوت مو زړور یم

که رسوا شوم ستاسو نوم به په ما یاد شی

څه کړم زه له بده نفسه کور او کر یم

اوس مې مشکل زما اسان کړه هم په تا شي

چې فدا دې له حیدره تر قمبر یم

صفت خوان دې د الله نه تر احمده

له احمده تر حیدره تر اصغر یم

دا بلا را نه شیره کړه قدرت دستې

زه حمزه د ژوندانه ګډه په سر یم

له مادي بنده د خلاصون هیله (له خویه بویه ځناور او بې‌بصره انسان)

که هر څو له خویه بویه ځناور یم / ولې ستاسې مدح خوان او ثناګر یم
ای خاتون د قیامت راته نظر کړه / اوس د ډېرې ناتوانۍ نه بې بصر یم

حمزه بابا په لومړیو کرښو کې خپل مادي نفس د هغو په زړه ړانده «ښاپېرکانو» په څېر بې‌بصره او «له خویه بویه ځناور» معرفي کوي، چې په مادي کوټو کې قید دي او د خپل تنګ لیدلوری له لامله د لمر د لیدلو باطني سترګې (بصیرت) نلري. هغه د بي بي زینب (رض) حضور ته، چې د حق د رڼا او بصیرت تر ټولو لوړ اوج دی، د یو باطني نظر هیله کوي؛ ځکه د هغې یو نظر د انسان خاورین وجود له مادي ناتوانۍ خلاصوي او د روح سترګې یې بېداره او سترګورې کوي.

د کائناتو د ننه جنجال او د سکون لټون (د یو دم سوځېدو غوټه او لالهاندي)

نه قرار او نه سکون او نه صحت شته / ستا د در نه یم ستون خو در په در یم
ددې یو دم سوځېدو نه مې بهر کړه / په محفل کې مو بلېږمه اګر یم

دا بند بېخي زموږ د هغې تېرې خبرې پخلی دی چې د مادي نړۍ د «غوټې، لالهاندۍ او کړهاندۍ» په نوم مو یاده کړه. حمزه بابا وايي چې د روح د ننه مادي جنجال (نه قرار، نه سکون) انسان در په در کوي او د «یو دم سوځېدو» په څېر د محفل عود (اګر) غوندې د اور په لمبو کې بليږي. هغه له دغې کړاو او کړهاندۍ د خلاصون لاره یوازې د نبوت د کورنۍ په درشل کې مومي، ځکه د دغو روښانه ارواوو لاره د کائناتو د دغه سخت جنجال د خلاصون یوازنۍ اوبه دي.

د فخر علم او د زړه باطني اطمینان (د مرکب جهالت په وړاندې د عقل غوښتنه)

په خاطر د فخر علم کرم اوکړه / اطمینان راته عطا کړه چې مضطر یم

په تېرو برخو کې د غني خان او د سهروردي د کلام په رڼا کې ثابته شوه چې د رښتینې هوښیارۍ او پوهې (دانایۍ) معراج په حقیقت کې د خپل عقل د حد درک کول او د الهي علم په وړاندې تسلیمېدل دي. حمزه بابا په دغه مانا سره د «فخرِ علم» په خاطر، چې د اهلِ بیتو حقیقي میراث دی، د زړه د اضطراب او بېوسۍ د لیرې کېدو او د باطني «اطمینان» (عقلِ کامل) غوښتنه کوي؛ ځکه د دغه اطمینان په موندلو سره د نادانانو د «مرکب جهالت» او تعصب توره تیاره بېخي له منځه ځي.

د حسیني ډېوې د لمر ننداره او د زینبي جمال راز (د حسین داغ او د هغې د چراغ رڼا)

د حسین داغ چې دې وړې په زړه باندې / دهغه چراغ رڼا ته په نظر یم

دا د ټولې استغاثې تر ټولو اوج لرونکی، پیاوړی او زموږ له بحث سره تر ټولو زیات اړوند بیت دی. حمزه بابا حضرت زینب (رض) ته وايي: «اې هغې بي بي چې د حسین (رض) د شهادت او قربانۍ ستر داغ دې په خپل زړه باندې تېر کړ!» خو وګورئ، هغه دا داغ د تباهۍ او ماتې نښه نه بولي؛ هغه وايي چې زه د هماغه حسیني «چراغ او لمر رڼا ته په نظر یم».

دا بېخي د بي بي د هماغه ابدي وینا ( مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا) ژوندی تفسیر دی. حضرت زینب (رض) په خپل زړه کې د حسین (رض) داغ واخیست، خو د هغې باطني بصیرت له دې داغه د الهي معرفت داسې یو تلپاتې «چراغ او لمر» روښانه کړ، چې د تاریخ تر پایه د حقیقت کاروان ته رڼا ورکوي. حمزه بابا د دغه چراغ په ننداره کې ناست دی، ځکه د دغې رڼا خوند د مَینانو لپاره ابِ حیات او حقیقي نېکمرغي ده.

د فداکارۍ او ایثار نړیوال تسلسل

اوس مې مشکل زما اسان کړه هم په تا شي / چې فدا دې له حیدره تر قمبر یم
صفت خوان دې د الله نه تر احمده / له احمده تر حیدره تر اصغر یم

حمزه بابا د دغه نوراني زنځیر لړۍ له حیدرِ کرار (رض) پیلوي، د هغې تر وفادار ملګري (قمبر) پورې رسیږي، او په بل بیت کې د دغه کاروان د صفت خوانۍ دایره «د الله له ذاته تر احمده (ص) او له احمده تر حیدره او تر معصوم علي اصغر» پورې غځوي.

دا بېخي زموږ د هغې تېرې لړۍ پخلی دی چې د «رسالت په لوی زنځیر او د هدایت په سلسله» کې مو وڅېړله. د علي اصغر (رض) د نیازبینې وینې یادول دا ثابتوي چې د دغه کاروان د ایثار او سرښندنې دایره له ازله تر ابده نښتې ده او د دغو پاکو وینو په برکت د کائناتو د رڼا او پوهې باغ تلپاتې زرغون او د کمال میوه لرونکی دی.

د غزل بابا د ژوندانه پایله او خلاصون

دا بلا را نه شیره کړه قدرت دستې / زه حمزه د ژوندانه ګډه په سر یم

په نهایی مقطع کې، حمزه بابا خپل زوړ عمر، ناتواني او روحي امتحانات د «ژوندانه د ګډې په سر» (سخت لالهاندي او سرګرداني) په څېر یادوي. هغه د بي بي په برکت د دغو مادی بلاګانو او سختو امتحاناتو د ختمېدو (شیره کېدو) غوښتنه کوي، ځکه د دغه مېړني یاد په برکت د انسان د ننه د عقل او بېدارۍ ډېوې د تل لپاره بلې پاتې کېږي او باطن د تل لپاره د ابِ حیات په غېږ کې په امن کې کېږي.

«مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا»؛ د کربلا د ښکلا باطني راز

حضرت زینب (رض) وفرمایل: “مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا” = ما بې له ښکلا بل هېڅ شی ونه لید.
دا جمله خورا لوی مانا او باطني عمق لري. هغې هر څه بېخي ښکلي او خورا غوره لیدل،
دا حقیقت مولوي (مولانا جلال الدین بلخي) د کربلا تر پېښې پخوا، د حضرت محمد (ص) په غزاګانو کې بیان کړی دی؛ کله چې حضرت حمزه (رض) بې زغرې جګړې ته روان و، نو چا ورته وویل: “ولې زغره نه اغوندې؟ ایا تا د قرآن کریم دا ایت نه دی لوستی چې وایي: « وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ (بقره/۱۹۵) = په خپلو لاسونو خپل ځانونه مه هلاکوئ» او دا کار د قرآن د ایت پر خلاف دی.” حضرت حمزه (رض) په ځواب کې ورته وايي:

آنک مردن پیش چشمش تهلکه‌ست

امر لا تلقوا بگیرد او به دست

و آنک مردن پیش او شد فتح باب

سارعوا آید مرورا در خطاب

« کوم کسان چې مرګ د ځان لپاره هلاکت ګڼي، هغوی د قرآن د «لا تلقوا» (ځانونه هلاکت ته مه اچوئ) ایت پلمه کوي او له مرګه وېره لري. خو هغه کسان چې مرګ د دوی لپاره د حقیقت د بریا دروازه ده، د «سَارِعُوا» (د مغفرت لور ته منډه کړئ) د الهي خطاب په ځواب کې د ځان نثارولو لپاره بېړه کوي.»

هغه چې وژل کېدل هلاکت او تباهي ګڼي، د هغې لپاره دا ایت لولي چې: «وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» خو که څوک د دې مرګ په وسیله ابدي نېکمرغۍ ته رسي، نو بیا د دغه ایت تلاوت کوي:

وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (آل عمران/۱۳۳) = «او د خپل پالونکي د بښنې او هغه جنت ته د ورسېدو لپاره بيړه وکړئ، چې د اسمانونو او ځمكې (هومره) پراخ او متقیانو ته چمتو ‏شوى دى؛»

مولانا :

رقص و جولان بر سر میدان کنند

رقص اندر خون خود مردان کنند

چون رهند از دستِ خود دستی زنند

چون جهند از نقصِ خود رقصی کنند

مطربانْشان از درون، دف می‌زنند

بحرها در شورشان کف می‌زنند

« مېړني د جګړې په میدان کې مستانه ګرځي او په خپلو پاکو وینو کې نڅا کوي. کله چې هغوی د خپل مادي نفس له قیده خلاص شي، نو له خوشحالۍ لاسونه پړقوي او کله چې د خپلو نیمګړتیاوو له بنده خلاص او د کمال لور ته لاړ شي، نو په وجد کې راځي او ناڅي. د هغوی په باطن کې غیبي غږوونکي ورته دف وهي او پخپله سمندرونه هم د هغوی له دغې جذبې او شوره په څپو راځي او ځګونه وهي. »

په پوهه کې د قناعت بدمرغي

د دغو پاکو کسانو شهادت په حقیقت کې د دوی د وصال او یوځای کېدو اختر (جشن) دی؛ دا لیدلوری د هغو عادي او عامو انسانانو له نظره بېخي جلا دی چې له مرګه تښتي او هغه “هلاکت او تباهي” ګڼي، او دا کټ مټ په انسان کې د مرتبو او دننه نړۍ (ساحتونو) لوړ توپیر ښکاروي.

ټول اختلافات، او د لیدلورو او نظرونو توپیرونه بېرته معرفت (پوهې او پېژندنې) ته ګرځي.
د کائناتو (عالم) اصل پخپله معرفت دی او له معرفت پرته بل هېڅ شی د خلاصون لار نشي پرانیستلی. دا اختلاف له کومه ځایه راپیدا کېږي؟

دا د معرفت اختلاف دی؛ د لیدلو د بڼې (نوعیت) اختلاف دی؛ او د لیدلو بڼه کټ مټ هماغه شناخت او پېژندګلوي ده.
او د انسان د دغه شناخت او پېژندنې لړۍ درجې او مرتبې لري. دا ټکر هم په خپله ذاتي نه دی، بلکې د مرتبو او درجو اختلاف دی. البته، علم او جهالت (ناپوهي) خپلو کې سره تل په جګړه دي؛ د علم او جهل جګړه کټ مټ د هماغه ښاپېري او کربوړي په څېر ده، لکه د رڼا او تیارې غوندې؛ په اصل کې رڼا او تیاره مانا پخپله علم او جهالت دی.

خو معرفت (پوهه او باطني درک)؛
انسان په هر صورت، د ژوند کولو لپاره لږ تر لږه معرفت لري؛ دا سمه ده چې په لومړي سر کې په هېڅ شي نه پوهېږي، خو چې د ژوند ډګر ته ننوځي، نو ګام په ګام په شیانو پوهېږي.
دا معرفت ناپایه او لایتناهي دی، درجې او مرتبې لري؛ پورته، پورته، او لا پسې لوړو او لوړو درجو ته خېژي؛ د معرفت لار هېڅ داسې حد نلري چې په یو ځای کې ودرېږي (حدِ یقف نلري).
خو په خواشینۍ سره، انسانان د معرفت په ښکته او ټیټو مرتبو قانع کېږي، او په همدې کچه کې د خپل ځان پر مخ د پرمختګ لار تړي؛ د خپل ځان پر مخ د لارې تړلو مانا څه ده؟
یعنې دا چې هغه خپل ځان د کائناتو چورلیز (مرکز) ګڼي، یعنې په هغه څه باندې راضي او خوشحالېږي چې پخپله پرې پوهېږي.
په هر شي کې قناعت او رضایت لرل خورا ښه کار دی، خو په علم او معرفت کې رضایت او قناعت بېخي بد دی.
یوازینی ځای چې پکې باید بسنه ونشي، قانع پاتې نشو او په هغه څه چې پوهېږو ورته خوښ نه اوسو، هغه پخپله “علم او پوهه” ده؛ انسان باید تل ووایي چې دا لا هم لږ او کم دی (او باید مخکې لاړ شم)

«رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا»؛ د معرفت ناپایه غوښتنه، یو مقدس حرص او یوازینی ځای چې پکې قناعت بې غوري ده

یوناني حکیم وايي:
“په لومړیو کې لرغونی یونان ‘سوفیا’ و، یعنې حکمت و؛ خو کله چې د سوفیا یا حکمت دغه پړاو پای ته ورسېد، نو ‘فیلوسوفیا’ پیل شوه، چې مانا یې ده: د حکمت مینه وال.”
یعنې کله چې حکمت سرته ورسېد، نو تر هغه پوره او کامل څه شی راغی؟ له حکمت سره مینه لرل او خوښول یې.
اوس پوښتنه دا ده چې پخپله حکمت مهم دی که له حکمت سره مینه لرل؟
مینه لرل خورا مهم دي!
هغه حکیم دی چې له حکمت سره مینه لري، او هغه عالم دی چې له علم سره مینه لري.
څوک چې له علم سره مینه نلري، هغه عالم نه دی او نشي کېدای؛ او چې له حکمت سره مینه نلري، هغه حکیم نه دی او حکیم کېدای نشي.
له حکمت سره د مینې مانا څه ده؟
مانا یې دا ده چې په هغه څه قانع نشې چې پخپله پرې پوهېږې؛ په خپلو معلوماتو بسنه مه کوه، او بیا یې هم غوښتنه کوه.
حرص او تمه په هر ځای کې بده ده، بې له “پوهې “.
قرآن کریم هم فرمایي:
«رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا» (اې زما پالونکیه! زما علم او پوهه زیاته کړه.)

په هر ځای کې د زیاتوالي غوښتنه (طمع او حرص) غوره نه ده او د اعتدال حد پکې ښه دی، خو په علم او پوهه کې د زیاتوالي غوښتنه بده نه ده:
«رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا»
دا پخپله دعا ده؛ او په «زِدْنِي» (زما پوهه زیاته کړه) کې دا نه وايي چې د دغه زیاتوالي اندازه دې څومره وي. که علم زیات هم شي، انسان بیا وايي «زِدْنِي»، او که لا پسې زیات شي، انسان بیا هم وايي «زِدْنِي»؛ مانا دا چې د معرفت په لاره کې هېڅ ودرېدونکی حد (حدِ یقف) نه پېژندل؛
له همدې امله، په هر ځای کې حرص او تمه غندل شوې ده او د خوښې وړ نه ده او خپل اعتدال لري، خو د پوهې غوښتنه، او له پوهې، حکمت او علم سره مینه لرل تل مینه وړی، محبوب او مطلوب امر دی، او دغه حقیقت ته د رسېدو لار یوازې “مینه لرل” دي.
څوک چې له باخبرۍ او اګاهۍ سره مینه نلري، هغه به کله هم باخبره او دانا نشي.

ابوسلیمان داراني وايي: “لو علم الغافلون ما فاتهم من لذة‌العارفین لماتوا کمدا” (که غافلان او نادانان د معرفت په هغه روحي خوند او باطني لذت پوهېدلي وای چې عارفان یې څکي، نو له ډېرې غصې، او اندېښنې به یې ساه ورکړې وه).
څومره چې معرفت (پوهه او باطني درک) لوړېږي، په هماغه کچه باطني خوند او لذت هم زیاتېږي.
په اصل کې ریښتینی خوند پخپله په پوهه او معرفت کې دی.
معرفت یو مانیز یا معنوي خوند دی، بې له پېژندنې او شناخته، خوند بېخي مانا نلري، او بې له باخبرۍ (اګاهۍ) څخه، خوند بې مانا دی.
ځکه پخپله پوهه او معرفت، په خپل ذات کې خوندور او “لذیذ بالذات” دی.
څومره چې د پوهې زیاتوالی راځي، دا باطني خوند هم زیاتېږي او څومره چې دا خوند زیاتېږي، په هماغه کچه د لا زیات معرفت غوښتنه کوي؛ انسان څومره چې ډېر معرفت ولري، هغومره ډېر خوند اخلي او څومره چې له معرفته ډېر خوند اخلي، په هماغه کچه لا پسې ډېر معرفت غواړي (او د «زِدْنِي» نعره وهي)

پایله:

څومره چې د خدای او د کائناتو (عالم) د حقایقو په وړاندې د انسان معرفت او باطني درک زیاتېږي، په هماغه کچه د هغه باطني خوند او لذت هم ډېرېږي؛ او پخپله عبودیت (بنده ګي او عبادت) هم له یو دایمي او پرله پسې باطني خوند پرته بل هېڅ شی نه دی.

حافظ شیرازی :

ساقی به نورِ باده برافروز جامِ ما

مطرب بگو که کارِ جهان شُد به کامِ ما

ما در پیاله عکس رخِ یار دیده‌ایم

ای بی‌خبر ز لَذَّتِ شُربِ مُدامِ ما

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق

ثبت است بر جَریدهٔ عالم دوامِ ما

« اې ساقي! زما د زړه پياله د باطني معرفت په نور او رڼا روښانه کړه، او اې غږوونکې (مطربه)! پورته شه او ووایه چې کائنات زموږ د مراد او زړه په غوښتنه سم شول.

موږ د دغه معرفت په پیاله کې د حقیقي معشوق (الله تعالی) د مخ ښکلا او انځور لیدلی دی؛ اې هغه کسه چې زموږ د دغه پرله پسې او تلپاتې باطني خوند (شُربِ مدام) له لذت څخه بېخي ناخبره او بې‌خبره یې.

هغه څوک چې زړه یې په الهي عشق او مینه ژوندی شوی وي، هغه هېڅکله نه مري (ابدي حیات مومي)؛ او زموږ دغه تلپاتې ژوند د کائناتو او نړۍ په تاریخ کې د تل لپاره ثبت او پاخه لیکل شوی دی »

غنی خان :

دې وچې، ستغې، سپورې دُنیا کې
مرګ چې ترې وېرېږي داسې ایمان را

سترګې لیدونکې را، عقل روښان را
سر بې پروا مستانه د منصور را

سترګې خاکسارې د مینې او نُور را
ښکلي هر خیال ایمان د سُرور را

زړه د ملنګ را او شان د سلطان را
سترګې لیدونکې را، عقل روښان را

[2]. د خوارزمي مقتل، دويم ټوک، ٣٠-٣١ مخونه

[3]. هماغه سرچينه

[4]. هماغه سرچينه

[5]. د خوارزمي مقتل، دويم ټوک، ٢٧ مخ.

[6]. د ابن شهر آشوب مناقب، دويم ټوک، ٢٢١ مخ.

[7]. طبري تاريخ، دويم ټوک، ٣٥٨ مخ؛ د مفيد ارشاد، ٢٢٣ مخ

[8]. مقاتل الطالبيين، ٨٤ مخ

[9]. په لسان العرب کې وايي: جحون د بيت الحرام او خطيم د کعبې د دېوال يوه برخه ده

[10]. له “فنا” مراد ظاهرا د مسجدالحرام انګړ يا د حرم ټول مساحت دى. ژباړن

[11]. د خوارزمي مقتل، دويم ټوک، ٢٩-٣٠ مخونه.

[12]. د ابن شهر آشوب مناقب، دويم ټوک، ٢٢١-٢٢٢ مخونه.

[13]. د خوارزمي مقتل، دويم ټوک، ٣٠ مخ

[14]. هماغه سرچينه، دويم ټوک، ٣٢ مخ او طبري تاريخ د اروپا چاپ، دويم ټوک، ٣٦٠ مخ، د ابن کثير تاريخ، اتم ټوک، ١٨٨ مخ.

ټیګونه:

له ملگرو سره یي شریک کړئ.

sn_facebook sn_googleplus sn_telegram sn_whatsapp sn_twitter

ستاسې رالېږل شوې لیدلوری به د اندیال وېبپاڼې تر تایید روسته خپرېږي.

هغه پېغامونه نه خپرېږي، چې منځپانګه یې تورونه او کنځل وي.

هڅه وکړئ، په پښتو پېغامونه راواستوئ.